Ölçü ve Ölçü Aletleri Muayene Yönetmeliği
- Tür
- Resmi Gazete
- Atıf
- Ölçü ve Ölçü Aletleri Muayene Yönetmeliği (R.G. 24.07.1994/22000)
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
Madde 1 – Amaç
Bu yönetmeliğin amacı, 3516 Sayılı "Ölçüler ve Ayar Kanunu" nun 9 uncu maddesinde gösterilen ilk, periyodik ve ani muayenelerle şikayet ve stok muayenelerinin usul ve esaslarının tespiti ve bunların kimler tarafından, ne şekilde ve ne suretle yapılacaklarını ve muayeneye tabi ölçü ve ölçü aletleri sahiplerinin veya bunları kullananların görev ve sorumlulukları ile tabi olacakları yükümlülükleri belirlemektir.
Madde 2 – Kapsam
Bu yönetmelik, uzunluk, alan, hacim, kütle (ağırlık) ölçüleri, yoğunluk ölçerler (areometreler), hububat muayene aletleri, elektrik, su, hava gazı, doğal gaz, akar yakıt sayaçları, taksimetreler, naklimetreler, akım ve gerilim ölçü transformatörleri, demir yolu yük ve sarnıçlı vagonlar ile kanun kapsamına girecek ölçü ve ölçü aletlerinin muayenesi, ayarlanması ve damgalanması esaslarını kapsar.
Madde 3 – Dayanak
Bu yönetmelik 3516 Sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu'nun 9 uncu maddesi gereğince hazırlanmıştır.
Madde 4 – Genel Muayene Çeşitleri
Ölçü ve ölçü aletleri aşağıdaki muayenelere tabi tutulurlar:
1- İlk Muayene,
2- Periyodik Muayene,
3- Ani Muayene,
4- Şikayet Muayenesi,
5- Stok Muayenesi.
Madde 5 – İlk muayene
3516 sayılı "Ölçüler ve Ayar Kanunu" nun 2 nci maddesinde belirtilen ya da sonradan kanun kapsamına alınacak ölçü ve ölçü aletlerinin imal edilmeleri veya parçalarının birleştirilmesi suretiyle meydana getirilmeleri veya ithal edilen ölçü ve ölçü aletlerinin yurda sokulmaları sırasında ya da periyodik, ani, şikayet ve stok muayeneleri sonunda bozuk oldukları tespit edilerek damgaları iptal olunan ölçü ve ölçü aletlerinin tamir ve ayarlanmalarından sonra veya ayarları bağlı bulundukları yere göre yapılmış ölçü ve ölçü aletlerinin ise her yer değiştirmeleri halinde Ölçüler ve Ayar Teşkilatı tarafından uygulanan muayenedir.
Bu muayene sonunda, uygun olduğu tespit edilen ölçü ve ölçü aletleri damgalanır.
Madde 6 – Periyodik muayenelerin ilanı ve müracaat zamanı
Bakanlık, periyodik muayene müracaatlarının her yıl Ocak ayı başından Şubat ayının son gününe kadar, ölçü ve ölçü aletlerinin cins ve özelliklerine göre hangi mercilerce yapılacağını, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu kanalıyla Radyo ve Televizyondan hükümet bildirisi olarak belli aralıklarla ilan eder.
Damga süresini doldurmuş ölçü ve ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri için ilgililer, sürenin dolduğu yılı izleyen Ocak ayının başından Şubat ayının son günü ve mesai bitimine kadar ölçü aleti sahiplerinin, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Ölçüler ve Ayar Teşkilatı ile Grup Merkezi Belediye Ölçüler ve Ayar Memurluklarına müracaat ederek muayene gününü belirleyen belge almaları gerekmektedir.
Şubat ayının son günü, tatile rastladığı takdirde müracaat sonraki ilk iş gününün mesai bitimine kadar yapılabilir. Periyodik muayene zamanını geçiren ilgililerin müracaatı halinde ve bu tarihten sonra ölçü ve ayar teşkilatı veya Belediye Ölçü ve Ayar Memurlarınca yapılacak ani muayene sırasında müracaat etmedikleri tespit edilen ölçü ve ölçü aletleri sahip veya ilgilileri hakkında Ölçüler ve Ayar Kanunu'nun 15 inci maddesinin (b) bendi uyarınca cezai işlem yapılır.
Madde 7 – Periyodik muayene müracaat şekli
Periyodik muayeneler için bağlı bulundukları Ölçüler ve Ayar Teşkilatı ile Belediye Ölçüler ve Ayar Memurluklarına bir müracaat dilekçesi ile başvurulur.
Bu dilekçede ölçü ve ölçü aletinin cinsi, markası, numarası, kapasite vs. gibi bilgiler bulunacaktır.
Madde 8 – Periyodik muayenenin kimler tarafından yapılacağı ve süresi
Periyodik muayeneler, "Ölçüler ve Ayar Teşkilatı” ile "Belediye Ölçüler ve Ayar Memurluklarınca" yapılır.
Madde 9 – Periyodik muayene
Periyodik muayeneleri, Bakanlığımız Teşkilatınca yapılacak ölçü ve ölçü aletleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Hassas kütle ölçüleri (tartılar),
5 kg'dan yukarı kütle ölçüleri (tartılar),
Her türlü elektronik terazi ve basküller,
Çekeri 2000 kg'dan fazla olan basküller,
Hububat muayene aletleri,
Demir yolu yük ve sarnıçlı vagonları ile taksimetre, naklimetre ve akar yakıt ölçer ve sayaçlarının muayeneleri 2 yılda bir,
b) Elektrik, su, hava gazı, doğal gaz sayaçları ile akım ve gerilim transformatörlerinin muayeneleri 10 yılda bir yapılır.
Madde 10 – Ayar istasyonları muayeneleri
Elektrik, hava gazı, doğal gaz ve su sayaçları ayar istasyonlarının ilk ve periyodik muayeneleri Bakanlık Merkez Teşkilatı tarafından yapılır.
Su sayaçları ayar istasyonları, 3 yıl; elektrik, hava gazı ve doğal gaz sayaçları ayar istasyonları ise 3 yılda bir periyodik muayeneye tabi tutulur.
Madde 11 – Belediye'ye ait muayeneler
Periyodik muayeneleri Belediye Ölçüler ve Ayar Memurluklarınca 2 yılda bir yapılacak ölçü ve ölçü aletleri şunlardır:
- Uzunluk ölçüleri (Tek parçalı ağaç metreler),
- Akıcı maddeler için hacim (debi) ölçüleri,
- Kuru taneli maddeler için hacim ölçüleri,
- 3 kg'a kadar (3 kg dahil) hassas olmayan kütle ölçüleri (tartılar)
- Mekanik tartı aletlerinden,
• Masa terazileri,
• Asma terazileri,
• Tek kollu kantarlar,
• İbreli teraziler,
• Çekeri 2000 kg'a kadar (2000 kg dahil) olan basküller.
Madde 12 – Periyodik muayene uygulamaları
İlk Muayeneleri yapılmamış ölçü ve ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri yapılmaz.
Madde 13 – Periyodik muayene istisnaları
İlk muayenesi yapılan camdan mamul ölçü aletleri ile kırma ve çelik şerit metreler periyodik muayeneye tabi tutulmazlar.
Madde 14 – Periyodik muayenede resmi işyerleri
Diğer taraftan Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları ve Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğünde bulunan bütün ölçü ve ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri, yukarıda anılan kurumlar ve işletmelerin Müdürlük veya Bölge Müdürlüklerinin bağlı oldukları "Bakanlık Ölçüler ve Ayar Taşra Teşkilatı" tarafından yapılır.
Madde 15 – Belediye ölçü ve ayar memurlarının görevleri
Belediye Ölçüler ve Ayar Memurları, Grup Merkezinde periyodik muayene için yapılan müracaatları müracaat sırasına göre deftere kaydederler ve muayene gününü belirleyen bir belge verirler. Bu işlemin gruba bağlı belediyelerde de yapılmasını temin ederler. Merkezdeki muayenelerin tamamlanmasını müteakip gruba bağlı belediyeler için bir gezi programı düzenleyerek bu programı bağlı bulunduğu Sanayi ve Ticaret il Müdürlüğü Ölçüler ve Ayar Teşkilatına 31 Mart'a kadar gönderip tasdik ettirdikten sonra programa göre muayeneye başlanarak aynı yıl içerisinde muayenelerin aksatılmadan yerine getirilmesini sağlarlar.
Madde 16 – Yerinde muayene giderleri
Periyodik Muayene için 6245 sayılı Harcırah Kanunu hükümlerine göre tahakkuk ettirilecek yolluklar ile muayenelerde gerekli olan araç ve malzemenin taşıma ücretleri, periyodik muayene yapılmak üzere gidilen yerdeki ölçü ve ölçü aletleri sahiplerince ödenir. (Bunlar belediye, kişi veya kuruluşlardır)
Madde 17 – Ani muayene
Bakanlık Merkez, Taşra Ölçüler ve Ayar kuruluşları memurlarının görecekleri lüzum veya ihbar üzerine ölçü ve ölçü aletlerinin bulundukları yerlerde habersizce yapılan muayenedir.
Ani Muayene ticaret işlerini aksatmayacak tarzda ve Bakanlığın talimatı doğrultusunda yapılır.
Merkez hudutları dışında ansızın yapılacak muayeneler, Taşra Teşkilatınca ve Belediye ölçü ve ayar memurları tarafından yapılır.
Madde 18 – Şikayet muayenesi
Ölçü ve ölçü aletlerinin doğru çalışıp çalışmadığının tespit edilmesi için, ölçü ve ölçü aleti sahibi veya diğer bir kişi veya kuruluşun yazılı müracaatı üzerine yapılan muayenedir.
Şikayet konusu olan ölçü ve ölçü aletinin durumunda hiçbir değişiklik yapılmadan en kısa sürede muayenenin yapılması ve neticenin bir raporla müracaat eden kişi veya ilgili kuruluşa bildirilmesi gerekir. Ancak, taşınamayacak olan bir şikayetli ölçü ve ölçü aletinin muayenesinin yerinde yapılması gerekir.
Madde 19 – Stok muayenesi
İlk muayenede damgasını taşıdıkları halde satılmayıp depo atelye, imal ve satış yerlerinde veya kullanılmasına ihtiyaç duyulmayarak stok halinde bulundurulan ölçü ve ölçü aletlerinin periyodik muayene süreleri içinde tekrar tabi tutuldukları bir muayene şeklidir.
Madde 20 – Kontrol ve denetim
"Sanayi ve Ticaret Bakanlığı"nın ölçüler ve Ayar Taşra Teşkilatı'nın görevli memurları ile Belediye ayar memurları, vazife sınırları dahilindeki yerlerde, ölçüler mevzuatı hükümlerinin yerine getirilip getirilmediğini kontrol etmek için resmi ve özel kuruluşların kullandıkları ölçü aletlerini ve bunlara ait evrak ve kayıtları tetkik ve kontrole yetkilidirler.
Madde 21 – Muayene yerleri
İlk ve periyodik muayeneler, muayene yerinde yapılır.
Ancak,
a) Gümrüklere gelen ölçü ve ölçü aletleri,
b) Nakledilmesi güç veya masraflı olan ölçü ve ölçü aletleri,
c) Ölçü ve ölçü aleti yapan kuruluşların talebi halinde miktarı fazla olan ölçü ve ölçü aletleri,
Gümrüklerde veya bulundukları yerlerde muayene edilebilirler.
Madde 22 – Hatalı ölçü aletleri
Ani muayenelerde muayenesi yapılan ölçü ve ölçü aletlerinde, muayene sonunda, hatalı çalışan veya ayarı bozuk olan ölçü aletlerinin damgaları iptal edilerek; ayarları yapılıncaya dek kullanılmaması şartıyla, bir telle bağlayıp, yetki belgesine sahip tamircilere tamir müsaade fişi ile sevk edilirler.
Madde 23 – Su sayaçlarının muayeneleri
Bu yönetmelik, su sayaçlarının muayene ve ayarı ile bu hususta uygulanacak idari hükümleri kapsar.
Madde 24 – Teknik hükümler
Su sayaçları beş yönden muayene edilir:
a) Tertibat muayenesi,
b) İmalat muayenesi,
c) Dayanıklılık muayenesi,
d) Doğruluk muayenesi,
e) Harekete geçme muayenesi.
Madde 25 – Tertibat muayenesi
Tertibat muayenesinde aşağıdaki hükümler uygulanır:
a) Sayaç, ayar damgası bozulmadan, iç mekanizmaya ve sayma tertibatına el sürülemeyecek şekilde yapılmalıdır.
b) Sayacın kadranı üzerinde:
1) Markası,
2) Ölçme doğruluğu (Hata sınıfı),
3) Anma debisi Qn= ....m³/h,
4) Maksimum debi Qmax =.... m³/h,
5) Basınç kaybı A P= ..... Pa (Pascal)
6) İmalat yılı.
c) Kapağı üzerinde:
1) İmalatçının ticari unvanı ve amblemi,
2) Çalışma sıcaklığı sınırları,
3) Standard numarası,
4) Tipi,
5) Seri numarası.
d) Gövdesi üzerinde:
Su akış yönünü gösteren bir ok işareti gibi bilgiler okunaklı bir şekilde belirtilmiş olacaktır.
e) Küçük kuru tip sayaçlarda dondan korunma tertibatı bulunmalıdır. Yaş tip ve sıcak su sayaçları ile su giriş kanalı çapı 40 mm ve daha büyük sayaçlar bu hükmün dışındadır.
f) Sayaçlarda suyun pisliklerini tutmaya yarayan ve tasdik edilmiş tipe göre yerleştirilmiş bir süzgeç bulunması lazımdır. 40 mm giriş çapından büyük sayaçlarla davullu ve voltman sistemi sayaçlarda süzgeç bulunmasına lüzum yoktur.
g) Sayacın sayma düzeni ibreli, döner rakamlı veya dijital göstergeli olabileceği gibi, bu sistemlerin birleşiminden oluşan bir tertibat olabilir. Bu tertibat, sayaç muhafazası içinde bulunabileceği gibi sayaçla sıkıca bağlantılı ayrı bir muhafaza içinde de olabilir.
Kadran plakaları, yüz çizgi ile bölünmüş olanlarda, çizgi aralıkları en az 1 mm; on çizgi ile bölünmüş olanlarda ise en az 3 mm olmalıdır.
Sayacın kadranı, metreküp (m³) veya litre (1) birimlerine göre düzenlenmeli ve metreküpü gösteren ibre veya döner rakamlar siyah-beyaz, litreyi gösterenler ise kırmızı renklerle belirtilmiş olmalıdır. Bütün göstergeleri, yalnız "metreküp'' veya "litre” olarak düzenlenmiş kadranlarda renk farkı aranmaz.
Madde 26 – İmalat muayenesi
Sayaçların gövde ve iç mekanizmasını teşkil eden bütün parçaların yapımında, korozyona sebep olmayacak ve sayacın fonksiyonunu bozmayacak özellikte metal veya alaşımlar ile sentetik ve benzeri maddelerden de faydalanılabilir. Ancak, bu sentetik maddelerin; suyun basınç, korozyon, kimyasal ve mekanik etkilerine dayanıklı olmalıdır.
Sudan etkilenebilecek, ancak kullanılması zorunlu malzemeden yapılan parçaların ayrıca koruyucu bir madde ile kaplanmış olması lazımdır.
Madde 27 – Dayanıklılık muayenesi
Bu muayenede yer alan sızdırmazlık ve sağlamlık deneyleri, ilk ve yıllık muayeneye tabi sayaçların her partisinden alınacak en az birer numuneye veya gövdesi büyük ölçüde tamire tabi tutulan sayaçlara uygulanır. Bu deneylerin yapılacağı oda sıcaklığı 18 °C ±2 °C olmalıdır. (Sentetik malzeme için 23 °C±2 °C) Deney esnasında filtre yerine takılmış olmalı ve deneyler Standard deney tertibatında yapılmalıdır.
a) Sızdırmazlık Deneyi
Bu deney, sayaçlara 13 dakika süre ile 1600 KPa veya 1,6 MPa değerinde basınçlı su uygulamak suretiyle yapılır. Deney sonucunda sayacın gövde vb. bir yerinde su sızıntısı ve terleme görülmemelidir.
b) Sağlamlık Deneyi
Bu deney, sayaçlara 1 dakika süre ile 2 MPa değerinde basınçlı su uygulamak suretiyle yapılır. Deney sonucunda sayaçta kalıcı deformasyon olmamalı ve sayaç düzgün olarak çalışabilmelidir.
1) Ön Kontrol
Sayaç tertibatına bağlandıktan sonra, sayaçtan anma kapasitesine (yüküne) eşit akışla 20 litre - 30 litre su geçirilerek sayaç ve borulardaki hava boşaltılır. Bunun için önce civalı manometre musluğu açılır. Diyafram ünitesi uygun konuma getirildikten sonra ayar musluğu açılmak suretiyle akış sağlanır. Sayaç göstergesi, muayene için başlangıç noktasına getirilerek akış durdurulduğunda manometrelerin ve rezervuar musluğunun açık iken su düzey göstergesinin sıfırda olması lazımdır. Aksi halde, taksimatlı cetveller aşağı veya yukarı kaydırılmak suretiyle sıfır düzeyi düzenlenmelidir.
Manometrelerin ve rezervuar sıfır düzeylerinin okunmasında, yatay; sayaç göstergesinin okunmasında ise, düşey olarak bakılmalıdır.
Muayene süresince civalı veya seviye taksimatlı manometrelerin, düzenlendikleri düzeyi koruyup korumadıkları sık sık gözden geçirilmeli ve muayeneler sırasında, sayaç bağlama parçalarının, ayar ve sayaç muslukları ile rezervuar musluğunun su sızdırmamasına özellikle dikkat edilmelidir.
2) Kapasite Muayenesi
Bu muayene, yalnız yeni sayaçlar için uygulanır. Her tip ve büyüklükteki sayaçlardan, anma debisinin en az % 5 i oranında kapasitesinden az su geçirmemesi lazımdır.
Kapasite muayenesi, her sayaç için ayrı ayrı uygulanır.
98066 Pa (10000 mm SS) değerinde basınç altında yapılacak debi muayenelerinde, sayaçların geçirecekleri su çizelge 1'de gösterilen miktarlardan az olmamalıdır.
ÇİZELGE 1- Kapasiteler (Debi) Su Girişi anma çapı | Süratli Sayaçlarda | Hacimli (Volümetrik) Sayaçlarda | Flanşlı (Voltman) Sayaçlarda mm | m3/h | m3/h | m3/h 10-12 | 2 | 2 | - 13 | 3 | 3 | - 15-20 | 3 | 5 | - 25 | 7 | 7 | - 30 | 10 | 10 | - 40 | 20 | 20 | 30 50 | 30 | 30 | 40 60 | 35 | 35 | 50 65 | 40 | 40 | 60 70 | A5 | 55 | 70 80 | 50 | 65 | 100 100 | 70 | 100 | 150 125 | 120 | 120 | 240 150 | 150 | 150 | 350 200 | - | - | 620 250 | - | - | 1000 300 | - | - | 1000
Yukarıda gösterilen miktarlardan daha büyük kapasitedeki sayaçların geçirecekleri en az su miktarı Bakanlıkça tespit olunur.
Birleşik (biri büyük, diğeri küçük iki sayaçtan ibaret) sayaçların anma kapasiteleri, büyük sayacınkinden % 20 az olabilir.
Pistonlu sayaçların anma kapasiteleri ise, aynı hacim büyüklüğündeki sayaçlar için tespit edilen miktarın yarısından az olamaz.
Kapasite muayenesi için sayaç, usulüne göre deney tertibatına sıkıca bağlandıktan sonra diyafram ünitesi (1) konumuna getirilerek sayaç ve borulardaki hava boşaltılır ve sırasıyle:
1) Diferansiyel manometrenin cıva çanağı yanındaki üç yönlü musluğun kolu hava boşaltma durumuna (2) getirilir.
2) Bu manometrenin üstünde bulunan ve rezervuara su akıtan ince borunun musluğu açılır.
3) Sayacın giriş ve çıkış yerlerinde bulunan ve diferansiyel manometrenin (+) ve (-) işaretli rakorlarına bağlı iki musluk aynı zamanda ve itina ile açılır.
4) Manometrenin üstündeki musluktan rezervuara akan suda hava kabarcıkları kalmayıncaya kadar su geçirilir ve önce sayacın giriş ve çıkış yerlerindeki musluklar aynı anda, ondan sonra da manometrenin üzerindeki ve ayar musluğu kapatılıp manometrenin üç yönlü musluğu çalışma vaziyetine (3) getirilmek suretiyle deney tertibatı muayeneye hazır hale getirilir.
Muayene için ayar musluğu açılarak sayacın anma debisine yakın bir akış verildikten sonra sayacın her iki ucundaki musluklar aynı zamanda, itina ile açılarak diferansiyel manometrede cıva düzeyi 98066 Pa'ı gösterinceye kadar su akışı, ayar musluğu ile ayarlanır. Bu sırada, diyafram ünitesi göstergesi ile cıvalı manometrede elde edilen değerin çarpımı, sayacın litre olarak debisini verir. Bu miktar anma debisinden az olamaz.
5) Tam (% 100) akış muayenesi
Bu muayene için gerekli akış miktarının tespitinde, sayacın anma debisi litre/h olarak göz önünde bulundurulur ve su giriş anma çapı 60 mm'ye kadar (dahil) olanlarda en az 100 litre su geçirilirek yapılır.
Sayaç deney tertibatına bağlanıp diyafram ünitesi uygun konuma getirildikten sonra yukarıda belirtilen şekilde hava boşaltması yapılarak ayar musluğu kapatılır. Kısa bir süre rezervuardaki suyun boşalması ve su düzeyinin sıfıra inmesi beklenir. Sonra rezervuar musluğu kumanda manivelası indirilerek musluk kapatılır ve sayaç göstergesinin durumu tespit edilip ayar musluğu açılmak suretiyle manometredeki cıva istenilen düzeye çıkarılır. Bu düzey, litre birimine göre sayacın anma debisini, diyafram ünitesinde düzenlemiş pozisyona bölünmesi suretiyle önceden tespit olunur.
Böylece, sayaçtan 100 litre su geçirilerek, ayar musluğu kapatılmak suretiyle akış durdurulur ve rezervuarda biriken miktarı ıskaladan okunur.
Ancak, bütün muayenelerde, muayene süresinin 2 dakikadan kısa sürmemesi gerektiğinden, 5 m³/h ve daha büyük debili sayaçlarda, rezervuar hacmi de dikkate alınmak suretiyle 200 litre veya daha fazla su geçirilmesi lazımdır.
Sayacın hatası aşağıdaki 1 Numaralı formül yardımı ile bulunur:
Bu formülde;
F = Yüzde hata oranı,
V = Sayacın kaydettiği su miktarı,
Vo = Rezervuarda toplanan su miktarıdır.
6) Normal akış (%5 - % 100 debi) muayenesi
Bu muayene, sayaçların anma debilerinin % 5 - % 100 debileri arasındaki akışlarda yapılır. Bu muayenelerde genellikle aşağıdaki akışlar uygulanır:
1. % 50 akış (1/2 Debi)
2. % 20 akış (1/5 Debi)
3. % 5 akış (1/20 Debi)
Yukarıdaki akış sınırları içinde yapılacak muayelerde cıvalı veya sulu manometrenin hangi düzeye göre düzenlenmesi gerektiği ise, aşağıdaki 2 Numaralı formül yardımı ile bulunur:
Bu formülde;
H = Cıvalı veya sulu manometrenin düzenleneceği seviye,
K = Sayacın anma debisinin litre cinsinden değerini,
n = Sayaca uygulanacak debi yüzdesini,
s = Diyafram ünitesi konumunu gösterir.
Küçük değerlerde cıvalı manometre yerine sulu manometreden faydalanılır.
Normal akış muayenesinde sayaçlar birer birer muayene edilebileceği gibi, şebeke basıncının yeterli olduğu ve deney tertibatı basınç kaybının, istenilen akışın uygulanmasını engellemediği hallerde seri olarak da muayana edilebilirler.
Bu takdirde, sayaç ve borulardaki havanın boşaltılması için deney tertibatı uygun olmalı ve seri bağlı sayaç oranında fazla su geçirilmesi gereklidir. Sohra, rezervuar musluğu kapatılarak diyafram ünitesi uygun konuma getirildikten ve hangi manometre kullanılacaksa ona ait musluk açıldıktan ve sonuncu sayaçtan başlanmak üzere hepsinin birer birer düzenlenen göstergeleri sıra ile not edildikten sonra ayar musluğu açılmak ve manometre istenilen düzeye ayarlanmak suretiyle gerekli akış uygulanır.
Sayaçların birer birer yapılan muayenelerinde akış, sayaç göstergesine göre durdurulduğu halde seri muayenelerde bu işlem rezervuardaki su düzeyine göre yapılır. Bilahare sayaçların not edilen göstergeleri ile rezervuardaki su miktarı (1) numaralı formüle uygulanma suretiyle her sayacın yüzde debi alanı tespit edilir.
Normal akış sınırları içindeki muayenelerin her birinde de süre 2 dakikadan az olamayacağından, geçirilmesi gereken en az su miktarı buna göre tespit edilir. Ancak, % 5 akışla yapılan muayenelerde genellikle anma debisi 2 m³/h (dahil)e kadar sayaçlarda en az 20, 20 m³/h'e kadar sayaçlarda ise 50 litre su geçirilmelidir.
7) Doğru Göstermeye Başlama Muayenesi
Doğru göstermeye başlama muayenesi, 20 m³/h (dahil)'e kadar süratli sayaçlarda, anma debisinin % 1,5 - % 5 (dahil); hacimli sayaçlarda ise % 1- % 5 (dahil) akışlar arasında yapılır.
Daha büyük debili sayaçlarda bu muayene % 1- % 5 akışlar arasında ve sayaçtan en az 20 litre su geçirilerek yapılır.
8) Ters Akış Muayenesi
Bu muayenedeki hata payları, düz akış muayenesindeki hata payları ile aynı olmalıdır.
Madde 28 – Harekete geçme muayenesi
Harekete geçme muayenesi, sayacın çalışmaya başlayabilmesi için gerekli en az su debisi (akışı) ile yapılır. Bu miktar, yeni sayaçlar için, sayacın sistemine ve büyüklüğüne göre aşağıdaki çizelgede verilen değerlere uygun olmalıdır.
ÇİZELGE 2- Basınç Kaybı ve En Az Debi 98066 Pa basınç kaybı altında sayaç kapasitesi m3/h | Çalışmaya başlama için gerekli en az debi litre/h Süratli Sayaçlar | Hacimli Sayaçlar 2 | 15 | 5 3 | 20 | 6 5 | 25 | 7 7 | 35 | 10 10 | 50 | 12 20 | 80 | 20 30 | 90 | 30 40 | 110 | 50 50 | 135 | - 65 | - | 80 70 | 200 | - 90 | - | 100 100 | 360 | 100 120 | - | 115 150 | 400 | -
Harekete geçme muayenesi yalnız yeni sayaçlara uygulanır.
Çizelge 2'de verilen debileri gösterilmeyen sayaçlar için sonraki değerler dikkate alınır.
Sıcak su sayaçlarının harekete geçme muayenesinde dikkate alınacak debi, aynı debideki soğuk su sayaçları için kabul edilen miktarın iki katıdır. Flanşlı sayaçlarda harekete geçme muayenesi yapılmaz.
Madde 29 – Hata payları
Sayaçların hata payları (izin verilen sapmaları) çizelge 3'de verilen değerlere uygun olmalıdır:
ÇİZELGE 3- Sayaçlarda Hata Payları | | | (1) | (2) | Anma Debisi 20 m3/h'e kadar olan sayaçlar | Anma Debisi 20 m3/h'den büyük olan sayaçlar Sayaçların Ölçme Sistemleri Debi Oranı | Hata Payı | Debi Oranı | Hata Payı Sür'atli | % 1,5-5 (Dahil) | ± % 5 | % 1- 5 (dahil) | ± % 5 sayaçlar | % 5-100 " | ± % 2 | % 5-100 " | ± % 2 Hacimli | %1-5 " | ± % 5 | % 1-5 " | ± % 5 sayaçlar | 5-100 " | ± % 2 | « 5 - 100 " | ± % 2 Sıcak Su | % 3-5 " | ± % 5 | % 2-5 " | ± % 5 Sayaçlar (*) | % 5-100 " | ± % 2 | % 5 - 100 " | ± % 2 Pistonlu, atlayarak gösteren | | | % 5 - 100 " | ± % 5 sayaçlar | | | | Flanşlı (voltman) ve birleşik sayaçlar | Aşağıda belirtilen debi sınırları içinde ... | ± % 5 Bu sınırların üstündeki akışlarda .... | ± % 2 (*) 20 °C'den yüksek sıcaklıktaki sular için.
Su girişi anma çapı | Hata Payının % 5 olarak alınacağı akışın Başlangıcı | Bitimi mm | m3/h | m3/h 50 | 1,6 | 7 80 | 3 | 20 100 | 4,5 | 35 125 | 5,5 | 55 150 | 7 | 80 200 | 12 | 150 250 | 20 | 250 300 | 35 | 400
Bu çizelgede giriş anma çapları verilmeyen sayaçlar için bir sonraki değerler dikkate alınır.
Birleşik (Kombine) sayaçlarda, tercihen her bir sayaç ayrı ayrı muayeneye tabi tutulmalıdır. Bu takdirde, her sayaç için hata payı yukarıdaki çizelgedeki karşılıklarına göre dikkate alınır. Sayaçların ayrı ayrı muayenelerinin mümkün olamadığı hallerde ise başlangıç ve bitimi aşağıdaki çizelgede gösterilen debi sınırları içinde hata payı ± % 5, bunun üzerindeki debiler için ise ± % 2'dir.
ÇİZELGE 4- Besleme Çapları Hata Payının (İzin verilen sapmanın)± % 5 olarak alınacağı akışın Su girişi anma çapı mm | Başlangıcı m3/h | Bitimi m3/h 50 | 0,11 | 7 80 | 0,14 | 20 100 | 0,2 | 35 125 | 0,2 | 55 150 | 0,2 | 80 200 | 0,6 | 150 250 | 0,9 | 250 300 | 0,9 | 400
Madde 30 – Yıllık muayeneler
Damga süreleri sonunda sayaçların, yerlerinden sökülerek ayar istasyonlarında tekrar muayeneye tabi tutulmaları gerekir. Ancak, uzun süre su içinde çalışmış olmaları sebebiyle sayaçların damgalarının koparılması, açılarak temizlenmesi, yağlanması, eskimiş veya bozulmuş parçalarının değiştirilmesi gerekli bulunduğundan, bu muayenelerde ilk muayene kuralları uygulanır.
Yıllık muayeneler, kartoteks, sayaç sicil defteri veya bilgisayardan faydalanılarak, damga sürelerini doldurmuş bulunan sayaçları göstermek üzere su işletmelerince düzenlenip, bağlı bulunduğu Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğüne verilen beyannamelerle takip olunur.
Madde 31 – Damgalama
Muayeneleri sonunda doğru çalıştıkları tespit edilen sayaçlar, damgası bozulmadan iç tertibatına dokunulması, ayarının
değiştirilmesi mümkün olmayacak şekilde, gerekli yerlerinden geçirilmiş bulunan tele takılan mühür, kurşunu sıkılmak suretiyle damgalanır.
Mühür telinin, rutubete ve dolayısıyle paslanmaya karşı dayanıklı cinsten olması lazımdır. Aynı maksat için sağlam ve yeter kalınlıkta naylon ip de kullanılabilir.
Madde 32 – Şikayet üzerine yapılacak muayene
Sayaçların doğru çalışmadığı veya çalışmasından şüphe edildiği hallerde, yapılacak yazılı müracaat üzerine sayaçlar yerlerinden söktürülerek ölçüler ve Ayar Teşkilatı tarafından, aşağıda açıklandığı şekilde, ayar istasyonunda şikayet muayenesine tabi tutulur:
a) Sayaç, damgası gözden geçirildikten ve hiçbir müdahale yapılmadığı kanaatine de varıldıktan ve nitelikleri ile endeksinin tespitinden sonra deney tertibatına bağlanır.
b) Muayeneler, aşağıdaki sıra ile ve anma debisinin,
% 5'ine tekabül eden debiyle en az | 20 1 - | 50 1 % 20 '' '' '' '' '' '' | 50 1 - | 100 1 % 50 '' '' '' '' '' '' | 50 1 - | 100 1 % 100 " " " '' " | 100 1 - | 100 1
su geçirilmek suretiyle yapılır ve her debide bulunan hata (sapma) tespit edilir. Her muayenede geçirilmesi gereken su miktarı, muayene süresinin 2 dakikadan az olmamasına göre tayin edilir.
Şikayetli sayaçlarda hata payı (sapma miktarı) , ilk muayene hata payının iki katı olarak dikkate alınır.
c) Ayar muayenesinden sonra sayaç açılarak, sarfiyatı yanlış kaydetmesine sebep olabilecek bir teknik arıza, kadran dişlerinde numaratör tamburlarında boşa dönme bulunup bulunmadığı araştırılır. Ayrıca şikayetin, endeksin yanlış okunmasından meydana gelip gelmediğini tespit için o sayaca ait son bir yıllık endeks seyrinin, tahakkuk kayıtlarından mutlaka karşılaştırılması lazımdır.
d) Muayene sonuçları bir raporla müracaat sahibine ve ilgili su işletmesine bildirilir.
Madde 33 – Sayaç ayar memurları
Sayaçların tamir ve ayar işleriyle uğraşacak kişilerin yetki belgesine sahip bulunmaları lazımdır. Elinde yetki belgesi bulunmayanlar ancak, yetkili ayar memurunun nezaret ve sorumluluğu altında çalıştırılabilir.
Madde 34 – Ayar istasyonları
Su sayaçları, ancak Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca işletmeye açılmasına izin verilen ayar istasyonlarında tamir ve ayar edilebilirler. Bu yerler, mevsime göre havalandırılması veya ısıtılması kolay ve aydınlık olmalı, muayenenin gerektirdiği işler dışında depo, atölye gibi maksatlarla kullanılmamalıdır.
Madde 35 – Su sayaçları tamir ve ayar istasyonları
Su sayaçlarının tamir, ayar ve muayeneleri maksadıyla belediyeler, kurumlar, tüzel veya özel kişiler tarafından kurulacak ayar istasyonları muayeneye tabi tutulurlar.
Madde 36 – İstasyonların tesisi
Su sayaçları tamir ve ayar istasyonlarının işletmeye açılmaları ve faaliyetlerinin devamı, 3516 Sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu gereğince Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından yapılacak yeterlik muayenesinden olumlu sonuç alınması ve ayar istasyonu görevlilerinin bu yönetmelik hükümlerine uymaları şartına bağlıdır.
Madde 37 – İstasyonların onayı
Ayar istasyonu tesisinden önce, ayar masası, rezervuar ve teferruatına ait şema, aydınlatıcı dokümanlar, teknik resim veya fotoğrafların Sanayi ve Ticaret Bakanlığına onaylattırılmış bulunması lazımdır.
Ancak, daha önce kurulmuş ve işletmeye açılmalarına izin verilmiş bulunan ayar istasyonlarından, tip ve konstrüksiyon itibariyle farklılık arzetmeyenler için bu husus aranmaz.
Uluslararası Yasal Metroloji Kuruluşu (OIML) veya Avrupa Topluluğu tarafından onaylandığı belgelenen ayar istasyonlarına ait dokümanlar doğrudan Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Ölçüler ve Standardlar Genel Müdürlüğü'ne gönderilmesi halinde, yapılacak inceleme sonunda onaylanır.
Madde 38 – İstasyonların büyüklükleri
Su sayaçları ayar istasyonları 0-40 ve 50-200 mm su giriş çapındaki sayaçların ayarına mahsus olmak üzere iki boyda yapılır. Bunlardan birinci boydaki ayar istasyonlarının 3m³/h ve daha büyük kapasitedeki 10 sayacın birden seri halde muayenesine elverişli ölçüde yapılmaları mümkündür. İkinci boydaki ayar istasyonlarında ise seri muayene yapılamaz.
Giriş çapı 100 mm den büyük sayaçları ayarlamak üzere tesis olunacak istasyonlar için önceden 3 üncü maddede belirtilen belgelerin ibrazı suretiyle Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'ndan izin alınması lazımdır.
Madde 39 – Ayar istasyonu kısımları
a- Esas Kısımlar
1) Beslenme kaynağı,
2) Ayar masası ve teferruatı,
3) Dik boru ve akış düzenleme sistemi,
4) Civalı ve sulu manometreler,
5) Rezervuar ve teferruatı.
b- Yardımcı Kısımlar
1) Madeni manometre,
2) Dayanıklık muayene cihazı,
3) Çeşitli bağlama rakorları ve avadanlıklar.
Madde 40 – Beslenme kaynağı
Ayar istasyonu şehir şebekesinden, özel bir kaynak veya depodan yahut bunlardan her üçü ile gerek direkt olarak gerekse bir elektropomptan faydalanılmak suretiyle beslenecek şekilde tesis olunabilir. Ancak, bu beslenme kaynakları, verimlerinin en düşük olduğu esnada dahi basınç kaybını asgariye indiren bir irtibat borusu yardımı ile ve en çok akışla yapılacak yeterlik muayenelerinde gerekli suyun en az % 80 nini sağlayabilecek kapasitede olmalıdır. 0-40 mm'lik sayaç ayar istasyonlarını besleyen borular 40 mm; 50-200 mm'lik sayaç ayar istasyonlarında ise 100 mm iç çapından dar olamaz. Ayrca, bunlar üzerine yerleştirilmiş genel ve serbest akış vanalarının da aynı genişlikte ve en az basınç kaybı meydana getirecek biçimde yapılmış olmaları şarttır.
Bir pompa sistemi ile beslenen masalarda, su basıncında darbeli etki yapmayan tipteki pompaların kullanılması lazımdır.
Madde 41 – Ayar masası ve teferruatı
Zeminden 80-100 cm yükseklikte ve yatay olarak kurulması gereken ayar masaları zemine iyice tesbit edilmiş ve beslenme sistemi üzerindeki serbest akış vanası, ayar masasındaki çalışmalar sırasında kolayca kumanda edilebilecek şekilde masa girişine yerleştirilmiş olmalıdır.
Yönetmeliğin 4 üncü maddesinde belirtilen seri muayene masalarında sayaçların bağlanabilmesi için bir çift ray üzerinde ve masanın uzunluğunca hareket edebilen ve gerektiğinde kolayca çıkartılıp takılabilen ayaklar bulunmalıdır.
Ayrıca masaların, sayaçların sökülüşü sırasında zayi olacak suyu toplamaya mahsus bir küveti bulunmalı ve bu küvet su birikintisine meydan vermeyecek şekilde akıtma kanalı yönünde hafifçe eğik olmalıdır.
Küvetin altına rakor, anahtar ve sair avadanlıkları koymak üzere bir raf yapılabilir.
50-200 mm su giriş çapındaki sayaçların ayarlanması için kurulacak ayar istasyonlarında masa yerine dökme veya dövme demirden mamul, hem üzerine oturtulduğu kanal uzunluğunca kaydırılabilen ve hem de yükseliği istenilen duruma göre ayarlanabilen bir sehpa bulunmalıdır. Buradaki kanalda su birikmesini önlemek amacıyla yukarıda belirtilen nitelikte olmalıdır.
Ayar masaları, sayaçların özelliğine göre impuls sayarak test yapma imkanı sağlayacak şekilde teçhiz edilebilir.
Madde 42 – Sıkma düzeni
40 mm’ye kadar giriş çapındaki sayaçların ayar ve muayenelerine mahsus istasyonlarda sayaçlar ayar masasına bir sıkma düzeni yardımı ile bağlanır. Bu düzen, masa üzerine yatay olarak yerleştirilmiş içiçe iki silindirden müteşekkildir. Dış silindir dökme demirden; iç çapı 40 mm olan iç silindir ise pirinçten yapılmış olmalı ve bir volan yardımı ile yatay olarak en az 70 mm hareket ettirilebilmelidir. Bu kısım üzerinde, bir hortum vasıtasıyla, diferansiyel manometrenin (basınç kaybı manometresinin) (+) işaretli kanalına bağlanmak için özel bir musluk bulunmalıdır.
50-200 mm'lik ayar istasyonlarında sayaçların bağlanması hareketli dik boru ve flanşlar yardımı ile sağlanır. Sıkma düzeni, hidrolik veya pnömatik sistemle de çalıştırılabilir.
Madde 43 – Dik boru ve akış düzenleme sistemi
Sayaçtan geçtikten sonra su, dirsekli dik boruya gelir. Dirsekli kısmından masaya iyice tesbit edilmiş bulunan ve 40 mm iç çapındaki bu borunun başlangıcında, yukarıdaki maddede açıklandığı gibi bir hortum vasıtasiyle diferansiyel manometrenin (-) işaretli kanalına bağlanmış özel bir musluk, dik kısım üzerinde ise bir düzenleyici musluk ve saha musluğu bulunur.
Dik borunun iki dirsekli bir çıkış borusu ile son bulan ucu, muayene ve ayar sırasında sayaçtan geçirilen suyun tamamen rezervuara akışını sağlayacak şekilde yöneltilmiş ve akış durumunu kolaylıkla görmeyi mümkün kılacak kadar rezervuar üst taban düzeyinden (5-10 cm) yüksek olmalıdır.
Çıkış borusu iç çapı, 0-40 mm'lik sayaç ayar masalarında 40; 50-200 mm'lik masalarda 65 mm'dir.
Madde 44 – Düzenleyici musluk
Muayeneler için gerekli görülen su akış düzenini sağlamaya yarayan düzenleyici musluk, özel yapılışlı ve en az basınç kaybı ile maksadı sağlayacak nitelikte olmalıdır. Bu, bir dişli sistemi ile kumanda edilecek şekilde yapılmış olabileceği gibi bir kol yardımı ile kullanılacak biçimde yapılabilir. Ayrıca, çok az akışların kolayca düzenlenebilmesi için ek bir musluk tertibatı ile de donatılmış olması mümkündür.
Madde 45 – Saha musluğu
Sayacın su geçirme kapasitesini belli sahalara ayıran saha musluğu, 40 mm'ye kadar su giriş çapındaki sayaçların muayenelerine mahsus ayar istasyonlarında 4 sahayı ihtiva etmeli ve ucunda göstergesi bulunan bir manivela kolu yardımı ile istenilen pozisyona getirilebilmelidir. Saha musluğu ıskalasında işaretli sahalar, karşılarındaki miktarlara tekabül etmek üzere aşağıdaki sayılarla gösterilmiş olmalıdır.
Saha Belirtme Sayısı | Her Sahanın Su Geçirme Sınırları litre/saat 1 | 10 - 100 10 | 100 - 1000 100 | 1000 - 10000 200 | 2000 - 20000
Saha musluğu yerine aynı maksat için çıkış borusu ucuna tesbit edilen ve 4 sahayı ihtiva eden bir diskle donatılmış (Bopp und Reuther) ayar masaları da kullanılabilir. Bu tip ayar masalarında diskin 4 ayrı kanalından, muayene için gerekli olanı basit bir manevra ile çıkış borusu karşısına getirilebilmelidir. Genellikle yalnız civalı manometrelerle donatılmış bu tip masalardaki disk üzerinde saha sayıları belirtilmeksizin bunların yerine değişik renkler kullanılmış ise manometre ıskalalarında da her taksimat kolonu aynı renklerle işaretlenmiş ve tekabül ettikleri su geçirme sınırları açıkça gösterilmiş olmalıdır.
40 mm'den büyük su giriş çapındaki ayar masalarında, bu maddenin ilk paragrafında belirtilen saha musluğuna paralel olmak üzere ve dik boru ile dirsekli çıkış borusu arasına (X 1000) işaretli bir flanşın yerleştirilmiş olması lazımdır.
Bir elektronik kumanda ünitesi ile teçhiz edilen ayar masalarında en az dört sahayı içeren dört adet debimetre bulunmalıdır. Bunlardan:
1'incisi | 10-100 | litre/saat 2'incisi | 100-1000 | '' | '' 3'üncüsü | 1000-10000 | '' | '' 4'üncüsü | 2000-20000 | '' | " su geçirme kapasiteli olmalıdır.
Madde 46 – Manometreler
Ayar masalarınca, su akışını düzenlemek maksadiyle ve saha musluğu önünde meydana gelen basınçla çalışan sulu ve civalı düzenleyici manometreler bulunur. Bu basıncın, kullanılmak istenilen manometre ile irtibatlandırılması ince madeni bir boru ile sağlanmalıdır.
a) Su manometre genelikle 2-200 litre/h'lik akış düzenlenmesinde kullanılır. Bu manometrede ıskalanın sağ ve sol her iki kolonu da 0-20 üzerinden taksimatlandırılmış ve her kolonun, saha musluğunun hangi pozisyonunda kullanılacağı belirtilmiş olmalıdır. Aşırı akışlarda hava ve su basıncının cam boru üzerindeki etkisini azaltmak üzere sulu manometrenin üst kısmına, rezervuara yöneltilmiş bir tahliye borusunun konulmuş olması gerekir.
b) Civalı manometre, civa çanağı ortalama 1 kg civa alacak şekilde yapılmış ve ıskalanın sağ ve solundaki her iki kolon 0-100 üzerinden taksimatlandırılmış olmalı, keza saha musluğunun hangi pozisyonu ile birlikte kullanılacakları her kolonun üzerinde gösterilmelidir.
Manometrenin ölçme sınırını aşan akışlarda civa taşmasını önlemek üzere üst kısmında küçük bir hazne ve hava tahliye kanalı bulunmalıdır.
c) Diferansiyel (basınç kaybı) manometre ve ortalama 1 kg civa alacak büyüklükte bir civa çanağını havi olmalı ve 12 m su sütunu basıncına denk civa basıncını göstermek üzere 0,12 m'ye göre muntazam aralıklarla taksimatlandırılmış bir ıskalası bulunmalıdır. Bu manometrede 0,10 m'ye tekabül eden uzunluk 760 mm olmalıdır.
d) 50-200 mm’lik su giriş çapındaki sayaçların ayarına mahsus istasyonlarda sulu manometre yerine sadece 0-75 taksimatlı civalı manometre bulunur.
e) Sulu manometresi olmayıp da bütün akışların civalı manotmetre ile düzenlendiği masalarda, saha musluğunun veya diskinin dört ayrı pozisyonunda da ıskalanın hangi kolonunun dikkate alınacağı açıkça belirtilmiş olmalıdır.
f) Sulu ve civalı manometrelerde ıskalanın (sıfır) çizgisine göre kolayca ayarlanabilmeleri mümkün olmalı ve akış düzenleyici her iki manometrede (sıfır) ayarlarında bir farklılık bulunmamalıdır.
Bir elektronik kumanda ünitesi ile teçhiz edilip saha musluğu yerine debimetre olan ayar istasyonlarında civalı, sulu ve diferansiyel manometre şartı aranmaz.
Madde 47 – Rezervuar (ölçme kazanı) ve teferruatı
Muayeneler sırasında sayaçlardan geçirilen suyun gerçek hacmini tesbit etmeye yarayan ve tabanına bir boşaltma ventili yerleştirilmiş bulunan rezervuar, şekil ve hacim değiştirmeye karşı yeter kalınlık ve dayanıklıkta demir levhadan yapılmış ve ayrıca sudan etkilenmeyecek bir boya ile içten ve dıştan iyice boyanmış olmalıdır.
Boşaltma ventilinin su sızdırıp sızdırmadığının her zaman ve kolaylıkla kontroluna imkan verecek yükseklikte olmak üzere beton mesnetlere demir ayaklarla ve gayet sağlam bir şekilde tesbiti gereken rezervuarın çekül durumunun tesbiti için kendi uzunluğunca bir çekülü bulunmalıdır.
Rezervuar içinde biriken suyun miktarını tesbit için, birleşik kaplar prensibine göre yapılmış saydam camdan bir su düzlem göstergesi ile bunun paralelinde olmak ve litre birimine göre taksimatlandırılmış bulunmak şartiyle grave edilmiş pirinçten bir ıskala bulunmalıdır. Iskala çizgileri ve miktar işaretleri kazınmış olarak işlenmeli ve ayrıca boya ile belirtilmelidir.
Rezervuar ıskalalarında beher litreye tekabül eden taksimat aralıkları aşağıda yazılan miktarlardan az olamaz.
120 | litre hacminde olanlar | için | 12 mm 240 | '' '' '' | '' | 6 mm 1200 | '' '' '' | '' | 1 mm 2300 | '' '' '' | '' | 1 mm 2300 | litreden yukarı hacimler | '' | 0,5 mm
120-240 litrelik rezervuarlar silindir biçiminde olmalıdır. Daha büyük hacimlerdeki rezervuarların kare veya dikdörtgen prizma şeklinde yapılmaları mümkündür.
Dış görünüşü ile bir rezervuar şeklinde olup da iç kısmı birkaç kompartmanı ihtiva eden ayar istasyonlarında, birbirini tamamlayan birleşik rezervuar bulunduğu takdirde, İkincisine ait su düzlem göstergesi ve ıskalanın (sıfır) yerine birinci rezervuar ıskalasının devamı olarak taksimatlandırılması gerekir.
Rezervuarların gerek tamamı gerekse içindeki suyun herhangi bir düzlemi için hata payı % 0,8'dir.
Elektronik kumanda ünitesi ve seviye sivişleri (otomatik kontrol) bulunan ayar masalarda ölçü kabının dip kısmının düz ve suyun - 0 - seviyesinde bulunma mecburiyeti olmayıp ölçü kabının altı 5°C konik olabilir.
Madde 48 – Boşaltma ventili
İçindeki suyun boşaltılmasını sağlamak üzere rezervuar tabanına bronzdan mamul bir boşaltma ventilinin yerleştirilmiş olması lazımdır. Bir manivela kolu yardımı ile açılıp kapatılması kolaylıkla bağlanabilir şekilde yapılması gereken ventil, rezervuar tamamen dolu olduğu zaman dahi su basıncının etkisi ile kendiliğinden açılmamalı, hiçbir sızıntı ve damlamaya imkan vermemeli ve bu husus her zaman kontrol edilebilmelidir.
Ventil iç çapı, 120-240 litrelik rezervuarlarda 60, daha büyük hacimli rezervuarlarda ise 80 mm'den küçük olmamalı ve rezervuarın kısa sürede boşalmasını sağlayabilmelidir.
Rezervuar boş iken su düzey göstergesi sıfır çizgisini göstermeli ve gerektiğinde ıskala hafifçe aşağı veya yukarı kaydırılmaya elverişli olmalıdır.
Elektronik kumanda ünitesi bulunan ayar masalarında boşaltma sistemi en az 2" çapında bir küresel mekanik vana veya selaneid valf ile boşaltma sağlanabilir. Manivela sistemi şart değildir.
Madde 49 – Madeni manometre
Ayar istasyonunun beslenme sistemindeki su basıncını göstermek üzere masa girişine veya istasyonunun uygun bir yerine tesbit edilmiş en az 10 kg/cm² ölçme sahalı madeni bir manometre bulunmalı ve bu manometre şebekedeki veya beslenme sistemindeki basıncın en yüksek seviyesinde dahi, maksat için uygun yapılışta olmalıdır.
Madde 50 – Dayanıklık muayene cihazı
Su sayaçları ayar istasyonlarında, sayaçların basınca karşı dayanıklıklarını kontrol etmek üzere en az 0- 20 kg/cm² ölçme sahalı manometre ile donatılmış bir dayanıklık muayene cihazı bulunmalıdır.
Madde 51 – Bağlantı parçaları
Ayar istasyonlarında, sayaçların masaya bağlanmalarını temin için yeter miktarda ve değişik çapta bağlama rakorları ve flanşları ile gerekli avadanlıkların bulundurulması lazımdır.
Madde 52 – Teknik muayeneler
Ayar istasyonlarını teşkil eden ünite ve cihazların şekil ve tertibat yönünden bu yönetmelik hükümlerine uygun olup olmadıklarının kontrolundan ayrı olarak saha musluğu ve manometre münasebetlerinin değişik pozisyonlarındaki teorik su akış süreleri ile muayeneler sırasında kronometre ile tesbit edilen fiili sürelerin uygunlukları araştırılmak suretiyle kronomografik muayene metodları uygulanır.
Saha musluğunun her sahası ile sulu ve civalı manometrelerin muhtelif değerlerinde tesbit edilen su akış süresinin teorik süreye nazaran % 5'ten fazla fark göstermemesi lazımdır. Bu, düzenlenen akış miktarında % 5'ten fazla bir değişiklik göstermemek şeklinde de ifade olunabilir.
Madde 53 – Ayar istasyonlarının yeterlik muayenesi
Su sayaçları ayar istasyonları gerek yeni kuruluşlarını müteakip, gerekse her yer değiştirilmesi halinde yahut yıllık kontrolları sonunda faaliyetlerini engelleyecek derecede noksanlıkları veya arızalan tesbit edildiği takdirde bu hususların tamamlanmasından sonra yeniden olmak üzere yeterlik muayenesine tabi tutulurlar.
Bu muayenelerde, ayar istasyonunun tesis olunduğu mahallin havalandırma, ısıtılma ve ışık bakımından da maksada uygun olup olmadığı üzerinde durulur.
Yeterlik muayenesi sonunda olumlu sonuç alınması halinde Bakanlıkça iki nüsha Su Sayaçları Tamir ve Ayar İstasyonları Sicil ve Muayene Kartı düzenlenerek bir tanesi ayar istasyonunda, diğeri Bakanlıkta muhafaza edilir.
Madde 54 – Yıllık kontrol
Ayar istasyonları yeterlik muayenesinin veya bir Önceki yıllık kontrolün yapıldığı yıldan sayılmak üzere her üç yılda bir kontrola tabi tutulur. Bunun dışında, 53 üncü maddede belirtildiği gibi her yer değiştirilmesinde veya bir şikayet vukuunda üç senelik süre dolmadan da muayene uygulanabilir ve muayene sonucu sicil ve muayene kartlarına işlenir.
Madde 55 – Çalışmaların durdurulması
Yeterlik muayenesi veya üç senelik süre sonunda yıllık kontrolü yaptırılmamış olan ayar istasyonlarında sayaçların ayar ve muayenelerine müsaade edilmez.
Ayrıca, gerek yıllık kontrol, gerekse şikayet üzerine yapılacak muayene sonunda çalıştırılmasını engelleyici şekilde arıza veya noksanlıkları tesbit edilen ayar istasyonu sahibine yahut sahibi durumunda bulunan belediye ve müessese yetkililerine keyfiyet bir yazı ile bildirilir ve bu eksiklik veya arızalar giderilip yeniden yapılacak yeterlik muayenesinden olumlu sonuç alınıncaya kadar ayar istasyonunda sayaç ayarlama çalışmaları durdurulur.
Madde 56 – İstasyon sahiplerinin yükümlülükleri
İstasyon Sahiplerinin Yükümlülükleri Şunlardır:
a) Ayar istasyonu sahipleri Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'na yeterlik talebinde bulundukları istasyonlarla ilgili olarak bu yönetmelikte belirtilen hükümlere uyacaklarına dair Noterlikte düzenlenmiş bir yüklenme senedi vermek ve muayeneler, sırasında, görevli memura gereken kolaylığı göstermekle yükümlüdürler.
b) Ayar istasyonlarının yeterlik veya yıllık kontrolları ile görevlendirilecek memurların, Harcirah Kanunu uyarınca tahakkuk ettirilecek yollukları ile zaruri masrafları istasyon sahipleri tarafından ödenir.
Sayaç ayar istasyonu sahipleri, sayaçların tamir, ayar ve muayeneleri ile ilgili hususlarda Bakanlığa karşı sorumlu olmak üzere Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca verilmiş su sayaçları ayar memurluğu yetki belgesine sahip olmakla veya yetki belgesini haiz birelerin çalıştırmakla zorunludurlar.
Su Sayaçları Ayar İstasyonlarının Muayenelerinde Saha Musluğu ile Civalı ve Sulu Manometrelerin Münasebetlerinin Kontrolü İçin Su Akış Sürelerini Gösterir Çizelge Saha | | | Manometre | Muayenede Normal Geçirilecek Musluğu | Yük | Verim | Düzeni | | Akış Süresi | Pozisyonu | Oranı | Litre/saat | Civalı | Sulu | Su/litre | (Saniye) 200 | % 100 | 20.000 | 100 | - | 200 | 36 '' | % 80 | 16.000 | 80 | - | 200 | 45 '' | % 60 | 12.000 | 60 | - | 200 | 60 '' | % 40 | 8.000 | 40 | - | 200 | 90 '' | % 20 | 4.000 | 20 | _ | 200 | 180 100 | % 100 | 10.000 | 100 | - | 100 | 36 '' | % 80 | 8.000 | 60 | - | 100 | 45 '' | % 60 | 6.000 | 80 | - | 100 | 60 '' | % 40 | 4.000 | 40 | - | 100 | 90 '' | % 20 | 2.000 | 20 | 20 | 100 | 180 10 | % 100 | 1.000 | 100 | - | 10 | 36 '' | % 80 | 800 | 80 | - | 10 | 45 '' | % 60 | 600 | 60 | - | 10 | 60 '' | % 40 | 400 | 40 | - | 10 | 90 '' | % 20 | 200 | 20 | 20 | 10 | 180 '' | % 10 | 100 | 10 | 10 | 10 | 360 '' | % 100 | 100 | 100 | - | 1 | 36 '' | %100 | 80 | 80 | - | 1 | 45 '' | % 60 | 60 | 60 | - | 1 | 60 '' | % 40 | 40 | 40 | - | 1 | 90 '' | % 20 | 20 | 20 | 20 | 1 | 180 '' | % 10 | 10 | 10 | 10 | 1 | 360
Madde 57 – Elektrik sayaçları
Bağlı bulunduğu devreden geçen elektrik enerjisini ölçmeyi sağlayan bir ölçü aletidir.
Elektrik sayacı üzerinde aşağıdaki bilgileri kapsayan sabit ve silinmez bir etiket bulunmalıdır:
- Fabrika ismi ve markası,
- Fabrika seri numarası ve imal tarihi,
- Sayacın cinsi,
- Anma gerilimi,
- Anma akımı,
- Anma Frekansı,
-Aşırı yük kapasitesi,
- Sayaç sabitesi (konstant).
Madde 58 – Sayaçların sınıflandırılması
Elektrik Sayaçları Aşağıdaki Şekilde Sınıflandırılır:
1- Ölçülen Büyüklüğe Göre:
Wh Sayaçları,
Varh Sayaçları,
Ah Sayaçları.
2- Akımın Şekline Göre:
Doğru Akım Sayaçları,
Alternatif Akım Sayaçları
3- Çalışma Prensibine Göre:
Elektronik Sayaçlar,
Elektrokimyasal Sayaçlar,
Kollektörlü, Motor Sayaçları,
Endüksiyon motor (Diskli veya Tamburlu) prensibine göre çalışan sayaçlar.
4- İmalat Şekli ve Bağlantılarına Göre:
Tek Fazlı Sayaçlar
3 Fazlı Sayaçlar (3 Fazlı- 4 Telli, 3 Fazlı- 4 Telli 2½ Elemanlı, 3 Fazlı- 3 Telli (Aron) Sayaçlar)
5- Duyarlılık derecelerine Göre:
Etalon (Sabit veya portatif) Sayaçlar,
Normal Sayaçlar (0,5 - 1 ve 2 sınıf sayaçlar)
6- Devreye Bağlama Şekline Göre:
Primer Sayaçlar,
Sekonder Sayaçlar.
7- Yük Durumuna, fonksiyon ve Tarife Şekline Göre:
Normal Sayaçlar,
Demantlı Sayaçlar,
Yazıcı Sayaçlar,
Tek Tarifeli Sayaçlar,
Çok Tarifeli Sayaçlar,
Redüktörlü Sayaçlar.
Kredi Kartlı- Elektronik Sayaçlar
Madde 59 – Muayene şekilleri
Ülkemizde kullanılan deney tertibatı genellikle wattmetrik düzenlerdir. Bu tertibatta kronomografik usullerle muayene yapılır. Ancak son yıllarda, etalon sayaçlarla donatılmış deney düzenleri özellikle sayaç imal eden fabrikalarda yer almış bulunmaktadır. Teknik gelişmeler ise, bilgisayarlarla donatılmış ayar düzenlerini kullanma alanına koymuştur. Bu tertibatlarda herhangi bir hesaplama işlemine gerek kalmaksızın, diskin 1 turunu tamamlaması ile sayaç hatasını dijital göstergelerde görmek mümkündür. Ayrıca, impuls sayacına göre muayene yapılan masalar da kullanılmaktadır.
Sayaçların Muayenesi:
Sayaçların muayenesinde iki metot kullanılır:
a) Wattmetrik muayene metodu,
b) Etalonaj muayene metodu.
Wattmetrik muayene metodu, yukarıda bahsedilen deney düzenlerinde kronomografik usullerle yapılır. Bu tertibat, çeşitli kumanda elemanları ile donatılmış olup, sayaçlara uygulanacak yükü çok duyarlı bir şekilde düzenleme imkanına sahiptirler.
Muayenelere başlamadan önce, sayaç etiketindeki değerlere göre sayaç belli yükler altında iken, sayaç diskinin belli (n) turunu kaç saniyede tamamlanması gerektiğinin bulunması için aşağıdaki formül kullanılır:
ts: Muayene sırasında diske yaptırılması istenen tur için geçen zaman (saniye)
U: Sayacın anma gerilimi, (volt)
I: Sayacın anma akımı, (amper)
K: Sayacın 1 kwh kaydetmesi için diskin yapması gereken tur sayısı, (sayaç sabitesi)
n: Muayene sırasında diske yaptırmak istediğimiz tur sayısı,
Cos: Muayenede uygulanan güç faktörüdür.
Akım şiddeti ve güç faktörü Cosp değiştirilerek kontroller tekrarlanır. Bu kontroller aşağıdaki tabloda gösterildiği gibidir:
ÇİZELGE 5-Akım Şiddeti ve Güç Faktörü Cos Ф | Sayacın | Gerilimi V | Akımı A | Sabitesi K | Yük Oranı | Güç Faktörü Cos. Ф | Disk Turu | ts (s) 220 | 10 | 1200 | % 100 | 1 | 20 | 27.3 Saniye 220 | 5 | 1200 | % 50 | 1 | 10 | 27.3 " 220 | 5 | 1200 | % 50 | 0,5 | 5 | 27.3 " 220 | 0,5 | 1200 | % 5 | 1 | 1 | 27.3 "
Akım şiddetini belli oranlarda azaltarak ve güç faktörü ile disk turunu değiştirerek uygulanan dört muayenede de, ts değerinin aynı kalması sağlandığından, her defasında 1 numaralı formüle başvurmaya gerek yoktur.
NOT; Bazı ülkelerde (K) sayaç sabiti, devir/kwh yerine Uatt/tur kullanılmaktadır. Bu, diskin 1 turunun kaç watt'a karşılık olduğunun ifadesidir. Watt/tur olarak verilen sabitin, devir/Kwh'e çevrilmesi için, 1 Kw= 1000 watt olduğu düşünülerek 1000'i o değere bölmek gerekir.
Bir faz kaydıncı trafo kullanıldığı takdirde, deney tertibatı aktif enerji sayacı için düzenlenmiş olduğu halde reaktif enerji sayacını aktif sayaç gibi kolayca kontrol etmek mümkündür.
Madde 60 – Hata paylarının (sapmaların) hesaplanması
Yukarıda 1,2 ve 3 numaralı formüller yardımı ile bulunan t8 değerleri mutlak değerlerdir. Ancak, sayaçların daima bu sonuçları vermeleri beklenemez. Uygulama sonunda bulunan değerler, daha büyük veya daha küçük olabilir. Bir sayaç belli bir süre sonunda 5 kwh fazla veya noksan kaydetmiş ise, o hata izafi hatadır. Ancak, metrolojide hatalar nisbi hata olarak ifade edilir. Bu sebepten kontrol sonunda, kronometrede okunulan ts değerinin nisbi hataya (hata payına) çevrilmesi için, aşağıdaki formüle başvurulması gerekir. Hata payının hesaplanmasında ts değeri t1 ile gösterilir ve buna göre,
Burada, F: Hata Payı (%),
t1: Hesapla bulunan ts süresi, (saniye)
t2: Kontrol sırasında tesbit edilen süre, (saniye)
Elektrik sayaçlarının ayarlanmasında ts değerini bulmak için, önce 1-2 ve 3 numaralı formüle, sonra da hata payının tesbiti için 4 no.lu formüle başvurulur.
Burada, elektrik sayaçları için kabul edilebilecek hata payının sınırlarının ne olduğunun bilinmesi gerekir. Ancak, daha önce, metrolojide bu maksatla verilmiş olan formül vardır:
Burada, F: Hata payı, (%)
Pn: Sayaca uygulanan yük, (Watt)
P: Sayacın anma yükü, (Watt)
Jn: Sayaca uygulanan akım şiddeti, (Amper)
J: Sayacın anma akımı, (Amper) tgP : Ф (Cas Ф= 1 iken, tg Ф= 0
dır.
Sayaç imalat tekniğindeki gelişmelerin yanı sıra, enerji kaybının asgariye indirilmesi yönünde bütün ülkelerdeki çalışmaların paralelinde, Türk Standardları Enstitüsünce hazırlanan iki ayrı standardla sayaçların hata payları daraltılarak aşağıdaki sınırlar elde edilmiştir.
ÇİZELGE 6-Yüzde Hata Sınırları (Dengeli Yüklenmiş Tek Fazlı ve Çok fazlı Aktif Sayaçlar) | | Sayaç Sınıflarına | Göre Yüzde Akım Değeri | Güç Faktörü | | Hata Sınırları | | | | ± | 0.5 ± 1 | ± | 2 0,05 Ib | 1 | ± | 1,5 | ± 1,5 | ± | 2,5 0,1 Ib'den Imax'a Kadar | 1 | ± | 0,5 | ± 1,0 | | 2,0 0,1 Ib | 0,5 Endüktif | ± | 1,3 | ± 1,5 | | 2,5 | 0,8 Kapasitif | ± | 1,3 | ±1,5 | | - 0,2 Ib'den I max'a Kadar | 0,5 Endüktif | ± | 0,8 | ± 1,0 | ± | 2,0 | 0,8 Kapasitif | ± | 0,8 | ± 1,0 | | - Kullanıcının önceden | 0,25 Endüktif | ± | 2,5 | ± 3,5 | | - Belirtmesi durumunda | 0,5 Kapasitif | ± | 1,5 | ± 2,5 | | - 0,2 Ib'den Ib'e Kadar | | | | | |
ÇİZELGE 7-Tek fazlı reaktif sayaçlarla çok fazlı reaktif sayaçların dengeli yüklerdeki (gerilim ve akımın her ikisi de dengeli) hata sınırları Anma Akımının Yüzdesi Olarak Sayaçlardan Geçen Akım | Reaktif Güç Faktörü Sin Ф (Endüktif veya Kapasitif) | Hata Sınırı % 10 | 1 | | 4 % 20'den en büyük akıma kadar | 1 | | 3 % 50'den en büyük akıma kadar | 0,5 | | 3
Elektrik sayaçları hakkındaki standardlarla sayaçlar kalite ve duyarlık özelliklerine göre sınıflandırılmışlardır. Bu sebeple hata payları, sınıflara göre değişik sınırlamalara tabi tutulmaktadır.
Bu kontrollardan iyi sonuçlar alındıktan sonra aşağıdaki deneyler yapılmalıdır:
Belgenin devamı (201 madde daha) okuyucuda yükleniyor. Madde 61 ve sonrası