1211 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu
- Tür
- Resmi Gazete
- Atıf
- 1211 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu (R.G. 26.01.1970/13409)
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
Madde 1 – Kuruluş ve unvan
Türkiye'de banknot ihracı imtiyazına münhasıran sahip ve bu kanunda yazılı görev ve yetkileri haiz olmak üzere «Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası» unvanı altında anonim şirket olarak bir banka kurulmuştur.
Banka, bu kanunda sarahat bulunmıyan hallerde özel hukuk hükümlerine tabidir.
Bankanın ve banknot ihracı imtiyazının müddeti 1999 yılı sonuna kadar devam eder. Bu imtiyazın müddeti, bitmesine beş yıl kalıncaya kadar uzatılabilir.
Bu kanunda, «Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası», (Banka) olarak ifade edilmiştir.
Madde 2 – Merkez ve şubeler
Bankanın merkezi Ankara'dadır.
Banka, Banka Meclisinin karariyle banknot matbaası kurabilir ve memleketin gerekli görülen şehirlerinde şubeler asabilir. Aynı suretle, içerde ve dışarda muhabirler temin edebilir.
Bankanın bu husustaki kararları Maliye Bakanlığına bildirilir.
Banka, keza Banka Meclisinin kararı ve Maliye Bakanlığının muvafakatiyle yabancı memleketlerde temsilcilikler kurabilir.
Madde 3 – Üyelikler ve iştirakler
Banka, merkez bankalarının katıldığı Milletlerarası malî, iktisadi ve meslekî teşekküllere Banka Meclisinin karariyle üye olabilir ve Hükümetin muvafakatiyle bu gibi teşekküllere hissedar olarak katılabilir.
Madde 4 – Temel görev ve yetkiler
I - Bankanın temel görevleri bu kanun hükümlerine göre:
a) Para ve kredi politikasını, Kalkınma planları ve yıllık programlara uygun bir tarzda yürütmek;
b) Hükümetle müştereken millî paranın iç ve dış değerini korumak amaçlariyle gerekli tedbirleri almak;
c) Millî paranın hacim ve tedavülünü, bu kanun gereğince düzenlemek;
d) Bankalara ödünç para verme işlerini, bu kanunda yazılı sınırlar içinde yüklenmektir.
Hükümet, gerektiğinde para ve krediye ilişkin tedbirlerin alınmasında, Bankanın görüşünü alır.
Banka özellikle, bu kanun hükümlerine göre, Hükümetin malî ve ekonomik müşavirlik, malî ajanlık ve haznedarlık görevlerini ifa eder.
II - Bankanın temel yetkileri:
a) Türkiye’de banknot ihracı imtiyazı tek elden Bankaya aittir.
b) Banka kredi işlemlerinde uygulayacağı reeskont, ıskonto ve faiz hadlerini tespit eder.
c) Ödünç para verme işlerinde ve mevduat kabulünde alınacak ve verilecek azamî faiz oranlan ile temin edilecek sair menfaatlerin ve tahsil edilecek masrafların mahiyet ve azamî hadlerinin ve mevduatta vade müddetlerinin tayin ve bunların yürürlük zamanlarının tespiti; bankaların taahhütlerine karşı bulunduracakları umumi disponibilitenin asgarî oranı ile bankaların umumi disponibiliteden başka Banka nezdinde açılacak hususî bloke hesapta nakden tesis etmekle mükellef oldukları munzam karşılık ve bunlara verilecek faiz oranlarının tayini maksadiyle Yüksek Planlama Kurulu yoliyle Bakanlar Kuruluna tekliflerde bulunur.
d) Kalkınma planları ve yıllık programların hedeflerine uygun olarak banka plasmanları üzerinde keyfiyet ve kemiyet bakımından tanzim tedbirleri ittihazını ve umumî kredi hacmi ile umumî kredi hacmi içinde muhtelif kredi nevilerinin sektörler ve mevzular itibariyle tevezzüü tarzını ayarlar ve taksitli satış yapan kurum ve kuruluşların kredi şartlarının, mali kurumlarca yapılan yatırımların nev'i ve miktarlarını ve verilen kredilerin şartlarının, özel sektöre mensup kuruluşlarca satışa çıkarılacak tahvillerin miktar, faiz ve satış şartlarının tespitine matuf kararlar alabilir.
III - Bankanın başlıca müşavirlik görevleri:
a) Milli para ile altın ve yabancı paralar arasındaki muadeletin (Parite) tayininde, Hükümetçe Bankanın mütalâası alınır.
b) Bankalar Kanununun uygulanması ile veya alelıtlak bankacılık ve kredi mevzuları ile ilgili hususlarda Hükümetçe istenecek istişarî mütalâaları verir.
c) Bankalar ve diğer malî kurumlarla ilgili kuruluş izinleri ve bunlardan, tasfiyeleri hususunda karar alma yetkisi Hükümete ait olanların tasfiyeleri hakkında karara varılmadan, önce Bankanın mütalâası alınır.
Banka, bu kanunla kendisine verilen yetkileri, kendi sorumluluğu altında müstakil olarak kullanır.
Madde 5 – Bankanın sermayesi, hisse senetleri
Bankanın sermayesi 25 000 000 lira olup, her biri yüz liralık 250 000 hisseye ayrılmıştır. Bu sermaye, Hükümetin tasvibiyle artırılabilir. Hisse senetlerinin itibari kıymetleri 100, 200, 500, 1 000. 5 000 ve 10 000 liralıktır.
Madde 6 – Hisse senetlerinin nev'i
Bankanın hisse senetleri nama yazılıdır.
Madde 7 – Hisse senetlerinin sınıfları
Hisse senetleri (A), (B), (C) ve (D) sınıflarına ayrılmıştır,
Madde 8 – (A) Sınıfı hisse senetleri
(A) sınıfı hisse senetlerinin her biri en az 100 hisseliktir. Bu sınıf hisse senetleri münhasıran Hazineye ait olup, sermayenin yüzde ellibirinden aşağı düşemez.
Madde 9 – (B) Sınıfı hisse senetleri
(B) sınıfı hisse senetleri Türkiye'de faaliyette bulunan milli bankalara tahsis edilmiştir.
Madde 10 – (C) Sınıfı hisse senetleri
Hisse senetlerinden en çok 15 000 adedi, (C) sınıfı hisse senedi olarak, millî bankalar dışında kalan diğer bankalarla imtiyazlı şirketlere tahsis edilmiştir.
Madde 11 – (D) Sınıfı hisse senetleri
(D) sınıfı hisse senetleri Türk Ticaret müesseselerine ve Türk vatandaşlığını haiz tüzel ve gerçek kişilere tahsis edilmiştir.
Madde 12 – Hisse senetlerinde sınıf değişikliği
Banka, hisse senetlerinin bir sınıftan diğer bir sınıfa nakli hususunda vukubulacak talepleri derhal sonuçlandırır. Hisse senetlerinin bir sınıftan diğer bir sınıfa nakli için hiçbir komisyon alınmaz.
(C) sınıfı hisse senetleri miktarı, hiçbir veçhile bu kanunla kabul edilmiş olan miktarı aşamaz.
Madde 13 – Teşkilât ve organlar
Bankanın teşkilâtı aşağıdaki şekildedir:
A) Hissedarlar Genel Kurulu,
B) Banka Meclisi,
C) Başkanlık (Guvernörlük),
D) Denetleme Kurulu,
E) Yönetim Komitesi,
F) Merkez ve Şubeler Iskonto Komiteleri,
G) Şubeler.
Madde 14 – Oy hakkı
Bankanın pay sahipleri defterinde yazılı bulunan hissedarlar, Bankanın Genel Kurulunu teşkil ederler. Genel Kurul, her yıl Banka Esas Mukavelesi ile tespit edilen vakitte toplanır. Her on hisseye sahip olan veya bu miktar hisseyi temsil eden kimse bir oya maliktir.
Madde 15 – Genel Kurulun görev ve yetkileri
Genel Kurul aşağıdaki görev ve yetkileri haizdir:
1. Banka Meclisi tarafından verilen yıllık rapor ile Denetleme Kurulu raporunun tetkiki;
2. Bankanın bilânço, kâr ve zarar hesabının tetkiki ile karara bağlanması;
3. Banka Meclisi üyelerinin ve Denetleme Kurulunun ibrası;
4. Sermayenin artırılması;
5. Esas mukavelede değişiklik yapılması;
6. Bankanın tasfiyesi hakkında karar verilmesi.
Madde 16 – Banka esas mukavelesi ve tasfiye
a) Banka Esas Mukavelesi, Genel Kurulun tasvibi ve Bakanlar Kurulu karariyle yürürlüğe girer. Esas Mukavelede yapılacak değişiklikler de bu hükme tabidir,
b) Bankanın, birinci madde ile tespit edilen müddetin bitiminden evvel tasfiyesi hakkında alınacak olan, kararlar, Bakanlar Kurulunun tasvibi ile Banka tarafından yapılan taahhütlerin kanun dahilinde tamik men ifa edilmesi şartiyle muteberdir.
Gerek Esas Mukavelede değişiklik yapılması ve gerek tasfiye hakkında karar alınabilmesi için Genel Kurulda üçte iki çoğunluk şarttır.
Madde 17 – Başkanlık
Genel Kurula Başkan (Guvernör) başkanlık eder.
Madde 18 – Temsil
Hissedar olmıyanlar, Genel Kurulda vekil olarak birden fazla oy temsil edemezler.
Madde 19 – Kuruluş
Banka Meclisi Başkan (Guvernör) ile Genel Kurulca seçilecek altı üyeden kurulur.
Üyelerin görevleri, özel bir kanuna dayanmadıkça, banka dışında teşriî, resmî veya özel her hangi bir görev ile birleşemez. Bundan başka bu üyeler, ticaretle uğraşamıyacakları gibi, bankalar ve şirketlerde de hissedar olamazlar. Hayır dernekleri ve amaçlan hayır, sosyal ve eğitim işlerine matuf vakıflardaki görevler ve kâr amacı gütmeyen kooperatif ortaklığı bu hüküm dışındadır.
Banka Meclisi üyelerinin yüksek öğrenim görmüş, bankacılık veya iktisat ve maliye alanlarında bilgi ve tecrübe sahibi olmaları şarttır.
Başkan (Guvernör), Banka Meclisi Başkanıdır.
Banka Meclisi üyelerinin aylıkları ile tazminatları Bakanlar Kurulunca tespit edilir. Banka merkezi dışında oturanların, Meclis toplantılarına katılmak için katlanacakları yol giderleri Bankaca Ödenir.
Madde 20 – Görev süresi
Banka Meclisi üyelerinin görev süresi üç yıldır.
Her yıl Meclis üyelerinin üçte biri yenilenir. Birinci ve ikinci yıl sonunda Banka Meclisinden ayrılacak üyeler ad çekme ile tespit edilir.
Süreleri biten üyelerin yeniden seçilmeleri caizdir.
Madde 21 – Toplantılar kararlar ve oylamadan çekilme
Banka Meclisi üyeleri, kendileriyle, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun 245 inci maddesinin 3 üncü bendinde gösterilen derecelerde akrabalık veyahut menfaat bağı bulunan kişilere ilişkin kredi konularına dair müzakerelere iştirak edemezler ve oylamaya katılamazlar.
Banka Meclisi toplantıları Ankara'da yapılır. Lüzumu halinde başka bir yerde de toplantı yapılabilir. Toplantılar, Başkan (Guvernör) ın çağrısı ile ayda en az bir defa olmak üzere yapılır. Gündem, Başkanlık (Guvernörlük) ca düzenlenir. Üyelerin gündem dışı görüşülmesini istekleri hususlar, Başkanın (Guvernör) da katılması halinde aynı toplantıda gündeme alınır ve görüşülür; aksi takdirde bir sonraki toplantı gündemine alınmasına karar verilebilir.
Banka Meclisi, üyelerin en az üçte ikisinin katılmasiyle toplanır ve mevcut üyelerin çoğunluğu ile karar verir. Oyların eşitliği halinde, Başkanın katıldığı tarafın teklifi kabul edilmiş sayılır.
Başkan (Guvernör) yardımcıları, Banka Meclisi toplantılarına, oy hakları olmaksızın katılabilirler.
Madde 22 – Banka Meclisinin görev ve yetkileri
Banka Meclisinin görev ve yetkileri aşağıda gösterilmiştir:
1. Tedavüldeki banknotların, gerektiğinde yeni bir emisyonla değiştirilmesi ile tedavülden kaldırılma ve yok edilme şartlarının tayini;
2. Kendi işlemlerinde uygulayacağı reeskont, iskonto ve faiz hadleri ile ücret ve komisyonların tespiti;
3. Bu kanunun 4 üncü maddesinin II numaralı paragrafının (c) bendindeki teklifler ile (d) bendinde gösterilen hususların karara bağlanması;
4. Bankaca açılacak kredilerin esas ve şartları ile reeskont ve avans limitlerinin tespiti;
5. Dördüncü madde gereğince tespit edilen muadelete (Parite) istinaden yabancı paraların esas kurları ile altın ve dövizlerin Bankaca uygulanacak alış ve satış fiyatlarının tayini;
6. Bankanın yıllık kadrolarının onaylanması;
7. Bankanın idare, teşkilât ve hizmetlerine ilişkin olarak Yönetim Komitesince hazırlanan Yönetmeliklerin onaylanması;
8. Banka ihtiyacı için gayrimenkul satın alınması veya iktisabı ve Bankanın mâliki bulunduğu gayrimenkullerin gerektiğinde satılması hakkında karar alınması;
9. Yönetmeliklerle kabul edilen hadler üstündeki meblağlara ve kıymetlere ilişkin sulh, ibra ve terkin konularında karar verilmesi;
10. Bankanın yıllık faaliyet raporunun, bilânço, bütçe ve kâr ve zarar hesaplarının ve Genel Kurul gündeminin hazırlanması;
11. Yönetmelikle tayinleri Banka Meclisine bırakılan Banka personelinin atanması ve Bankayı ilzam edeceklerin imza yetkilerinin belirtilmesi;
12. Yukarıki fıkralar dışında, bu kanunda Banka meclisinin kararına bağlı konular ve Başkanlık (Guvernörlük) ça tetkik ve tasvibe sunulacak sair hususlar hakkında karar alınması.
Madde 23 – Kuruluş, süre ve nitelik
Denetleme Kurulu üyeleri aşağıdaki şekilde seçilir:
1. (A) sınıfı hissedarınca bir üye,
2. (B) ve (C) sınıfı hissedarlarınca iki üye,
3. (D) sınıfı hissedarlarınca bir üye.
Sınıflara ait her hisse, bir oy sahibidir.
Denetleme Kurulu üyelerinin görev süreleri iki yıldır.
Denetleme Kurulu üyeliğine seçileceklerin yüksek öğrenim yapmış, bankacılık ve muhasebe alanında bilgi ve tecrübe sahibi olmaları şarttır.
Madde 24 – Görev ve yasaklar
Denetleme Kurulu, Bankanın bütün muamele ve hesaplarını denetler, Başkanlık (Guvernörlük), Denetleme Kurulunun talep edeceği bütün malûmat ve vesikaları vermekle yükümlüdür. Denetleme Kurulunun yönetme yetkisi olmayıp, mütalâalarını yazılı olarak Banka Meclisine bildirir ve bir kopyasını da Maliye Bakanlığına verir. Kurul yıl nihayetinde muamele ve hesaplar hakkında hazırlıyacağı raporu Genel Kurula arz eder.
Denetleme Kurulu üyeleri, Bankanın kârına iştirak edemezler.
Denetleme Kurulu üyelerine verilecek ücret, Bakanlar Kurulunca tespit edilir. Banka Merkezi dışında oturanların katlanacakları yol giderleri Bankaca ödenir.
Madde 25 – Atanma, nitelik ve görev süresi
Başkan (Guvernör), Banka Meclisinin teklifi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile beş yıl süre için atanır. Bu sürenin sonunda yeniden atanması caizdir.
Başkan (Guvernör) ün yüksek öğrenim görmüş, maliye, iktisat ve bankacılık alanlarında bilgi ve tecrübe sahibi olması şarttır.
Madde 26 – Görev, temsil ve yetki
Başkan (Guvernör), en yüksek icra amiri sıfatiyle Bankayı sevk ve idare ve yurt içinde ve dışında temsil eder.
Başkan (Guvernör) ün yetkileri aşağıda gösterilmiştir:
1. Bu kanun hükümlerinin ve Banka Meclisi tarafından alınacak kararların yürütülmesini sağlamak;
2. Bu kanunla Bankaya verilen görevlerin ifası için uygun bulacağı tedbirleri almak ve gerekli göreceği hallerde, bunlar hakkında Banka Meclisine tekliflerde bulunmak.
Banka Meclisi kararlarına muhalefeti halinde Başkan (Guvernör), kararın icrasını tehir ve müteakip toplantıda yeniden müzakeresini talep edebilir. Acele hallerde. Banka Meclisi, Başkan (Guvernör) ın daveti üzerine toplanarak, ihtilâf konusu olan işi tekrar görüşür. Başkan (Guvernör) İle Banka Meclisi arasında mutabakat hâsıl olmadığı takdirde, Maliye Bakanı hakemlik eder.
Madde 27 – Yasaklar
Başkanlık (Guvernörlük) görevi, özel bir kanuna dayanmadıkça Banka dışında teşrîî, resmi veya özel herhangi bir görev ile birleşemez. Bundan başka Başkan (Guvernör), ticaretle uğraşamıyacağı gibi, bankalar ve şirketlerde de hissedar olamaz. Hayır dernekleri ile amacı hayır, sosyal ve eğitim işlerine yönelmiş vakıflardaki görevler ve kâr amacı gütmeyen kooperatif ortaklığı bu hüküm dışındadır.
Bakanlar ve müsteşarlar seviyesindeki bakanlıklararası komite toplantılarında Başkan (Guvernör) ın görev alması, birinci fıkra hükmüne aykırı sayılmaz.
Madde 28 – Geçici ayrılma, görevden af
Başkan (Guvernör) ın geçici olarak yokluğunda kendisine, tayin edeceği Başkan (Guvernör) Yardımcısı vekâlet eder.
Başkan (Guvernör) ancak, 27 nci maddedeki yasakların gerçekleşmesi ve bu kanunla kendisine verilen görevlerin devamlı surette ifasını imkânsız kılacak durumların ortaya çıkması hallerinde, atanmasındaki usule göre görevinden af olunabilir.
Başkan (Guvernör) lığın boşalmasında en yaşlı üyenin başkanlığı altında toplanacak Banka Meclisince Başkan (Guvernör) vekili olarak seçilecek bir Başkan (Guvernör) Yardımcısı, Başkanlık (Guvernörlük) görevini ifa eder ve yetkilerini kullanır.
Madde 29 – Nitelik, atanma, görev ve yasaklar
Bankanın üç Başkan (Guvernör) Yardımcısı olup, bunlar yüksek öğrenim görmüş, maliye, iktisat ve bankacılık alanlarında bilgi ve tecrübe sahibi olanlar arasından, Banka Meclisinin teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca beş yıl süre ile atanırlar. Bu sürenin sonunda tekrar atanmaları caiz olduğu gibi, sürenin bitiminden evvel aynı usulle değiştirilmeleri de mümkündür.
27 nci maddede yazılı yasaklar, Başkan (Guvernör) yardımcıları hakkında da uygulanır.
Bütün banka işlemleri, Başkan (Guvernör) ca yapılacak görev bölümünde kendilerine verilen kısımların işlerinden sorumlu olmak üzere, bu kanun hükümleri ve ayrıca. Başkanlık (Guvernörlük) ça verilecek yetkiler ile yönetmelikler esasları dairesinde Başkan (Guvernör) yardımcıları tarafından yönetilir.
Madde 30 – Kuruluş, görev
Yönetim Komitesi, Başkan (Guvernör) ın başkanlığı altında Başkan (Guvernör) yardımcılarından kurulur. Başkan (Guvernör) ın başkanlık edemediği hallerde, tayin edeceği Başkan (Guvernör) Yardımcısı Yönetim Komitesine Başkanlık eder.
Yönetim Komitesinin görevleri aşağıda gösterilmiştir:
1. Başkan (Guvernör) ca lüzum görülen hallerde, Banka Meclisi kararına bağlanacak hususları önceden inceliyerek, Banka Meclisine yapılacak teklifleri hazırlamak;
2. Bankanın idare, teşkilât ve hizmetlerine ilişkin yönetmelikleri hazırlamak;
3. Yönetmeliklerle Yönetim Komitesinin kararma bırakılan hususlarda karar almak;
4. Banka işlemlerinde koordinasyonu sağlamak;
5. Atanmaları Banka Meclisince yapılan personel dışında kalan memur ve hizmetlilerin tayin, aylıklarını tespit, işten çıkarma ve emeklilik gibi işlemlerini yapmak.
Yönetim Komitesi toplantılarında kararlar, tam üye sayısının çoğunluğu ile alınır. Oyların eşitliği halinde, Başkan (Guvernör) ın katıldığı teklif kabul edilmiş sayılır.
Madde 31 – Kuruluş, görev
Bankanın merkez ve şubeleri ve Banknot Matbaası Teşkilâtı ve görevleri ile bu şubeler ve Banknot Matbaası Yönetim komitelerinin kuruluş ve görevleri yönetmeliklerle tespit olunur.
Madde 32 – Personel statüsü
Banka personeli, Bankanın memurları ile Banknot Matbaası işçilerinden terekküp eder.
(Banka memuru) deyimi, Banka hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevlere, devamlı vazife görmek üzere atanan kişileri ifade eder.
Banka memurlarının kurduğu ve kuracağı sendikalar hakkında 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanunu hükümleri uygulanır. 15/7/1963 tarih ve 275 sayılı Kanunun 20 nci maddesindeki yasak, banka hizmetlerinde de uygulanır.
Banka personeli, bu kanun ile Banka Meclisince düzenlenecek statü hükümlerine tabidir.
Banka Meclisi kararı ile sözleşmeli olarak yerli ve yabancı uzman çalıştırılabilir.
Madde 33 – Ücret rejimi
Banka Başkan (Guvernör) ve Başkan (Guvernör) Yardımcılarının aylık ücretleriyle temsil ödenekleri, Bakanlar Kurulunca tespit olunur.
Yönetim Komitesi Başkan ve üyelerine, şubeler ve Banknot Matbaası Yönetim Komiteleri başkan ve üyelerine, bu görevleri dolayısiyle aylıklarının üçte ikisini aşmamak kaydiyle verilecek ek ücret, Banka Meclisince tayin olunur.
Diğer memurların aylıkları, kendilerini atamaya yetkili Banka Meclisi ve Merkez Yönetim Komitesince, yukarıki ücretler gözönünde bulundurulmak suretiyle tespit olunur. Bu tespitte nazara alınacak esaslar ile memurlara ait görev seyahat yollukları ve sair bütün hususlar 32 nci maddede gösterilen statüde belirtilir.
Madde 34 – Personelin emekliliği
Banka mensupları ile emekliliğe tabi görevlerden banka meclisine seçilenler hakkında, Banknot Matbaası işçileri hariç olmak üzere, 5434 sayılı Kanun hükümleri uygulanır.
Bu kanunun yürürlüğe girdiği günde, bankada görevli olanların emeklilik kesenekleri, 5434 sayılı Kanunla tespit edilmiş bulunan keseneğe esas aylıkları üzerinden kesilir. Bu gibilerin aylık yükselmelerinde, haklarında aynı kanunun 15 inci maddesinin (B) bendinin ikinci fıkrası hükmü uygulanır. Emekliliğe tabi görevlerden gelen sözleşmeli personel hakkında da aynı kanun hükümleri uygulanır.
Bu kanunun yürürlüğe girdiği günden sonra atanacakların emeklilik keseneğine esas aylıkları, 5434 sayılı Kanunun 15 inci maddesinin (B) bendi hükmüne göre tespit edilir.
Madde 35 – Sır saklama ve sorumluluk
Banka mensupları, sıfat ve görevleri dolayısiyle Bankaya veya Banka ile münasebeti olan kişi ve kurumlara ait olmak üzere bildikleri sırların gizliliğine riayet eylemek ve bu sırları kanunen yetkili kılman mercilerden gayrısına herhangi bir surette açıklamamakla yükümlüdürler.
Bu yükümlülük, Bankadan ayrılmaları halinde dahi devam eder.
Banka mensupları, görevleri ile ilgili olarak Bankaya verdikleri zararlardan ötürü, Borçlar Kanununun haksız fiil hükümlerine tabidirler.
Madde 36 – Banknot ihracı ve tedavül mecburiyeti
a) Bankanın ihraç etmiş olduğu ve ihraç edeceği banknotların tedavülü mecburi olup, bunlar hudutsuz ödeme kudretini haizdir.
b) Banka, 45, 46, 48, 50, 51, 52 ve 53 üncü maddelerde yazılı muameleler dolayısiyle banknot ihraç etme yetkisini haizdir.
Madde 37 – Banknotların değiştirilmesi
a) Banka, tedavülde bulunan banknotları gerekli gördüğü zaman yeni emisyonlarla değiştirebilir.
Tedavülden çekilen eski banknotlar, değiştirme işlemine başlandığı tarihten itibaren 10 yıl sonra zamanaşımına uğrar.
Gerek değiştirme işleminin başlıyacağı tarih ve gerekse bu 10 yıllık süre içinde eski banknotların mecburi tedavül müddeti Banka Meclisince tayin ve keyfiyet Resmî Gazete ile ilân olunur.
b) Eskimiş ve yıpranmış banknotlar, Maliye Bakanlığı ile Banka arasında tespit edilecek esaslar dahilinde ve yönetmelikle kabul edilecek kabarit usulüne göre, Bankaca yedek banknotlarla değiştirilir.
c) Tedavülden kaldırılan banknotlarla, eskimiş, yıpranmış veya kısmen ziyaa uğramış olması sebepleriyle değiştirilen banknotların, iptal ve yok edilmesine ilişkin esaslar yönetmelikle belirtilir.
Madde 38 – Madenî para
Hükümetçe, Hazine hesabına çıkarılacak madeni paranın birim değeri ile en yüksek haddi özel kanunla tayin edilir.
Madde 39 – İlân edilecek hususlar
Banka, Banka Meclisince zaman zaman tespit edilecek, kendi işlemlerinde uygulayacağı reeskont, ıskonto ve faiz hadlerini ve açık piyasa politikasının şartlarını ilân eder.
Bu hadler memleketin her tarafında aynıdır.
Dördüncü madde gereğince tayin olunan muadelet esasına göre, Banka Meclisince tespit olunacak altın ve döviz alış ve satış fiyatları ile bu maddenin II numaralı paragrafının (d) bendinde gösterilen hususlar hakkında 22 nci maddenin 3 üncü bendi uyarınca alınan kararlar keza ilân edilir. Bu ilânlar Resmî Gazete ile yapılır.
Madde 40 – Para - kredi konusunda bankanın görev ve yetkileri
I - Banka:
a) Dördüncü madde esaslarını gözönünde bulundurmak suretiyle, ekonomik amaç ve hedeflerin sağlanmasına yardımcı olacak tarzda kredilerinin hacım, nitelik, mahiyet ve temin şartlarım düzenler ve kredi sistemi içinde genel likidite ihtiyacını karşılar.
b) Ancak gerçek ticari işlere dayanan ve milli ekonomi ihtiyaç ve icaplarına uygun maksatlara yarıyan faaliyetlere kredi tahsis edebilir. Banka, bu kredilerin, işbu maksatlara uygun şekilde kullanılışım ilgili bankalar nezdinde kontrol yetkisini haizdir.
II - a) Kanuni karşılıklar:
Bankaların taahhütlerine karşı bulunduracakları umumi disponibilitenin asgarî oranı Bankaca tespit olunur,
Bankalar yukardaki fıkra mucibince tesis edecekleri umumî disponibiliteden başka Banka nezdinde açılacak hususî bloke birer hesapta nakden munzam karşılık tesis etmekle mükelleftirler. Bu munzam karşılığın, Bankalar Kanununun 51 inci maddesinde zikri geçen aylık mevduat cetvellerinde umumi mevduattan bankalar mevduatının tenzilinden sonra kalacak bakiyeye oranı memleketin umumi iktisadi durumu gözönünde bulundurularak zaman zaman Bankaca tespit olunur.
Banka, kanunî karşılık ve bunlara verilecek faiz oranlarını, bankaların taahhütlerinin niteliğine göre farklı nisbetlerde tespite yetkilidir.
Kanunî karşılık oranlarının değiştirilmesi hakkındaki kararların ne zaman yürürlüğe gireceği ve kapsamı Bankaca tespit olunur.
Bankalar aylık mevduat cetvellerine göre bu mevduatlarında vaki artışa tekabül eden munzam karşılıkları, mezkûr aylık cetvellerin verilme müddetleri içinde Bankadaki hususî hesaba yatırmak mecburiyetindedirler,
Yukardaki fıkra gereğince Bankaya yatırılacak munzam karşılıkların en çok % 20 si Bankaca tespit, Yüksek Planlama Kurulunca uygun mütalâa ve Bakanlar Kurulunca tasvip edilecek esaslar dairesinde Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası zirai finansmanlarına tahsis edilebilir.
Aylık mevduat cetvellerine göre mevduatın azalması halinde ilgili bankalar keyfiyeti Bankaya bildirerek azalmaya tekabül eden karşılığın iadesini talep edebilir. Banka, bu talepleri derhal yerine getirmekle mükelleftir, Banka, mevduatı olağanüstü çekilmekte olan bir bankanın talebi halinde, aylık mevduat cetvellerinin verilmesini beklemeksizin azalmaya tekabül eden karşılığı derhal iade eder.
Karşılık nisbetlerinin indirilmesi veya mevduat azalışı dolayısiyle gerekli iadenin Bankadaki hesaptan karşılanmaması halinde, bu fıkra gereğince zirai finansmana tahsis edilen karşılıklardan iade zarureti hâsıl olduğu takdirde, bu tediye Hazinenin kefaleti altında Devlet Yatırım Bankasındaki karşılık hesabından derhal yapılır.
Banka, kanunî karşılıklar için tespit edilen oranları, müddetinde tesis etmiyen bankalara, eksik kısım üzerinden tespit edeceği bir nisbette cezai faiz tahakkuk ettirir.
b) Faiz oranları:
Banka, ödünç para verme işlerinde ve mevduat kabulünde alınacak ve verilecek azamî faiz oranları ile temin edilecek sair menfaatlerin ve tahsil edilecek masrafların mahiyet ve azamî hadlerini ve mevduatta vade müddetlerini tayin ve bunların yürürlük zamanlarını tespit eder.
Yukarıki (a) ve (b) fıkralarında söz konusu kararlar. Yüksek Planlama Kurulunun uygun mütalâası ve Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe girer.
c) Banka kredilerinin düzenlenmesi:
Banka, kalkınma planları ve yıllık programların hedeflerine uygun olarak banka plasmanları üzerinde keyfiyet ve kemiyet bakımından tanzim tedbirleri ittihaz eder ve umumî kredi hacmi ile umumî kredi hacmi içinde muhtelif kredi nevilerinin sektörler ve mevzular itibariyle tevezzüü tarzını ayarlar.
d) Diğer yetkiler:
Banka, taksitle satış yapan kurum ve kuruluşların kredi şartlarını; malî kurumlarca yapılan yatırımların nev’i ve miktarlarını ve verilen kredilerin şartlarını; özel sektöre mensup kuruluşlarca satışa çıkarılacak tahvillerin, miktar, faiz ve satış şartlarını tespit edebilir.
e) Bankaya devredilen sair görev ve yetkiler:
Banka Kredilerini Tanzim Komitesinin görev ve yetkileri Bankaya devredilmiştir.
Madde 41 – Mali ve ekonomik müşavirlik, malî ajanlık ve haznedarlık
I - Malî ve ekonomik müşavirlik:
Banka, Hükümetin malî ve ekonomik istişare organıdır. Bu sıfatla Banka, para ve kredi politikası konusunda Hükümetçe incelenmesi istenilecek hususlar hakkında mütalâa beyan eder.
Yabancı memleketlerle yapılacak malî ve ticari anlaşmalar akdine ilişkin müzakerelerde Banka temsil olunur.
II - Malî ajanlık:
Devletin milletlerarası mali ve iktisadî münasebetlerinde Bankaya, Hükümetin mali ajanlığı verilebilir.
Banka, Devlet iç istikraz tahvillerinin malî servisini, özel kanunlara veya bunlara dayanan kararlara göre kambiyo denetlemesini ve dış ticaret rejimi tatbikatını veya benzeri işlemleri yapmakla görevlendirilebilir. Bu sıfatla yaptığı işlemlerden dolayı üçüncü şahıslar tarafından Bankaya sorumluluk tevcih edilemez.
III - Haznedarlık:
Banka, Hükümetin haznedarıdır. Bu sıfatla, özellikle, Devletin gerek içerde ve gerekse yabancı memleketlerde tahsilat ve tediyatını ve bütün Hazine işlemlerini ve memleket içi ve dışı her nev'i para nakil ve havale işlerini ücretsiz yapar.
Hazine ve katma bütçeli idarelerle, özel idare ve belediyelere ait paraların, kurulu olduğu mahallerde Bankaya, kurulu bulunmadığı yerlerde muhabirlerine yatırılması zorunludur.
Banka, bu tevdiata faiz ödemez.
Madde 42 – Özel denetim
Maliye Bakam, Bankanın işlem ve hesaplarını teftiş ve murakabe ettirebilir. Maliye Bakanlığı, bu hususta her nev’i malûmatı Bankadan talep edebilir.
Madde 43 – Bilgi isteme yetkisi, bankaların yıllık bilançoları ve raporları
Türkiye'de faaliyette bulunan bütün bankalar yıllık bilançoları ile kâr ve zarar hesaplarını, idare Meclisi ve murakıp raporları ile birlikte, Umumî Heyetlerinin toplantı tarihinden itibaren bir ay içinde Bankaya vermekle yükümlüdürler.
Banka, bankalardan mevduat, kredi, döviz ve diğer işlemlerine ait her türlü bilgiyi istiyebilir. Şu kadar ki, bankalardan, müşterilerinin şahsî tevdiat hesapları hakkında bilgi istenemez.
Bankalar, Bankanın yukarıki fıkraya göre istiyeceği bilgileri Bankanın belirteceği süre içinde vermeye mecburdurlar. Banka, bankaların mali durumlarını takip ve tetkik eder, gerektiği takdirde, bunlar halikındaki mütalâalarını teklifleri ile birlikte Maliye Bakanlığına bildirir.
Madde 44 – Risk santralizasyonu
Banka, Türkiye'de faaliyette bulunan bankaların müfterilerinin risk durumlarını nezdinde toplamak maksadiyle bir risk santralizasyonu teşkilâtı kurar.
Bankalar, risk durumları hakkında Bankanın kendilerinden istediği bütün bilgileri, Bankanın talimatına göre belirteceği süre içinde ve formülerlere uygun olarak vermekle yükümlüdürler.
Risk Sanrtalizasyonu Teşkilâtının bütün işlem ve kayıtları gizli olup, Banka ancak, ilgili bankaları, müşterilerinin veya kredi isteklilerinin risk durumları hakkında aydınlatabilir. Bilgi alma ve verme şekil ve şartları yönetmelikle belirtilir.
Bankaların keşide ettikleri protestolar, bankalara duyurulmak üzere Bankada toplanır. Bunların toplanma ve bankalara duyurulma esasları, Banka ile Türkiye Bankalar Birliği tarafından tespit edilir.
Madde 45 – Senet ve vesikaların reeskonta ve avansa kabulü
a) Banka, asgari üç imzayı taşımak ve vadelerine en çok 120 gün kalmış olmak şartiyle, bankalar tarafından tevdi edilecek ticarî senet ve vesikaları reeskonta kabul edebilir. İmzalardan biri yerine, sigorta poliçeleri ile beraber olmak üzere emtiaya veya mahsule ilişkin makbuz senedi veya varant gibi teminatın dahi kabulü caizdir. Bu halde, emtia ve mahsulün kolaylıkla satılabilir neviden olmaları ve değerinin, senet tutarından, Bankanın tayin edeceği oranlardan fazla bulunması şarttır. Şu kadar ki, tayin edilecek oran % 10 dan az olamaz.
Banka, muteber saydığı iki imza ile istisnaen yetinebilir.
b) Sanayi ve maden işleriyle uğraşan gerçek ve tüzel kişilerin bir banka tarafından ibraz edilecek ticarî senetleri ile;
c) Küçük sanat erbabı, esnaf ve esnaf teşekküllerinin kredi ihtiyaçlarım karşılamakla kanunla görevlendirilmiş bulunan bankalar tarafından tevdi olunacak senetler;
Vadelerinin bitimine en çok 9 ay kalmış olmak kaydiyle, maddenin (a) bendindeki şekil ve şartlar içinde reeskonta kabul edilebilir.
d) Vadesi 9 ayı aşmıyan tarım senetleri de, ticarî senetler gibi reeskonta kabul edilebilir.
Banka yukarıki fıkralara göre reeskonta kabul edebileceği senetler karşılığında avans da verebilir.
Madde 46 – Orta vadeli reeskont ve avans işlemleri
Banka, Banka Meclisince tespit edilecek esas ve şartlar dahilinde, bankalar tarafından tevdi edilecek, vadelerine en çok beş yıl kalmış olan senetleri reeskonta kabul edebilir veya mukabilinde avans verebilir. Bu senetlerde, en az iki imzanın bulunması şarttır.
Bu madde gereğince kabul edilecek senetlerin nominal değerlerinin toplamı, 45 inci maddenin (b) ve (c) bentlerinde yazılı senetlerin nominal değerleri toplamını geçemez.
Madde 47 – Reeskonta veya avansa kabul edilecek senetlerin en yüksek tutarı
51 inci madde hükmüne göre yapılacak işlemler hariç olmak üzere, Banka, sermayesi ile ihtiyat akçeleri toplamının % 10 unu aşan bir meblâğı ihtiva eden senet ve vesikaları reeskonta kabul edemiyeceği gibi, teminat olarak da kabul edemez.
Aynı imzaları taşıyan birden fazla senetlerin toplamı, yukarda yazılı tutarı aştığı takdirde, fazlası reeskonta veya teminata kabul edilemez.
Madde 48 – Tahvil karşılığı avans
Banka, Devlet tahvilleriyle, Borsada kayıtlı diğer sağlam tahviller karşılığında, Borsa değerlerinin en çok % 80 i oranında ve 120 gün vade ile bankalara avans verebilir. Şu kadar ki, kendi ihraç ettikleri tahviller karşılığında bankalara avans verilmez. Bu madde gereğince bankalara verilecek avansların toplamı 45 inci maddenin (a) bendinde yazılı senetlerin nominal değerleri toplamının 1/3 ünü geçemez.
Madde 49 – Merkez ve Şubeler İskonto Komiteleri
A) Merkez İskonto Komitesi:
İdare Merkezi İskonto Komitesi, Başkan (Guvernör) ın Başkanlığı altında, Banka Meclisince seçilecek İki üye ile ilgili Başkan (Guvernör) Yardımcısından kurulur.
Bu Komite:
a) Bankanın kendi işlemlerinde uygulıyacağı reeskont, Iskonto ve faiz hadleri hakkında Banka Meclisine teklifte bulunmak;
b) Banka Meclisince verilecek yetkiler çerçevesinde kredi işlerini incelemek ve düzenlemek;
ile görevlidir.
B) Şubeler İskonto Komitesi:
Şubeler İskonto Komitesi, bu kanun hükümleri, Banka Meclisince kabul edilecek iskonto, reeskont ve avans yönetmeliği ve Başkanlık (Guvernörlük) ça verilecek talimatlar dairesinde kredi işlemlerini yürütmekle görevlidir.
Şubeler Iskonto Komitesi, Şube Müdürünün Başkanlığında, yönetmelikle tespit edilecek görevlilerden kurulur.
Merkez Iskonto Komitesine seçilecek iki üyeye, bu görevleri dolayısiyle aylıklarının üçte ikisini aşmamak kaydiyle verilecek ek ücret Banka Meclisince tespit olunur.
Madde 50 – Hazineye kısa vadeli avans
Banka, miktarı cari yıl genel bütçe ödenekleri toplamının yüzde onbeşini geçmemek üzere Hazineye kısa vadeli bir avans hesabı açar. Bu avans hesabına uygulanacak faiz haddi ile ekonomik durum gözönünde tutularak kullanılacak avans nispeti Maliye Bakanlığı ile Banka arasında kararlaştırılır.
Madde 51 – Kamu müesseselerine kredi
Banka, İktisadi Devlet Teşekkülleri ile iktisadi alanda faaliyet gösteren katma bütçeli idarelerin hammadde ve mahsul alımı ile ilgili, mevsimlik ihtiyaçları için düzenliyecekleri en çok dokuz ay vadeli bonolarını veya Hazine kefaletini haiz bonolarını iskonto edebilir ve karşılığında avans verebilir.
Banka, bu teşekkül ve idarelere, yatırım ihtiyaçlarını karşılamak maksadiyle kredi veremez.
Banka, verdiği bu krediler üzerinde her türlü kontrol yetkisini haizdir.
Bu suretle kabul edilebilecek bonoların azami hadleri ile bunlara uygulanacak iskonto ve faiz hadleri banka meclisince kararlaştırılır.
Madde 52 – Açık piyasa işlemleri
Banka, para arzını ve ekonominin likiditesini düzenlemek maksadiyle;
a) 45 inci maddenin (a) ve (b) bendlerinde yazılı şartları havi senetleri,
b) Devlet iç istikrazı, kamu idare ve müesseseleri tahvilleri ile ödenmiş sermayesi en az 10 milyon Türk lirası olan anonim şirketlerin borsada kayıtlı sağlam tahvillerini, alıp satabilir.
c) Hazinece gerekli provizyonların tesisi karşılığında, Devlet tahvilleri tanzim alış ve satışları yapabilir.
Maddenin (b) bendindeki işlemler Hazineye veya kamu idare ve müesseselerine kredi yardımı amaciyle yapılamaz.
Yukarıki fıkralar gereğince yapacağı işlemlere ait esas, miktar ve şartlar Banka Meclisince tayin ve tespit olunur.
Bankanın bu madde gereğince yapabileceği açık piyasa işlemleri sermaye ve yedek akçeleri toplamının beş mislini geçemez.
Madde 53 – Altın ve dövizle ilgili işlemler
a) Banka, sikke veya külçe halinde altın alıp satabileceği gibi, altın ithal ve ihraç edebilir ve altın karşılığında avans alıp verebilir.
b) Banka, vadeli ve vadesiz her çeşit dövizi alıp satabileceği gibi, döviz karşılığında avans verebilir, bankalara kurye kredisi tanıyabilir. Banka ayrıca döviz olarak karşılıklı ve karşılıksız her çeşit avans ve krediler alabilir.
Bu fıkradaki işlemlerin esas ve şartları Banka Meclisince belirtilir.
c) Banka, ticaret ve ödeme anlaşmaları gereğince, muhabir bankalara kredi verebilir.
Son fıkra gereğince alınıp satılan dövizlerden Bankaca konvertibl olduğu kabul edilmiyenlerin değerlerinde tahassul edecek değişikliklerden meydana gelecek kâr ve zarar Hazineye aittir.
Madde 54 – İhraz limitleri
45, 46 ve 48 inci maddeler gereğince, Bankanın yapacağı ikrazların en yüksek haddi ve kredi nevilerine göre limtileri, ekonomik hedefler, millî para politikasının prensipleri, piyasanın kredi ihtiyacı, bankalar sisteminin likiditesi ve Bankanın portföy terekkübü göz önünde tutulmak suretiyle Banka Meclisince tespit olunur.
Madde 55 – Sair işlemler
Banka, Banka Meclisince tespit edilecek bankacılık işlemleri ve hizmetlerini yapabilir.
Banka, mevcut veya ilerde, şubelerin bulunduğu yerlerde açılabilecek bankalararası takas odaları işlemlerine nezaret eder.
Madde 56 – Bankanın yapamıyacağı işlemler
Banka:
a) Bu kanunla açıkça yetki verilen işlemler dışında karşılıksız kredi açamaz ve avans veremez.
b) Her ne şekilde otursa olsun, kefil olamaz ve teminat veremez.
Milli Piyango için verilecek kefalet bu hükmün dışındadır.
c) Portföyünde mevcut senetleri tecdidedemez.
d) Mücerret gayrimenkul alımı ile ilgili senet ve vesikaları reeskonta kabul edemiyeceği gibi, bunlar üzerine avans da veremez.
e) Bu kanunla tasrih edilen hususlar dışında, Banka, kendi ad ve hesabına hiçbir iş ve ticaret yapamıyacağı gibi, başka şirket ve müesseselere de iştirak edemez; hisse senedi satınalamaz ve bunları avansa kabul edemez.
Banka ancak, Banknot Matbaasında bedeli karşılığında hisse senedi, tahvil, pul, kıymetli kâğıt ve yabancı banknot basabilir.
f) Banka, kendi ihtiyacı için gerekli şube, arşiv ve lojman binaları ile Banka personelinin kültür ve mesleki bilgilerini artırmak, sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere, kurs binaları, revir, dinlenme yerleri ve hizmetle ilgili sair gayrimenkuller dışında gayrimenkul iktisap edemiyeceği gibi, kendi alacağından dolayı kanuni yollardan temellük eylemek zorunluluğunda kaldığı gayrimenkuller, ihtiyacı için kullanamadığı takdirde, en çok üç yıl içinde elden çıkarmaya mecburdur.Bu süre zaruret halinde Maliye Bakanlığınca uzatılabilir.
Madde 57 – Banka hesapları ve bilânço hesap dönemi
Bankanın hesap dönemi, takvim yılıdır.
Madde 58 – Bilânço ve rapor
Banka, her takvim yılı sonu itibariyle düzenliyeceği bilânço ve kâr ve zarar hesabı ile yıllık faaliyet raporunu Genel Kurulun içtimaından evvel Maliye Bakanlığına tevdi eder ve bilânçoyu Resmî Gazete ile yayınlar.
Madde 59 – Provizyonlar ve hususî ihtiyat
Bankanın yıllık gayrisafi kârından, ertesi yıllarda Bankaya has işlemler dolayısiyle meydana gelebilecek muayyen riskleri karşılamak üzere Banka Meclisince uygun görülecek tutarlarda provizyonlar ayrılabilir.
Zamanaşımına uğrıyan banknotlarla, 37 nci maddenin (b) fıkrası gereğince değiştirmeden doğan farklar hususî ihtiyata alınır.
Madde 60 – Kârın dağıtılması
Bankanın yıllık safi kârı, aşağıdaki şekilde dağıtılır:
a) % 20 si ihtiyat akçesine;
b) Hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden, 6 oranında ilk kâr hissesi olarak hissedarlara;
c) Yukarıki yüzdeler tutarının düşülmesinden sonra kalan miktarın en çok % 5 i, iki aylık maaş tutarını geçmemek üzere Banka mensuplarına ve % 10 u fevkalâde ihtiyat akçesine;
d) Hisse senetlerinin nominal değerleri üzerinden Genel Kurul karariyle en çok % 6 nispetinde ikinci kâr hissesi olarak hissedarlara.
Bu dağıtımdan sonra kalan bakiye Hazineye verilir.
Belgenin devamı (19 madde daha) okuyucuda yükleniyor. Madde 61 ve sonrası