KolayuyumGiriş yap

Hidrometrik Ölçüm Yönergesi

Yönerge

Tür
Yönerge
Tarih
04.07.2019
Yürürlük
04.07.2019
Durum
Yürürlükte
Seri
Yönergeler

ÖNSÖZ

Su kaynaklarımızın geliştirilmesi, korunması ve yönetilmesi vizyonu ile hareket eden Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Ülkemiz su potansiyelinin ortaya konulması ve su kaynaklarımızın geliştirilmesi için yürüttüğü, suyun alan ve zaman içerisindeki dağılımı, suyun hal değişimlerinin gözlenip ölçülmesi, ölçümlerin değerlendirilip istatistiksel analizlerinin yapılarak, projelerde kullanılır hale getirilmesi ve yayınlanması konularında yegane kuruluş olarak tanımlanmıştır.

Bir yandan artan dünya nüfusu ve sanayideki gelişmeler sebebiyle su kaynakları üzerindeki baskı gittikçe artmakta, diğer yandan ise son yıllarda iklim değişikliğinin olumsuz etkileri görülmekte, çevre kirliliği gibi faktörlerin de etkisiyle mevcut kullanılabilir su kaynaklarının doğal dengesi hızlı bir şekilde bozulmaktadır.

Akarsu havzalarında istenilen yerde ve istenilen zamanda ihtiyaç-kaynak dengesinin kurulabilmesine yönelik, sulama, sanayi suyu temini, içme ve kullanma suyu, taşkın koruma ve enerji amacıyla, su kaynaklarının optimum planlanması ve rasyonel yönetimi için öncelikli olarak gerek nitelik ve gerekse nicelik yönünden doğru ve güvenilir Hidrometri verilerine ihtiyaç duyulmaktadır.

İşte var olan bu gerçekle hidrometri çalışmalarındaki, değerlendirme süreçlerinde değişen teknolojik gelişmeleri ve koşulları yakından izleyebilen mühendislerle beraber kalifiye su ölçüm teknisyenlerinin olması önem arz etmektedir.

Bu durumda, Hidrometri çalışmalarda temel esas ve usullerin belirlenmesi, bu konuda birliktelik sağlanması ve hizmet içi eğitimlerde kalifiye personel yetiştirme, geliştirme ve uygulamalarda yardımcı olması amacı ile bir “Yönerge” hazırlanması ihtiyacı ortaya çıkmıştır.

Hidrometri çalışmalarında bütün ilgililere yardımcı olacak, rehber görevi yapacak bu yönergenin hazırlanmasında emeği geçen ve katkı sunan tüm DSİ çalışanlarına teşekkürlerimi sunarım.

BİRİNCİ BÖLÜM — Giriş

Madde 1 – Amaç

(1) Bu Yönergenin amacı; yüzeysel suların potansiyelini belirlemek amacıyla yapılan hidrometrik çalışmalarında izlenecek usul ve esasları belirleyerek çalışmalarda standardizasyonu sağlamaktır.

Madde 2 – Kapsam

(1) Bu Yönerge, hidrometri çalışmalarında kullanılmak üzere, hidrometrik ölçümlerin yapılacağı alanların/kesitlerin seçimi, periyodu, metodolojisi ve kullanım ekipmanlarının belirlenmesi, ölçülerin değerlendirilmesi ve analizine ilişkin hususları kapsar.

Madde 3 – Dayanak

(1) Bu Yönerge, 10/07/2018 tarihli ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 410 uncu ve 421 inci maddeleri ile 11/2/2014 tarihli ve 28910 sayılı Yüzeysel Sular ve Yeraltı Sularının İzlenmesine Dair Yönetmeliğin 23 üncü maddesinin onuncu fıkrasına dayanılarak hazırlanmıştır.

Madde 4 – Tanımlar

(1) Bu Yönergede geçen;

Hidroloji: Yerkürede suyun oluşumunu, dağılımını, fiziksel ve kimyasal özelliklerini inceleyen bilim dalıdır.

Hidrometri: Yağış miktarı, yeraltı sularının özellikleri, yüzey suları akışı ve genelde su niteliği gibi hidrolojik çevrim içindeki değişkenleri inceleyen bilim dalıdır.

Akım (Akarsu) Gözlem İstasyonu (AGİ): Akarsu üzerinde belirli noktalarda inşa edilen, sabit bir röpere göre su yüzeyi seviyesinin günlük veya sürekli olarak kaydedildiği, akış hızının ve debisinin periyodik olarak ölçüldüğü tesislerdir.

Göl Gözlem İstasyonu (GGİ): Baraj ve doğal göllerde, belirli bir zaman süreci içinde, eşel ve elektronik seviye kaydedici aletler ile ulusal kota bağlı olarak su seviye değişimlerinin izlenmesini sağlayan tesisleredir.

Kar Gözlem İstasyonu (KGİ): Bulunduğu alanı kar örtüsü açısından temsil eden, kar derinliği ve kar su eşdeğeri ile diğer gerekli meteorolojik parametrelerin manuel veya otomatik olarak ölçüldüğü sabit gözlem ve ölçüm yerleridir.

Debi (mt/sn): Akarsularda belirli bir en kesitten birim zamanda geçen suyun miktarıdır.

Debi Ölçümü: Akarsularda belirli bir en kesitten birim zamanda geçen su miktarının anlık ölçüm ile belirleme çalışmasıdır.

Debi Ölçüm Notları Formu: Debi ölçümü çalışmasında ölçüm ekibi tarafından ölçüm parametreleri ve su ile ilgili ilave bilgileri kapsayan, sonuç bilgilerinin yazıldığı standart formdur.

Ayaklı Kren: Debi ölçümlerinin ölçüm köprüsü üzerinden askıdan yapıldığı durumda kullanılan yardımcı ekipmandır.

Oto Kren: Debi ölçümlerinin karayolu köprüsü üzerinden yapıldığı durumda kullanılan ve arazi araçları üzerine monte edilen yardımcı ekipmandır.

Açı Ölçer: askı noktasına bağlanarak, askı noktasından tabana dik ve askı noktasından, ağırlığın mansaba sürüklendiği noktaya olan açı değerini gösteren alettir.

İki cins açıölçer aleti vardır.

1) Sıvılı açıölçerler: Teker şeklinde metalden veya sarıdan döküm olarak imal edilmiş, üzerinde açı değerleri beşer derece ara ile yazılmış, plastik hortum içine sıvı doldurularak kenarındaki oyuğa yerleştirilmiştir. Açıölçer ortasındaki delikten askı noktasına takılır. Bir kenarındaki kol, askı teline dayanır. Askı teli düşeyde dik dururken açı sıfırdır. Tel açı yaptıkça açıölçer hareket ederek açı değerini gösterir. Sağa sola her iki tarafa da çalışır. En fazla askıdan krenlerde kullanılır.

2) T açıölçerler: Demir veya sarıdan döküm olarak imal edilmiştir. T şeklindedir, kolları üzerinde beşer derece açı değerleri yazılıdır. Ters T şeklinde ucundaki delikten askı noktasına bağlanır. Ağırlık askı noktasından tabana kadar dik duruşlarında askı teli T ölçerin ortasında durur. Açı sıfırdır, askı teli açı yaptığında, T ölçerde de açı derecesi izlenir. Sağa sola her iki tarafa da çalışır. En fazla teleferiklerde kullanılır.

Anahtar Eğrisi: Akarsular üzerinde inşa edilen akım gözlem istasyonda bir akarsuyun su seviyesi ile debisi arasındaki ilişkiyi gösteren eğridir.

Memba: Akarsuyun geldiği taraf (geliş yönü) veya köprülerin, barajların, bentlerin ve diğer tüm su yapılarının suyun gidiş yönündeki yüzüdür.

Mansap: Akarsuyu gittiği taraf (gidiş yönü) veya köprülerin, barajların, bentlerin ve diğer tüm su yapılarının suyun gidiş yönündeki yüzü, memba yönünün zıddıdır.

Sağ Sahil: Akarsuyun geliş yönüne sırtınızı döndüğünüzde akarsu yatağının sağ tarafıdır.

Sol Sahil: Akarsuyun geliş yönüne sırtınızı döndüğünüzde akarsu yatağının sol tarafıdır.

Buz Burgusu: Debi ölçümünde akarsu en kesitinin buzla kaplı olması durumunda buzu kırmaya ve delikler açmaya yarayan kesici alettir.

Eşel Seviyesi (m): Akarsu ve göllerde, inşa edilmiş eşelde okunan o anki su seviyesinin değeridir.

Eşel: Belli bir referans noktasına göre tesis edilmiş, akarsu ve göllerde su seviyesinin ölçülmesini (gözlemlenmesini) sağlayan, üzerinde metrik taksimatlar bulunan emaye cetveldir.

Kar Terazisi: Kar numune tüpünü ve içine alınmış olan kar numunesini tartmak üzere kullanılan, skalası, kar-su eşdeğerini cm ve inç olarak gösterecek şekilde ölçeklendirilmiş tartı cihazıdır.

Terazi numune borularına göre taksimatlandırılmıştır. Terazi hem inç (1 inç = 2.54 cm) hem de cm olarak alınan kar numunesinin su eşdeğerini vermektedir (cm ölçeğini kullanmaktayız).

Kar numune alma tüpünün kesici ucunun çapı 37.7 mm’dir. Kar numune alma tüpü ((3.77÷2)2)*3.14 =11.16 cm2’lik alandan kar numunesi almaktadır. Kar numune alma tüpünün kesici ucunun çapı öyle ayarlanmıştır ki karotun her 11.16 gramı 10 mm’lik suya veya her ons 1 inç’lik yani 25.4 mm’lik kar-su eşdeğerine karşılık gelmektedir.

Ayrıca son yıllarda elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Elektronik teraziler ons (1 ons = 28.4 gr) veya gram olarak ölçmektedir. Kurumumuzda gram olarak ölçen elektronik teraziler kullanılmaktadır. Gram cinsinden ölçülen değerler, 11.16 ile bölünerek cm birimine çevrilir.

Kar Numune Alma Tüpü: Üzerinde, kar derinliğini cm veya inç cinsinden okunacak şekilde işaretlenmiş 0.75 m’lik alüminyum alaşımlı borulardan yapılmış, 4 m ~ 5 m boyunda kullanılabilecek şekilde hazırlanmış, iç çapları (kesici ucun) 37.7 mm olan cihazdır.

(Bunun ekli bulunduğu borular 76 cm’lik parçalardan oluşmaktadır. Karın derinliğine göre bu borular birbirine ilave edilerek ölçüm yapılır. Borular 1 inç’lik ve 2 cm’lik dilimlerle taksimatlandırılmıştır. Boruların yanındaki yarıklardan karotun durumu kolaylıkla görülebilir. Boruların çapı ise 43 mm’dir. Kesici uçtan kolayca giren karot borunun içerisine kolayca sığmaktadır.)

Askı Çubuğu: Numune alma tüplerinin tartılması için üzerine konduğu bir koldur.

Tutma Kolu: Numune alma tüpü üzerine takılarak tüpün karot alınması işleminde kullanılır. Her iki elle tutulacak şekilde yapılmıştır.

Sıkıştırma Anahtarı: Tüpler birbirlerine takılırken veya sökülürken kullanılmak üzere hazırlanmış özel anahtardır.

Kesici Uç: Numune alma tüpünün ucunda, tüpün kar içerisinde ilerlemesini sağlayan kesici, sivri kenarlı ve dişli şekilde olan parçadır.

Temizleme Kolu: L şeklinde ince metalden yapılmıştır. Kesici uç üzerinde toplanan çamurları veya tüp içerisinde sıkışan karı temizlemek için tüp üzerindeki yarıklardan sokularak kullanılan parçadır.

Temizleme Kremi: Karotun tüp içerisinde sürtünmeden ilerlemesini temin etmek, erimekte olan karın tüp içerisindeki yüzeylere yapışıp kalmasından dolayı hatalı ölçülere neden olmamak için ucuna yumuşak bir parça sarılmış bir çubukla tüp içine sürülerek cihaz ile numune arasında bir tabaka oluşturan vazelin kıvamında bir kremdir. Krem, ölçüden önce (veya ölçü sırasında) ve ölçüden sonra sürülür. Bu amaçla gres veya diğer motor yağları kesinlikle kullanılmamalıdır.

Yardımcı Ekipmanlar: Kar motosikleti ( snow-cat ), kayak takımları, hedik, kar ve hava termometresi, kar çubuğu, pusula, GPS ve altimetre, şerit metre, temizleme fırçası (harbi), ilkyardım çantası, kar koruyucu giyim malzemeleridir.

Beher: Sıvıları muhafaza etmek, hacimlerini ölçmek amacıyla kullanılan cam, porselen veya plastikten yapılan silindir şeklindeki kaplardır. (Isıya dayanıklı camdan yapılan tercih edilir.)

Muline: Belirlenmiş bir akarsu kesitinde, belirlenen mesafe ve derinliklerde suyun hızını ölçmeye yarayan cihazdır.

Ölçüm Metraj Teli: Bir akarsu kesitinde, ölçüm alınacak mesafeleri belirlemede kullanılan üzerinde mesafe skalası bulunan çelik ince halattır.

Akustik Doppler Akım Profilleyicisi (ADAP): Akustik Doppler Akım Profili çıkarma cihazı farklı derinliklerde su akış hızını ölçen ve kaydeden bir çeşit sonardır. ADAP’lar ses dalgaları yayarlar ve suyun içindeki parçacıklara çarparak geri dönen bu ses dalgalarını tekrar algılayarak çalışırlar.

Kar Yastığı: Oldukça ince, su gibi akıcı sıvıları bir yastık gibi saran, ya dairesel ya da çokgen, bazı hallerde dikdörtgen olan, talaş veya kum ile düzeltilmiş ve su biriktirmeyecek bir geçirgenliğe sahip düz alanlara yerleştirilmiş içi antifriz dolu yastıklar kar ağırlığını ölçerek kar örtüsünün su eşdeğerini ölçmeye yarayan aletlere “kar yastıkları” denir. Geçirimli kum, çakıl yerine beton yatak dahi kullanılmaktadır. Kar yastıkları kalın lastik, neofran, metal tabakalar veya cam yünü gibi maddelerden yapılabilir. Bu yastık üzerine toplanan kar örtüsünün yastığı basınca kapalı bir yere yerleştirilen ölçüm aletlerine yansıtılıp orada kar su eşdeğerine çevrilir.

Limnigraf: Su seviyesini sürekli olarak ölçen ve kullanıcı tarafından belirlenen zaman aralıklarında verileri kayıt eden cihazdır.

J: Kanalın su yüzü eğimi

R: Kanalın şekline ve su derinliğine bağlı olan hidrolik yarıçap (ıslak alanın ıslak çevreye oranı)

n: Manning pürüzlülük katsayısıdır (yatağın şekli, bitki örtüsü, eğimi, toprak yapısı, rusubat yükü, şev yapısı ile ilgilidir)

Islak Alan (A): Akarsu genişliği b < (1 / 20 )*B olacak şekilde kesitlere ayrılıp her dilimden hızlar alınmaktadır. Ayrılan her parçanın genişliğini ve derinliğini kullanarak ıslak alanlarını hesaplamak ve tüm parçacıkların alanlarını toplayarak toplam ıslak alanı bulmak gerekir. Islak alanın birimi m²’dir.

Genişlik Ölçümü (b): Ölçü kesitinde şaküller arasındaki ara mesafeler veya şaküllerin başlangıca mesafeleri metre, metraj teli, teleferik tellerinin ve köprü korkuluklarının önceden metrajlanması ile ölçülmektedir. Mesafe ölçümlerinde hata % ± 0.5 mertebesini geçmemelidir.

Derinlik Ölçümleri (d): Derinlik ölçümleri, metrajlı muline saplarıyla veya çıkrıklar vasıtası ile yapılır. Bir parçacığın genişlik (b) ve derinliğinin (d) çarpımı bize o parçacığın ıslak alanını (a) verecektir. a= b*d‘dir.

a2 ölçü dilimi için a2=((b3-b1)/2))*d2‘dir.

Tüm parçacıkların ıslak alanlarının toplamı ise bize ölçü kesitinin toplam ıslak alanını (A) verecektir.

(A= a1 + a2 + a3 +…..+ an)

Su Hızı Ölçümü (V): Su hızı, akarsuyun birim zamanda aldığı yol olup, birimi m/s’dir. Diğer bir ifade ile akım ölçümü esnasında bizim ölçtüğümüz veya hesapladığımız ortalama hız, akarsu en kesitinden akarsuyun 1 saniyede membadan mansaba metre cinsinden aldığı yoldur. Örneğin 0.800 m/s ortalama hız demek, akarsu, en kesitten membadan mansaba saniyede 0.800 m = 80 cm yol kat ediyor demektir.

Ters Akım: Normal durumda membadan mansaba doğru yerçekimi etkisiyle akan suyun, kesitten tekrar membaya (akış aşağısından akış yukarısına) geri dönmesi demektir. Debi ölçümlerinde, bazen kıyılarda kurp ve sürtünmeden dolayı veya özellikle köprü kesitlerinde köprü ayağına biriken malzeme veya kesit içindeki bir etkiden dolayı ters akım olabilmektedir. Bu durumun çok iyi etüt edilmesi gerekmektedir. Ölçüye başlamadan önce kesitte ters akım olan bölümlerin belirlenmesi başlangıç ve bitişlerinin işaretlenmesi gerekir.

Çökelme Maddesi Yoğunluğu: Akarsu veya barajlardan çökelme maddesi ölçümü için alınan örnekteki çökelme maddesi ağırlığının toplam örnek ağırlığına oranıdır. Bazı hallerde ağırlık oranlanması yerine hacim oranlaması yapılır. Boyutsuz bir ölçüt olan yoğunluk değeri, büyük konsantrasyonlarda yüzde (%) olarak, çok küçük olması halinde milyonda parça sayısı (ppm) olarak tanımlanır.

Sediment: Sulara karışan ve suların içinde ince taneli ve hafif oldukları için her yöne yayılmış olarak ve yüzerek taşınan, suların bulanıklığına neden olan kil, silt ve ince kumdan oluşan katı maddelere ince taneli katı (süspanse sediment) maddeler denilmektedir.

İKİNCİ BÖLÜM — Hidrometri Çalışmaları Amacıyla Kurulan Gözlem İstasyonlarının Özellikleri Hakkında Genel Hükümler

Madde 5 – Göl Gözlem İstasyonları (GGİ)

Günlük su seviyesi değişimleri gözlenerek mevcut haznenin su potansiyelinin belirlenmesi amaçlanmaktadır.

a) Rüzgar hâkimiyeti olmayan kesimlerde kurulmalıdır.

b) Suyun dalgalanmasından fazla etkilenmemelidir.

c) Su seviyesi değişimlerinin kolayca intikal etmeyeceği bir koyda veya suni bir tesis arkasında olmamalıdır.

ç) İstasyon göle giren veya çıkan bir derenin kenarında olmamalıdır.

d) Göl Gözlem İstasyonu kurulduğunda Form 1- Göl Gözlem Sicil Kartı doldurulmalıdır.

Madde 6 – Akarsu Gözlem İstasyonları (AGİ)

a) AGİ kurulum amacı, üzerinde uygulanmak istenen projenin hidrometrik verilerini elde etmek veya kurulmuş bulunan tesisler (baraj, regülatör, gölet, sel kapanı, sulama şebekesi, taşkın uyarı, taşkından koruma ve ıslah çalışmaları) için gerekli doneyi toplamak için akarsu üzerine kurulur.

b) Günlük su seviyesi gözlemleri ile birlikte çeşitli seviye ve zamanlarda debi ölçümü yapılır. Bu ölçümler ile seviye-debi bağlantısı olan anahtar eğrileri çıkartılır.

c) İyi bir AGİ’de bulunması gerekli öğeler:

i. Seviye ölçüm tesisleri (eşel, limnigraf),

ii. Debi ölçü tesisleri (teleferik, donav, debi ölçüm köprüsü),

iii. Kontrol kesitleri (suni ve tabii eşikler, kurp, boğaz).

ç) AGİ açılırken mutlaka;

i. Yatak en kesiti çıkarılmalı ve röper noktaları belirlenmelidir.

ii. Kroki çizilip yol tarifi yapılmalıdır.

iii. Yağış alanı hesaplanmalıdır.

d) AGİ’nin kurulması aşamasında takip edilmesi ve bilinmesi gereken faktörler;

i. Maksimum-minimum seviye değişimleri,

ii. Yatağın en kesitinin geometrik şekli,

iii. Çeşitli seviyelerdeki hız değişimleri,

iv. Boy kesite göre daralmalar,

v. Kurplar ve köprüler,

vi. Mansapta mevcut regülatör, baraj, ark ya da derenin etkileri,

vii. Membada ana yataktan ayrılan kanal, değirmen arkı vs. etkileri.

e) AGİ sayesinde bulunabilecek ve su yapılarının planlama aşamasında kullanılacak akarsuyun hidrolojik değerleri;

i. Yıllık toplam su miktarı (milyon m³),

ii. Yıllık, aylık ve günlük ortalama debi (m³/sn),

iii. Aylık, yıllık maksimum veya minimum debi (m³/sn),

iv. Akarsuyun akış yüksekliği yani mm cinsinden akımı,

v. Akarsuyun havza verimi (lt/sn/km²),

vi. Taşıdığı rusubat (süspanse sediment) miktarı,

vii. Su kalitesi veya sınıfı.

f) AGİ yeri seçiminde dikkat edilecek hususlar;

i. AGİ’nin ana gayesi günlük su seviye değişimlerini tespit etmek olduğundan seviye değişimini bozacak etkenlerden (alüvyonlu yataklar) kaçınılmalıdır.

ii. AGİ’lerin kontrol kesitlerinin membasına kurulmalı ve kontrol kesiti ile eşel arasındaki yatak mesafesinde pürüzlülük, yatak şekli, zamanla değişmemeli, stabil olmalıdır.

iii. Akarsuda su yüzü meylini değiştirici taban kayaları, dolma ve daralmalar olmamalı; kıyıdaki ağaçların devrilme riski bulunmamalıdır.

iv. Eşeller sonradan kuruda kalmamaları için yatık şevlerden uzak yerlerde kurulmalarıdır.

v. Memba ve mansapta çok yakında yan kollar karışmamalıdır.

vi. İstasyona ulaşım her mevsim olmalıdır.

vii. İstasyon gerektiğinde yan tesislerle takviye edilebilecek arazi kısımlarında kurulmalıdır.

viii. Gerekli olabilecek muvakkat kazık yerleri ve kotları, kullanım kolaylığı sağlamak koşuluyla önceden tespit edilmelidir.

ix. Akımı etkileyecek kadar kurplara yakın olmamalıdır.

x. Eşel kesitinde bütün seviyelerde su mümkün olduğu kadar az yayılır olmalıdır.

xi. Eşel kesitinde bütün seviyelerde su parçalar halinde akmamalıdır.

xii. En yüksek seviyelerde bile akımı içinden geçirebilecek kapasite bir yatağa sahip olmalıdır.

xiii. Eşel kesiti ile ölçü kesitinin mümkün mertebe aynı yerde olması veya birbirine çok yakın olması gerekmektedir.

xiv. Buzlanmanın az olduğu yerler seçilmelidir.

g) AGİ’de Kesit Çıkarılması: AGİ’de yeterli miktarda ve yeterli seviyede doğru debi ölçümleri yapılırken değer yandan anahtarların geçerli olduğu tarihlere denk gelen tarihlerde çıkarılmış eşel en kesitleri olmaz ise hidrometrik çalışmaların değerlendirilmeleri imkansız hale gelir. Bir AGİ’den geçen suyun tespitinde ölçüm yapılamayan seviyelerde alanın büyüklüğünden ve hız dağılımlarından faydalanılarak geçen debi hesaplanmaktadır.

Kesit çıkarılma zamanları;

i. AGİ ilk açıldığında,

ii. Zaman içerisinde meydana gelen taşkınlar neticesinde oluşan yatak değişimlerinde,

iii. Deformasyonlar ve rusubat hareketleri nedeniyle eşel kesitinde meydana gelebilecek değişiklikler göz önünde tutularak her su yılı başında çıkarılmalıdır.

h) AGİ açıldıktan sonra Form 2- Akım Gözlem İstasyonu Sicil Kartı doldurulur.

Madde 7 – Kar Gözlem İstasyonlarında (KGİ)

Havzadaki kar potansiyelini belirlemek için aynı noktalarda manuel ve elektronik seviye ölçümü yapılmaktadır. Manuel seviye ölçüleri, karlı olan aylarda 15 günde bir, elektronik seviye ölçümü ise en az birer saat arayla yapılmaktadır.

a) Kar Gözlem İstasyonu yerinin seçiminde dikkat edilmesi gerekli hususlar;

i. KGİ’nin yeri, erimenin geç olduğu kuzey ve kuzeydoğu yönlerinde olmalıdır.

ii. KGİ, ölçü mevsiminde kar örtüsü kaplı olması için yüksek kotlarda olmalıdır.

iii. Her türlü hava şartlarında ölçüm yerine gitme imkanı olacak yerler seçilmelidir.

iv. KGİ’de kar örtüsü, aynı kotlardaki karla kaplı havzayı temsil etmelidir.

v. Yağan karın doğal olarak biriktiği yerde süprüntü ve çığ etkisi olmayan yerler seçilmelidir.

vi. Eriyen kar suları kolay drene edebilecek bir yerde olmalıdır.

vii. Havzaya uygun jeolojik yapıda olmalıdır.

viii. Kolay ve doğru bir ölçüm için arazinin eğimi %30’dan fazla olmamalıdır.

ix. Ölçüm aletlerine zarar vermeyecek, derinlik hataları göstermeyecek şekilde toprak zeminlerde olmalıdır,

x. KGİ’nin yeri kar sporlarının yapıldığı yerlerden uzakta olmalıdır.

b) KGİ’nin yerinin her zaman rahatça bulunabilmesi ve harita üzerinde tespiti için gerekli olanlar;

i. Harita üzerinde istasyonun enlem ve boylam belirlenmelidir.

ii. İstasyonun kurulması düşünülen yerin kotu tespit edilmelidir.

iii. İstasyona ulaşım yolları birkaç olasılıkla tespit edilmelidir.

iv. Numune alacağımız ilk nokta aynı zamanda bizim başlangıç noktamızdır. Bu noktanın her ölçümde aynı yer olması gerektiği için kar seviyesinden daha yüksek bir kotta uzaktan görülebilecek şekilde boyanmış bir direk dikilmelidir.

v. Başlangıç noktası açı ve uzaklık olarak en az üç röper noktaya bağlanmalı, numune alma işlemi hangi yönde ve kaç metre aralıklarla ve kaç adet numune alınacağı tespit edilip gerekli kroki oluşturulup kayıt altına alınmalıdır.

c) Kar Gözlem İstasyonu açıldıktan sonra Form 3- Kar Gözlem İstasyonu Sicil Kartı doldurulmalıdır.

Madde 8 – Akarsu veya Göllerde Seviye Ölçüm İşlemleri

Akarsu veya göldeki günlük su seviyelerini takip etme amacıyla kullanılmaktadır.

a) Manuel seviye ölçümü;

i. Su içindeki eşel,

ii. Kuyulu eşel,

iii. Eğik eşel,

iv. Şamandıralı eşel,

v. Kademeli eşel ile yapılır.

b) Manuel seviye ölçümü hesabı;

i. Eşelin günde bir kez okunması halinde günlük ortalama seviye:

a=Bir gün önceki günün saat 8⁰⁰ gözlemi,

b=Orta seviye hesaplanacak günün saat 8⁰⁰ gözlemi,

c=Bir sonraki günün saat 8⁰⁰ gözlemi olmak üzere

ii. Eşelin günde iki kez okunması halinde günlük ortalama seviye;

a=Bir gün önceki günün saat 1600 gözlemi,

b=Orta seviye hesaplanacak günün saat 800 gözlemi,

c = Orta seviye hesaplanacak günün saat 1600 gözlemi,

d=Bir sonraki günün saat 800 gözlemi olmak üzere

c) Elektronik Seviye Ölçümü (TS_EN_ISO_4373);

i. Mekanik / Elektronik şamandıralı limnigraf,

ii. Basınç sensörlü limnigraf (limnigraf borusu inşasının mümkün olmadığı istasyonlarda kullanılmaktadır.

iii. Ultrasonik sensörlü limnigraf (sediment probleminin sorun olduğu istasyonlarda kullanılmaktadır.) ile yapılmaktadır.

ç) Elektronik seviye ölçüm hesabı; elektronik cihazlarda günde en fazla birer saat arayla kaydedilen verilerin aritmetik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır.

Madde 9 – Kar Ölçüm Tesisleri

Kar gözlem istasyonlarındaki karın seviyelerini ve kar-su eşdeğerini takip etme amacıyla kullanılmaktadır.

a) Manuel seviye ölçümü;

i. Kar direkleri,

ii. Eşel ile yapılır.

b) Elektronik seviye ölçümü;

i. Radarlı sensörler,

ii. Ultrasonik sensörler ile seviye ölçümü yapılır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Hidrometri Çalışmalarında Yapılan Debi Ölçüm Yöntemleri Hakkında Genel Hükümler

Madde 10 – Muline ile Debi Ölçümü

Akarsu debisi, bir akarsu kesitinden bir saniyede geçen suyun metreküp cinsinden miktarıdır. Debi hesabında uygulanan yöntem, bir akarsuyun enine kesitini yeterli sıklıkta parçalara ayırıp derinlik ve ara mesafelerini ölçerek alanlarını hesaplamak ve bu alanların ortalama hızlarını ölçerek, bu alanlardan geçen debileri hesaplayıp bunları toplayarak kesitten geçen toplam debiyi bulmaktır. Debi hesabı için en güvenilir hız ölçüm şekli mulinelerle yapılandır. Bu ölçümlerin yapılması için en uygun kesitin seçilmesi ölçünün güvenilirliği bakımından önemlidir.

a) Ölçüm kesitini seçerken dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıdaki gibidir;

i. Ölçüm kesitinin memba veya mansabında derin çukurlar, taş ve adacıklar olmamalıdır.

ii. Yatağın en kesitinde ölçüm için girilen kıyıdan talvege gidildikçe derinlikler mümkün mertebe eşit miktarda artmalı talvegden diğer kıyılara gidildikçe derinlikler eşit miktarda azalmalıdır.

iii. Kıyılarda bahçe duvarı, çit vs. olmamalıdır.

iv. Kıyılardaki ağaçlar suyun akışına engel olarak şişme etkisi yapmamalıdır.

v. Ölçüm kesitleri köprülerin hemen mansabında ve membasında olmamalıdır.

vi. Ölçüm kesitleri stabilitesi zaman içiresinde değişmeyen darboğaz ve kurpların giriş kısımlarında seçilmelidir.

b) Debi ölçümü sırasında, derinlik ve hız alma dikeyleri (şakül) arasındaki mesafeler ve dikeylerin başlangıç noktasına mesafeleri; şerit metre, metraj teli, teleferik tellerinin ve köprü korkuluklarının önceden metrajlanması ile ölçülmektedir.

i. Mesafe ölçümlerinde hata oranı % ± 0.5 mertebesini geçmemelidir.

ii. Derinlik ölçümleri sapla veya çıkrıklar vasıtasıyla yapılmaktadır. Bu ölçümlerdeki hata % ± 1 mertebesini geçmemelidir.

iii. Kesitte yatay sapma mevcut ise (akım iplikçikleri ölçü en kesit çizgisine dik açı ile gelmiyorsa) ölçü esnasında yatay sapma düzeltmesi yapılmalıdır.

iv. Derin ve hızlı akarsularda askıdan yapılan ölçümlerde yeterli ağırlık kullanılmaması halinde dikey sapma düzeltmeleri yapılmaktadır. Bu düzeltmelerin yapılmaması halinde derinlik ölçümlerinde ±%25’e varan hata yapmak mümkündür.

c) Genel olarak hangi yöntemlerle yapılacaksa yapılsın, akarsu kesiti genişliği toplam kesitten geçen debinin %5’inden fazla su geçmeyecek şekilde, en az 20 parçaya bölünür. Bunun sağlanabilmesi için de seçilen kesitte derinliklerin azaldığı yerlerde ara mesafeler artırmak, derinliklerin çoğaldığı yerlerde de bu mesafeleri azaltmak gerekmektedir.

ç) Muline pervanesi çapı 12,5 cm olduğundan ara mesafeler bundan daha az olmamalıdır. Düzgün akımlı ve derinlikleri azalıp çoğalmayan kesitlerde ara mesafeler eşit aralıklarla alınabilir. Akım ölçümlerinin güvenirliliğini, derinliklerin sık azalıp çoğalması etkilemektedir. Debi ölçümleri seviye ve debi arasındaki bağlantıyı bulmak için yapılır. Bu bağlantı sayesinde bir akarsuyun debisinin sürekli olarak tespiti sağlanmış olur.

d) Muline ile Yapılan Debi Ölçüm:

i. Girilerek sap ile yapılan ölçüm;

1. Kasık çizmesi ile;

Su hızı maksimum 1-1.5 m/sn

Su derinliği 1 m

2. Boy çizmesi ile; Su hızı maksimum 1-1.5 m/sn

Su derinliği maksimum 1.20-1.30 m

ii. Bot ile yapılan ölçüm;

Su hızı maksimum 2-2.5 m/sn

Su derinliği maksimum 2 m

iii. Donav ile yapılan ölçüm;

Su hızı maksimum 2-2.5 m/sn Su derinliği maksimum 2 m

Genişlik maksimum 25-30 m

iv. Ölçü köprüsü ile yapılan ölçüm (4 m sap ile);

Su hızı maksimum 1.5 m/sn

Su derinliği maksimum 2-2.5 m

v. Kren ile yapılan ölçüm;

Su hızı maksimum 2.5 m/sn

Su derinliği maksimum 2.5-3 m

Maksimum ağırlık 50 kg

vi. Teleferik

Su hızı maksimum sınırlama yok

Su derinliği maksimum sınırlama yok

Not: Kren, donav ve teleferikten akım ölçüsü yapılırken “düşey sapma açısı ölçeri” kullanmak ve düşey sapma hatası düzeltmesi yapmak şarttır. Çıkrık gücüne göre ağrılık seçilmeli ve mulinelerde kuyruk takımı kullanılmalıdır.

e) Mulinelerde Hız Ölçümü (TS_ISO_2537): Mulinele yatay ve düşey eksenli olup su hızı nedeniyle belli zamanda belli sayıda dönüş yaparlar. Pervanelerin bu dönüşlerinden birim zamanda geçen dönüş sayısı (n=devir sayısı) bulunur.

a=muline devir katsayısı

b=muline sabit katsayısı

V=a*n+b

i. Mulinede birden fazla pervane var ise her bir pervane için katsayılar ayrı ayrı hesaplanır. Hız ölçümü yapılırken uygun pervaneye göre doğru katsayılaralar ile hesaplama yapılması gerekir.

ii. Kalibrasyon süresi her yıl yapılır.

f) Hız ölçüm metotları;

i. Tek Nokta Metodu: Debi ölçümü yapılacak kesitteki hız ölçüm şakül derinliğinin 40 cm’den daha az olduğu zamanlarda uygulanır. Bu metotta, debi ölçümü yapılacak kesitteki derinliğinin tek noktasından (su yüzeyinden itibaren % 60’ından) noktasal hız alınır ve bu su bloğunun ortalama hızı olarak kabul edilir.

Vort= V*0.60

ii. İki Nokta Metodu: Bu metot su derinliğinin 40 cm ve fazla olduğu sularda uygulanır. Debi ölçümü yapılacak kesitteki derinliğinin su yüzünden itibaren %20 ve %80’inde noktasal olarak ölçülen hızların aritmetik ortalaması hesaplanıp, o su bloğunun ortalama hızı olarak kabul edilir.

iii. Üç Nokta Metodu: Bu metot yatakta bitki örtüsü bulunması ve buz olması hallerinde uygulanır. Metot da su yüzeyinden itibaren derinliğinin %15, %50 ve %85’inde noktasal olarak ölçülen hızların aritmetik ortalaması o su bloğunun ortalama hızı olarak kabul edilir.

iv. Dikeyde Hız Eğrisi Metodu: Akarsu kesitinin seçilen aralıklardaki dikeylerde belli aralıklarda ölçülen noktasal hızlardan meydana gelen eğriye hız eğrisi denir ve bu ölçüm metodu adını buradan alır. Bu metoda ordinatta derinlikler apsiste de hız metre/saniye olarak gösterilir ve hız ölçümleri sıra ile %10, %20, %30, %40, %50, %60, %70, %80 ve %90 derinliklerde ölçülen hızlardan eğri elde edilir. Bu grafikte ortalama hızı bulmak için eğri ile ordinat arasındaki alan planimetre ile ölçülür ve ordinat ekseninin uzunluğuna bölünerek bulunur.

v. Entegrasyon Metodu: Bu metotta muline, seçilen su yüzü ara mesafelerindeki dikeylerde düzenli bir hızla su yüzeyinden akarsu tabanına indirilir ve çıkarılır. Bu indirme ve çıkarma hızı 0.04 m/s den büyük olmamalıdır. Bu ölçüm kanatlı pervaneli mulinelerle yapılır.

vi. Yüzey Altı Hız Ölçüm Metodu; Bu metot suyun çok derin olması, türbülanslı ve çok hızlı aktığı feyezan durumlarında mulinenin su yüzünden en az 40 cm derinde tutulması suretiyle uygulanır. Feyezan anında ideal koşullar dışında bir durum oluştuğundan, debi ölçümlerinde mulinelerle her noktadan ve metoduna uygun hız ölçümü yapılamamaktadır. Bu durumlarda alınabildiğince çok noktadan veya en azından bir noktadan hız alınıp feyezan sonunda feyezan izleri ve eşel seviyesi kullanılıp kesit alanı çıkarılarak debi hesabı yapılması gerekmektedir. Bu tip durumlarda hesaplanan debi çok güvenilir bir debi olmasa bile hiç ölçmemekten daha iyidir.

g) Akım ölçümlerinde muline ile hız alma derinlikleri;

i. Girilerek yapılan ölçüler;

a. Su derinliğinin 40 cm’den az olan derinliklerinde su yüzeyinden %60 derinlikte hız alınır.

b. Su derinliğinin 40 cm’yi geçtiği derinliklerde su yüzeyinden %20 ve %80’inden olmak üzere, iki noktadan hız alınıp, bu hızların aritmetik ortalaması ile dilimin ortalama hızı bulunur.

ii. Askıdan yapılan akım ölçümlerinde hız alma derinlikleri

a. Muline ağırlık tabanından 15 cm yukarı bağlı ise 75 cm’ye kadar olan derinliklerde tek noktadan hız alınır. 0-30 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %50’sinden, 30-35.5 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %60’ından hız alınır ve hızı ölçülen su diliminin ortalama hızı kabul edilir. 75 cm den derin sularda su yüzeyinden itibaren derinliğin %20 - %80‘inde iki noktadan hız alınıp bu hızların aritmetik ortalaması ile dilimin ortalama hızı bulunur.

b. Muline ağırlık tabanından 18 cm yukarı bağlı ise 90 cm’ye kadar olan derinliklerde tek noktadan hız alınır. 0-36 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %50’sinden, 36-45 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %60’ından hız alınır ve hızı ölçülen su diliminin ortalama hızı kabul edilir. 90 cm’den derin sularda ise su yüzeyinden itibaren derinliğin %20 - %80‘inde iki noktadan hız alınıp bu hızların aritmetik ortalaması ile dilimin ortalama hızı bulunur.

c. Muline ağırlık tabanından 30 cm yukarı bağlı ise 150 cm’ye kadar olan derinliklerde tek noktadan hız alınır. 0-60 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %50’sinden, 60-75 cm arası derinliğin su yüzeyinden itibaren %60’ından hız alınır ve hızı ölçülen su diliminin ortalama hızı kabul edilir. 150 cm’den derin sularda su yüzeyinden itibaren derinliğin %20 - %80‘inde iki noktadan hız alınıp bu hızların aritmetik ortalaması ile dilimin ortalama hızı bulunur. Akım ölçümüne başlamadan kesitin derinliğine göre muline askı çubuğu üzerinde uygun mesafeye bağlanıp ölçü yapılmalıdır.

d. Ölçü sırasında Form 4 - Debi Ölçüm Notları doldurulur.

Bir akarsu kesitinden geçen debi, bu kesitten geçen suyun ortalama akış hızı ile kesit ıslak alanının çarpılması sonucu bulunur.

Toplam debi = ((Alan1*Hız1) +(Alan2*Hız2) +...+ (Alann*Hızn))

formülü ile hesaplanır.

Formülde:

Q= A*V

denklemleriyle debi hesabı yapılır. Buna göre, debi ölçümü yapılan bir akarsu kesitindeki ara alanlarda ölçülen ortalama hızların, ait oldukları ara alanlarla çarpılması sonucu, kaç tane ara alan kesitinden geçen debi hesaplanmış ise, hepsinin toplanması sonucu, o kesitten geçen toplam debiyi verecektir.

Şekil 1: Kesitte Debi Ölçüm Diyagramı

Buna göre her ara kesitteki debi q (x) ;

qx : x ara kesitinden geçen debi miktarı, m³/s

vx : x yerinde ortalama hız, m/s

bx : enine kesitin bir sahilinde ölçüye başlama noktasından (b0) x yerine kadar olan uzaklık, m

b(x - 1): bir önceki ara parçacıkta hız alınan dikeyin başlama noktasına (b0) uzaklığı, m

b(x + 1): bir sonraki ara parçacıkta hız alınan dikeyin başlama noktasına (b0) uzaklığı, m

dx : bx noktasındaki suyun derinliği, m

Akım ölçümü esnasında kesit birçok dilimlere ayrılır. Her su diliminde alan ve hız ölçülür.

Alanı bulmak için ((b5-b3)/2)*d4 (genişlik*derinlik) bize m² olarak alanı vermektedir. Hızı ise muline ile uygun derinlikten veya derinliklerden m/s olarak buluruz. Alan ile hızın çarpımı debiyi verir. Alan birimi m², hız birimi m/s ise debi m³/s olarak bulunur.

Madde 11 – Akustik Doppler Akım Profilleyicisi ile Debi Ölçümü

Akarsularda debi ölçüsü için seçilen en kesit boyunca, su akış yönüne yaklaşık dik bir yol izleyerek, suyun hızını, derinliğini ve debisini istenilen ölçüm aralığında doppler metodu ile ölçerek su hızının profilini ve sonuç olarak su debisini Akustik doppler prensibine uygun olarak verebilen ölçüm ekipmanıdır. Sensör, bilgisayar ve yüzer bottan oluşur. Bilgisayarda kurulu yazılım sayesinde debi ölçümü yapılmaktadır. Debi ölçümü;

a) Dere kesiti için dalgalanmanın az olduğu, kesit alanın % 80’inde sensör için geçerli derinlik mesafesinden daha derin olan (boş bölge en fazla %20 ) yerler seçilmelidir.

b) Ölçüm kesitinde yer alan derenin zemininde küçük çakıllar (sinyal kalitesini bozanlar) fazla olmamalıdır.

c) Dere genişliği Akustik Doppler Akım Profilleyicisinin yüzer botunun uzunluğunun en az 3 katı genişlikte olan yerler seçilmelidir.

ç) Ölçüme başlamadan önce sensörün sıcaklığı ile suyun sıcaklığının eşitlenmesini beklenmelidir.

d) Dere kesitinin şevleri üçgen veya kare şeklinde olup olmadığı kontrol edilerek boş bölge mesafeleri (ölçülemeyen başlangıç ve bitiş şev alanlarının kesit içerisindeki uzunluğu) dikkatli ölçülmelidir.

e) Cihaz, nehir yatağının bir kenarından karşı kenarına, su akış yönüne yaklaşık dik bir yol izleyerek, suyun hızını, derinliğini ve debisini istenilen ölçüm aralığında doppler metodu ile ölçecektir.

f) Akım ölçüsü, kesitte Akustik Doppler Akım Profilleyicisi ile 4 defa yapılır.

i. Dört ölçüm arasındaki hata payı %5 altında ise yapılan 4 ölçümün aritmetik ortalaması alınır.

ii) Dört ölçüm arasındaki hata payı %5 üstünde ise 4 ölçü daha alınarak 8 ölçüme tamamlanır. 8 ölçüdeki hata payı %5 üstündeki ölçüler elenerek kalan ölçümlerin aritmetik ortalaması alınarak debi hesaplanır.

g) Debi Ölçüsü sırasında Form 5- ADCP Ölçüm Formu doldurulur.

ğ) Geniş nehirlerde ve yüksek akımlarda verimlidir.

h) Özellikle değişken akımların ve gelgitlerin olduğu bölgelerde daha yararlıdır.

ı) Botla yapılan diğer her türlü debi ölçümlerine göre daha iyi sonuçlar vermektedir.

Madde 12 – Boya ve Tuz Deneyleriyle Debi Ölçümü

Gerek boya gerekse tuz deneyleri ile debi ölçümü yapılması, akarsuya belli oranda tuz ya da boya karıştırarak bu maddelerin belli zaman sonunda sudaki konsantrasyon (T) miktarının tespitine dayanır.

a) Deney sonucunda düşey eksen konsantrasyon, yatay eksen zaman olacak şekilde konsantrasyon-zaman eğrisi oluşturulur

b) Konsantrasyon eğrisi altında kalan alan (S), planimetre ile hesaplanıp Q= S/T formülünden debi hesaplanır.

c) Bu metot daha çok hız ölçüm aletleri kullanılması mümkün olmayan kayalık, taşlık ve çalkantılı akarsularda kullanılır. Bu tip sularda kullanılmasının diğer bir avantajı ise suyun çalkantılı olması nedeniyle suya katılan tuz ve boyanın su içinde homojen dağılmasıdır.

Madde 13 – Taşınabilir Parshall Savakları ile Debi Ölçümü

Taşınabilir Parshall kanalları ile düşük debili ve sığ suların, hızı az olan suların akımları ölçülür (ISO 9826).

a) Parshall kanalları basitliği, hafifliği kolaylıkla kurulabilmeleri nedeniyle tercih edilir.

b) Parshall kanalı, kazılan yatak içindeki bir yatağa oturtulur ve etrafından hiç su geçmemesi için çamurla sıvanır veya set yapılır.

c) Kanal, su düzeci ile teraziye alınır.

ç) Kanal üzerindeki gösterge çizelgesinden (skala) okunan seviyenin karşılığı debi daha önceden hazırlanmış abaktan (akım süreklilik eğrisi) bulunur.

Madde 14 – Hacimsel Ölçümler

Küçük debilerin ölçülmesinde kullanılan en sağlıklı yöntem doluş kapasitesi belli bir kabın doluş zamanının tespiti yöntemidir.

a) Birim zamanda ölçekli bir kaba dolan suyun hacmidir.

b) Bu yöntemde kronometre ve ölçekli bir kap kullanılır. Metotta, dolan su hacmi (m³), doluş süresine (saniye) bölünerek debi miktarı tespit edilmiş olur.

Madde 15 – Şamandıralar (Flatörler)

Akarsu hızının ve derinliğinin çok az olduğu küçük sularda mulinelerin kullanılamadığı durumlarda veya muline olmadığı durumlarda kullanılır.

a) Şamandıra ile debi ölçümünde aralarında mesafe bulunan iki kesit seçilir.

b) Seçilen kesitte akımın düzgün olmasına ve kesitin enine ve boyuna aynı geometrik şekilde olmasına dikkat edilir.

c) Şamandıra memba tarafındaki kesitten bırakılır.

ç) Mansaptaki kesite kadar geçen yüzme zamanının en az 20 saniye olması gerekmektedir. Bu metotta amaç, iki kesit arası mesafenin ne kadar zamanda alındığıdır.

d) Bu yöntemle suyun yüzey hızı tespit edileceğinden dikeyde ortalama hız için bulunan değer 0.85 katsayısı ile çarpılarak ortalama hıza ulaşılabilir.

Madde 16 – Borularla Debi Ölçümü

Açılmış bir sondaj kuyusundan akan suyun debisinin ölçülmesi istenebilir. Bu durumda borunun dik ya da yatay olması durumuna göre farklı iki formül uygulanır. Her iki halde de su boru içinde dolu akmalıdır. Dik durumdaki boru sisteminde D boru içi çapı (m) olup sabittir. Su huzmesinin yüksekliği ise H (m) olup su kaynağının basıncına göre değişir.

Buna göre;

a) Borunun dikey olması durumunda;

b) Borunun yatay olması durumunda; D ve Y sabit olup metre cinsinden okunur. A ise metre cinsinden okunup değişkendir. Bu durumda;

şeklinde bulunur.

C doluluk derecesidir. Su boruda tam dolu akıyorsa C = 1, yarım dolu akıyorsa C= 1/2, çeyrek dolu akıyorsa C= 1/4 alınır.

Madde 17 – Orifislerle Debi Ölçümü

Orifis paslanmaz çelikten imal edilmekte olup, yerleştirileceği boru çapına yakın boyutta dış çapı vardır ve iç çapı ise içinden geçen akışkanın fiziksel parametrelerine bağlı olarak farklı basınç yaratacak şekilde, akışkanın yapısı, cinsi, sıcaklık ve basıncı dikkate alınarak hesaplanır.

Madde 18 – Savaklarla Debi Ölçümü

Savaklar, kanal tabanı boyunca inşa edilen, akımı ölçen, kontrol eden ya da yönünü değiştiren su yapılarıdır. Kullanış amacına, akarsuyun karakteristik özelliklerine ve akarsu kesitinin geometrik durumu ile toprak yapısına göre değişik şekillerde tasarımlanır. Debi hesabında, metoduna uygun olarak savak üzerine yerleştirilmiş eşellerden su seviyesi okunur. Değişik seviyelerde daha önce manüel ölçümlerle oluşturulmuş akım süreklilik eğrisinden savak kesitinden geçen su miktarı tespit edilir.(TS_3666)

Madde 19 – Debimetrelerle Debi Ölçümü

a) Elektromanyetik Debimetreler: Elektromanyetik debimetreler debi ölçümünde önemli bir rol almaktadır (TS_EN_29104). Çalışma prensibi temel olarak elektromanyetik alan içerisinden geçen iletken de oluşan potansiyel farkına dayanmaktadır. Faraday kanununda elektromanyetik alan içerisine sokulan bir iletkenin iki ucunda arasında potansiyel fark oluşmaktadır. Elektromanyetik debimetrelerde temel olarak elektromanyetik alanı oluşturan bir bobin, suyun geçişi için gereken boru oluğu ve akış sonrasında oluşacak potansiyelin bilgi olarak alınacağı sensörler bulunmaktadır. Elektromanyetik debimetrelerin ölçüm esaslarının başında içerisinden geçen sıvının İletkenlik seviyesi gelmektedir. Elektromanyetik debimetreler çeşitli tiplerde ve montaj şekillerinde üretilmektedir:

i. Flanşlı Tip Elektromanyetik Debimetreler.

ii. Sandwich Tip Elektromanyetik Debimetreler.

iii. Daldırma Tip Debimetreler

iv. Dişli Tip Debimetreler

b) Ultrasonik Debimetreler: Debi ölçümünde boru içerisinde geçen sıvıya ait hızın ultrasonik ses sinyallerinin gönderimi ve alımı yapılarak tespit edilmesi prensibi ile çalışmaktadır. Hızın tespit edilmesinden elde edilen verilen cihazlara girilen çeşitli parametreler ile hesabından debi ölçüm değerleri elde edilmektedir. Ultrasonik debimetreler alıcı-verici sensörler ve veri okuyucu kullanılmaktadır.

i. Açık Kanal Ultrasonik Debimetreler

ii. Kalorimetre Ultrasonik Debimetreler

iii. Sabit Tip Ultrasonik Debimetreler

iv. Portatif Ultrasonik Debimetreler

c) Şamandıralı Debimetreler: Şamandıralı debimetreler sıvı ve gaz akışını ölçmek amacıyla kullanılmaktadır. Genel yapı itibarı ile cam veya plastik bir tüp içerisine yerleştirilen özel bir metal parçanın sıvı veya gazın etkisi ile yukarı doğru kaldırılması prensibine göre çalışır. Şamandıralı debimetrelerin üzerinde bulunan çizelgeden şamandıranın konumuna göre debi bilgisi alınmaktadır. Düşük debili sistemlerde ve akış izleme sistemlerinde tercih edilmektedirler.

i. Plastik Tüplü

ii. Ayar Vanalı

iii. Düşük Hacimli Cam Tüplü

iv. Metal Korumalı Cam Tüplü

ç) Türbin Tip Debimetreler: Sıvı ölçümlerinde, mekanik bir mekanizmanın içerisinde bulunan çarkın dönmesi ve bu çarktan elde edilen dönüş sayısı prensibine göre çalışır. Plastik tip türbin debimetrelerde mekanik kısımda bulunan plastik çarkın iç bölümünde bulunan minik mıknatısların üst katmanda bulunan Hall Effect sensörüne etkisi ile dönme sayısı elektriksel bilgiye dönüştürülmektedir. Metal tiplerinde ise mekanik kısmın içerisindeki çark metal yapıdadır üst kısımda bulunan okuyucu kısmına indüktif etki yapan metal sayesinde dönüş sayısı elektriksel bilgiye dönüştürülmektedir. Bu tip debimetrelerin çıkışları PULSE olarak alınmaktadır. Sıvının döndürmüş olduğu çark her bir dönüşte belirli bir pulse bilgisi oluşturulmaktadır. Üretim esnasında belirli bir sıvı akışında PULSE bilgisi kalibrasyon yapılarak çıkış pulse bilgisi elde edilmektedir. Kullanıcılara bu bilgi P/L olarak verilmektedir.

i. Paslanmaz Çelik Gövdeli Türbin Debimetre

ii. Plastik Gövdeli Türbin Debimetre

iii. Plastik Tipi Mini Türbin Debimetre

iv. Daldırma Tip Türbin Debimetre

v. Pilli Göstergeli Türbin Debimetre

d) Vortex Debimetreler: Yüksek sıcaklık için kullanılan debimetrelerdir. Tüm akışkanlar için maksimum 320°C sıcaklığa kadar kullanılabilir. Flanşlı modeli hatta yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Geniş ölçüm aralığına sahip olan bu modeller birçok farklı akışkanda kullanılabilir. Vortex debimetrelerin içerisinde yer alan hiç bir mekanik parça bulunmamaktadır. Bu sayede kısmi partikül içeren akışkanlarda bile rahatlıkla kullanılabilir. İçerisinde mekanik aksam bulunmaması kullanım ömrünü uzun tutan bir etkendir. Bu modeller üzerinde yer alan gösterge ile anlık ve toplam debi bilgisi gözlemlenebilir. İsteğe bağlı olarak analog çıkış ile bu bilgilerin aktarımı gerçekleştirile Ayarlı olan modellerinde ise akışın belirli bir oranda geçmesine izin verilerek sistem stabil konuma getirilir.

i. Daldırma Tip Vortex Debimetre

ii. Sabit Tip Vortex Debimetre

iii. Flanşlı Vortex Debimetre

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — Ampirik Formülle Debi Ölçüm Yöntemleri Hakkında Genel Hükümler

Madde 20 – Akarsuların Debilerinin Ampirik Formüller İle Bulunması

Akarsuların hızları bazen mulinelerle ölçülemez. Özellikle taşkın anında ölçüm yapılmamışsa ve taşkın izlerini kullanarak taşkın debisi hesaplanacaksa bazı ampirik formüllerden faydalanarak hızı hesaplamak gerekecektir. Başlıca kullanılan hız formülleri;

a) Chezy Hız Formülü: Hızı, pürüzlülük katsayısına (n), hidrolik yarıçapa (R), su yüzü ya da taban eğimine (J) göre bulmak için kullanılır. Formül;

b) Manning Hız Formülü: Hızı, pürüzlülük katsayısına (n), hidrolik yarıçapa (R), su yüzü ya da taban eğimine (J) göre bulmak için kullanılır. Formül,

n, R, J kanalı karakterize eden fiziksel özelliktir. Kanal taban eğimi (J) ve hidrolik yarıçap (R) ölçümlerle kolaylıkla belirlenebilir. Pürüzlülük katsayısı ise doğal veya yapay kanalın birçok özelliğine bağlı olarak hazır tablolardan alınan bir katsayıdır. (n) pürüzlülük katsayısının seçiminde göz önünde tutulması gereken etkenler ve elde edilmesine yardımcı olacak bilgiler;

a) Manning pürüzlülük katsayısına etki eden faktörler; Kanal kaplamasına bağlı olarak alışıla gelen değerlerden biri seçilebilir. Doğal ırmakların ve derelerin hız ve debisini bulurken de aynı şekilde bir n katsayısı seçilir. Bu seçim genelde bir yaklaşık değerdir ve kanal boyunca değişmediği kabul edilerek yapılır. n katsayısının seçiminde aşağıdaki etkenlerin etkisini de göz önünde tutmak gerekir.

i. Yüzeyin Pürüzlülüğü

ii. Bitki Örtüsü

iii. Kanal Düzensizliği

iv. Kanal Eğriliği

v. Birikim ve Aşınma

vi. Engeller

vii. Kanal En Kesitinin Boyutu ve Şekli

viii. Seviye ve Debi

ix. Mevsimsel Değişimler

b) Cowan yöntemi: Cowan, pürüzlülük katsayısına etki eden önemli etkenleri dikkate alarak n pürüzlülük katsayısı hesabı için bir yöntem önermiştir. Bu yönteme göre n katsayısı,

n = (n0 + n1 + n2 + n3 + n4)m

denklemiyle hesaplanır. Bu katsayılar kanalın özelliğine göre Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1: Kanal Koşulları ve Pürüzlülük Değerleri

Kanal Koşulları | Pürüzlülük Katsayısı (n) | (n) Değerleri Kanalın İçerdiği Malzeme | Toprak | n0 | 0.020 Kaya | 0.025 Kum | 0.024 Çakıl | 0.028 Düzensizlik Derecesi | Pürüzsüz | n1 | 0.000 Önemsiz | 0.005 Orta | 0.010 Şiddetli | 0.020 Kanal Yarıçapındaki Değişimler | Aşamalı | n2 | 0.000 Ara Sıra Değişen | 0.005 Sık Değişen | 0.010 - 0.015 Engellerin Benzer Etkileri | İhmal Edilebilir | n3 | 0.000 Önemsiz | 0.010 - 0.015 Kayda Değer | 0.020 - 0.030 Şiddetli | 0.040 - 0.060 Bitki Örtüsü | Düşük | n4 | 0.005 - 0.010 Orta | 0.010 - 0.025 Yüksek | 0.025 - 0.050 Çok Yüksek | 0.050 - 0.100 Kıvrım Derecesi | Önemsiz | M | 1.000 Kayda Değer | 1.150 Şiddetli | 1.300

i. n0 katsayısı: Toprak kanallarda n0 = 0.020, kaya zeminde açılan kanallarda n0 = 0.025, çakıl zeminler için n0 = 0.024 ve kumda açılan kanallar için n0 = 0.028 değerleri alınabilir.

ii. n1 katsayısı: Bu katsayı kanal düzensizliğini içeren düzeltme katsayısıdır. Kanalı kaplayan malzeme için elde edebilecek en iyi yüzey pürüzsüz; iyi düzlenmiş kanallar, kenar şevleri biraz aşınmış ise önemsiz; kenar şevleri orta derecede düzeltilmiş kanallar için orta; şev göçmeleri oluşmuş, aşınmış, şekli bozulmuş ve düzensiz kazılmış kaya kanallar için şiddetli sütunundaki değerler kullanılabilir.

iii. n2 katsayısı: Kanal kesitinin şekil ve boyutundaki değişmeyi içeren düzeltme faktörüdür. Kanal boyutu ve şeklindeki değişim aşamalı olarak oluşmuş ise aşamalı; geniş ve dar kesitler birbirini takip ediyorsa veya şekil değişimi akımın yönünü değiştiriyorsa ara sıra değişen; geniş ve dar kesitler çok sık oluşuyorsa veya şekil değişimi akımın yönünü ani değiştiriyorsa sık değişen terimlerindeki değerler kullanılır.

iv. n3 katsayısı: Kanalda mevcut engelleri içeren düzeltme faktörüdür. Bu katsayının seçiminde kanalda var olan birikintiler, tümsekler, kütükler, kayalar ve köprü ayakları gibi engeller göz önünde tutulur. Engellerin kapladığı alan, engellerin özellikleri ve engellerin enine ve boyuna kapladıkları alan göz önünde tutularak Tablo1’den bu katsayısı seçilir.

v. n4 katsayısı: Bu katsayının seçiminde kanal içindeki bitki örtüsünün etkisi dikkate alınır. Düşük şu durumlarda geçerlidir. Ortalama akım derinliği yosun ve yabani otların derinliğinin 2-3 katı iken veya ortalama akım derinliği esnek fide ve söğüt fidelerinin 3-4 katı olduğu durumlarda, Orta şu durumlarda geçerlidir. Ortalama su derinliği mevcut yosun ve yabani ot tabakasının 1-2 katı olduğu, ortalama su derinliğinin köklü otlar ve ağaç fidelerinin 2-3 katı olduğu ve hidrolik yarıçapın 0.60 m'yi geçmediği hafif çalı toplulukları ve 1-2 yaşındaki söğütlerin bulunduğu durumlarda, Yüksek şu durumlarda geçerlidir. Bitki örtüsü yüksekliğinin ortalama su derinliğine eşit olduğu, hidrolik yarıçapın 0.60 m'yi aştığı söğüt ve yapraksız fidanlar varken ve hidrolik yarıçapın 0.60 m'yi aştığı bol 1 yaşına kadarki bol yapraklı söğütlerin bulunduğu durumlarda, Çok yüksek şu durumlarda geçerlidir. Ortalama su derinliğinin bitki örtüsünden az olduğu, hidrolik yarıçapın 3 m-4 m olduğu gür söğütler ve bol yapraklı çalı örtüsü ve hidrolik yarıçapın 2 m-4 m olduğu büyüme sezonundaki bol yapraklı ağaçlar.

vi. m katsayısı: Bu katsayı kanaldaki mendereslenme (kıvrım) düzeyini içerir. Mendereslenme (kıvrımlılık) düzeyi kanal boyunca kıvrımlı uzunluğun düz uzunluğa oranına bağlıdır. Kıvrımlılık 1.0 den 1.2'ye kadar önemsiz, 1.2’den 1.50 değerine kadar önemli ve 1.5'dan fazla ise şiddetli olarak kabul edilir. Bu yöntemle n katsayısı bulunurken birçok etken göz önünde tutulmalıdır. Yöntem yataktaki sürüntü malzemesi birikimini ve askı maddesi etkisini göz önünde tutmamaktadır. Genelde orta büyüklükte kanallar için geçerlidir. Hidrolik yarıçapın 4.5 m'yi geçtiği durumlarda dikkatle kullanılmalıdır. Bu yöntem kaplamasız doğal kanallar, taşkın yatakları ve drenaj kanallarında uygulanabilir ve bu tip kanallarda n için minimum 0.02 değeri elde edilir. Bilindiği gibi kaplamalı kanallarda minimum n değeri 0.012'dir.

vii. Manning ve Chezy hız formülleri ile debi hesabı zorunlu olmadıkça kullanılmamalıdır. Bu formüllerle hesaplanan hız kullanılarak hesaplanan debinin, bizzat yapılan debi ölçümü sonucu ölçülerek bulunan debi güvenirliğinde olması mümkün değildir. Ancak ön etütlerde bir taşkın raporu hazırlanırken pik debinin tahmininde ve kanal kapasitesinin proje safhasında hesaplanmasında kullanılmalıdır.

c) Modifiye Cowan Yöntemi (DSİ Formatı):

DSİ’nin taşkınlar konusunda bugüne kadar elde ettiği tecrübe, bilgi ve birikim, pürüzlülük katsayısı belirlenmesinde ülkemiz dere yatakları için en uygun yöntemin “Cowan Metodu” olduğu göstermektedir. DSİ taşkın ihtisas komisyonu tarafından “Modifiye Cowan Metodu”na ait pürüzlülük tablosunda kanal şev durumları (n1) parametresi, DSİ’de en sık kullanılan tesis tiplerine göre sınıflandırılmış ve böylece kullanıcılar arasında yeknesaklığın sağlanması amaçlanmıştır.

n=m*(nb+n1+n2+n3+n4)

denklemiyle hesaplanır. Bu katsayılar kanalın özelliğine göre Tablo 2’de verilmiştir.

Tablo 2: Kanal Koşulları ve Pürüzlülük Değerleri (DSİ Formatı)

“nb” (yataktaki malzeme cinsi) parametresi belirlenirken;

- Yataktaki malzeme cinsi, elek analizi sonucu veya gözlemsel olarak belirlenebilir.

- İri bloklu yataklardaki elek analizi, iri blokların ihmal edilmesi suretiyle yanlış yorumlanabileceğinden, bu durumdaki dere yataklarında elek analizi tavsiye edilmemektedir.

- Dane çapı değerleri yataktaki dane çapının medyan değerine göre belirlenmelidir.

- Dere yatağı boyunca aşırı farklılıklar olması durumunda pürüzlülük değeri, dere yatağı bölümlere ayrılarak (memba kesimi, orta kesim, mansap kesimi, km: 0+000 - km: 2+200 arası, … mevkii kesimi vb.) belirlenmeli ve bu değişim noktaları 1/25.000 ölçekli harita üzerinde işaretlenmelidir.

- Projelendirilecek ıslahlı durumlar için değerlendirme yapılırken, ıslahlı kanalda sürekli bakım (rüsubat, iri blok, ot, ağaç temizliği, tesis onarımı vb.) yapılıp yapılmayacağına göre değerlendirme yapılmalıdır.

- Belirlenen her kesim için dere yatağından örnek fotoğraf çekilmeli ve arşivlenmelidir.

- Medyan dane çapı; D50: malzemelerin %50’sini geçiren çap olmalıdır. “n1” (kanal şev durumu) parametresi belirlenirken;

- Kanal şev durumu doğal durum veya projelendirilecek ıslahlı duruma göre ayrı ayrı belirlenmelidir.

- Projelendirilecek ıslahlı durumlar için değerlendirme yapılırken, ıslahlı kanalda sürekli bakım (rüsubat, iri blok, ot, ağaç temizliği, tesis onarımı vb.) yapılıp yapılmayacağına göre değerlendirme yapılmalıdır.

- Sağ ve sol sahilde farklılık var ise tablodan seçilen değerler her sahil için ayrı ayrı belirlenmeli ve daha sonra sonuçlar toplanarak ortalaması alınmalıdır.

- Şevlerde ağaç olması halinde bu durum n1 katsayısı belirlenirken dikkate alınacaktır. Yatak tabanındaki ağaçlar burada dikkate alınmayacak olup “n4” parametresinde dikkate alınacaktır.

“n2” (kanal kesit değişimi) parametresi belirlenirken;

- Islah edilmiş kesitlerde genellikle “0” değeri alınır.

- Doğal kesitlerde yatağa göre değerlendirme yapılmalıdır. “n3” (kanaldaki engeller) parametresi belirlenirken;

- Birikinti, tümsek, düşü, brit, bent, şüt, kaya, köprü ayağı, çok gözlü menfez gibi akışı etkileyen engeller dikkate alınmalıdır.

- Yatak tabanındaki ağaçlar burada dikkate alınmayacak olup “n4” parametresinde dikkate alınacaktır.

- Yataktaki engeller doğal durum veya projelendirilecek ıslahlı duruma göre ayrı ayrı belirlenmelidir.

- Projelendirilecek ıslahlı durumlar için değerlendirme yapılırken, ıslahlı kanalda sürekli bakım (rüsubat, iri blok, ot, ağaç temizliği, tesis onarımı vb.) yapılıp yapılmayacağına göre değerlendirme yapılmalıdır.

“n4” (kanal bitki örtüsü) parametresi belirlenirken;

- Yatak tabanındaki ağaçlar dikkate alınacaktır.

- Yataktaki ağaçlar doğal durum veya projelendirilecek ıslahlı duruma göre ayrı ayrı belirlenmelidir.

- Projelendirilecek ıslahlı durumlar için değerlendirme yapılırken, ıslahlı kanalda sürekli bakım (rüsubat, iri blok, ot, ağaç temizliği, tesis onarımı vb.) yapılıp yapılmayacağına göre değerlendirme yapılmalıdır.

“m” (Akarsu kıvrım) parametresi belirlenirken;

- Pürüzlülük katsayısı belirlenecek güzergah uzunluğu, güzergahın başlangıç ile bitişi arasındaki kuş uçuşu uzunluğa bölünür. Çıkan değerden gerekli m değeri hesaplanır.

Şekil 2: “m” Katsayısının Belirlenmesinde Kullanılan L1 ve L2 Parametreleri

Pürüzlülük katsayısı belirlenirken;

- Proje çalışmalarında kullanılan ve dere yatağında muline ile ölçülen ortalama akım hızı değerleri zaman zaman karşılaştırılmalıdır. Söz konusu karşılaştırma da hızlar arasında çok fark olması durumunda pürüzlülük değerleri revize edilmelidir.

- Hesaplanan pürüzlülük katsayısının, yerinde dolu kesitte yapılan ölçümlerdeki hız değerleri ile kalibre edilmesi, katsayının doğruluğunu arttıracaktır. Dere yatağının doluluk oranı, hız ölçümünün ve dolayısıyla pürüzlülük katsayısının doğruluğunu arttıracaktır.

- Dere yataklarının pürüzlülük değerlerinin en az 2 teknik personel ile belirlenmesi, değerlendirmeler arasında aşırı farklılıklar olmasını önleyecektir.

- Taşkın ana yatağı dışında yayılım alanlarında pürüzlülük değerlerinin tespitinde, bilgisayar modellerinin önerilerinin dikkate alınması gerekmektedir.

BEŞİNCİ BÖLÜM — Su Potansiyelinin Tespiti Amacıyla Debi Ölçümü Sırasında Dikkat Edilmesi Gerekenler Hakkında Genel Hükümler

Madde 21 – Girilerek Yapılan Debi Ölçümleri

Girilerek yapılan akım ölçümleri, akım ölçümleri içerisinde en iyi sonuçları veren ölçüm metodudur. Ölçüm yapılırken dikkat edilmesi gerekenler;

a) Kesitte ölçümü etkileyebilecek etkenler (kaya parçacıkları, ot, vb.) temizlenerek ölçüm yapılmalıdır.

b) Doğru bir ölçüm için su içi derinliklerin neredeyse aynı (üniform) ve akışın düzgün olduğu temiz kesitlerin seçilmesidir.

c) Ölçüm esnasında suya girildiğinde suların bedenimize çarpmasından dolayı mulineye gelen su hızını etkilemeyecek bir yerde durulmalı, akıntı yan tarafa verilmeli, gergi telinden 5-10 cm ve ölçü sapından 40-50 cm kadar uzakta durulmalıdır.

d) Çok küçük derelerde suda ayakta durmak akımı etkileyeceği için dar dere yatağına mümkünse kalas vs. konarak bunun üzerinden akım ölçümü yapılmalıdır. Akışın hızının ölçüldüğü noktalarda ölçü sapı akarsu tabanına dik, muline ise akım yönüne paralel tutulmalıdır.

Madde 22 – Köprüden Yapılan Debi Ölçümleri

Su seviyesinin girilemeyecek kadar yüksek olduğu akarsularda teleferik tesisi de yok ise, köprüden ölçüm yapılır. Bu durumlarda el askısı, portatif çıkrık (köprü kreni) ve otokren kullanılarak debi ölçümleri yapılır. Ölçümler köprünün memba ve mansap yönünde yapılabilir. Ancak genellikle ölçümler köprülerin mansap tarafında yapılır.

a) Köprülerin memba tarafından ölçüm yapmanın avantajları şunlardır:

i. Köprünün memba tarafının hidrolik karakteristikleri genellikle daha müsaittir.

ii. Dalgalar, türbülanslar ve suyla sürüklenen maddeler kolaylıkla görülebilir.

iii. Yatak tabanı mansap tarafındakine nazaran daha düzgündür.

b) Köprülerin mansap tarafından ölçüm yapmanın avantajları ise;

i. Dikey sapmalar çok daha iyi tespit edilirler.

ii. Köprü ayakları arasından geçen suların akış yönleri daha düzgündür.

c) Köprünün memba tarafında mı yoksa mansap tarafında mı ölçüm yapılacağına yukarıda belirtilen maddeler, köprünün durumu, köprü ayaklarında birikebilen çöp vb. gibi cisimler göz önüne alınarak karar verilir.

i. Ölçüm esnasında hız ve derinlik ölçüm bilgileri alınırken köprü ayaklarından mümkün mertebe sakınmak gerekir. Köprü ayakları genellikle yatay sapma açılarına sebep olur.

ii. Aynı zamanda köprü ayakları türbülansa neden olacaklarından hızın dikey değişimine de sebep olurlar. Bu nedenlerden dolayı köprü ayakları arasındaki debiyi ölçerken ayrı birer kanal suyu ölçüyormuş gibi hareket edilmelidir. Mümkün ise ayakların akım (akış) üzerindeki olumsuz etkilerinden kurtulmak için ek donanımla kren uzatılmalıdır.

iii. Ayrıca köprüler çoğunlukla suyun akım iplikçiğine dik olmadıklarından dolayı, yatay sapma açısı düzeltmeleri ve dikey sapma açısı düzeltmesi yapılmalıdır.

Madde 23 – Teleferikten Yapılan Debi Ölçümleri

Teleferikten yapılan debi ölçümlerinde su içi derinliği dikeyde doğru alabilmek için muline tabanına uygun ağırlıktaki kurşun kütleler bağlanır. Kullanılan bu ağırlıklar akarsuyun derinliğine ve hızına bağlı olmak üzere değişiklik gösterir.

a) Ağırlığın yeteri kadar olmaması durumunda muline akıntı tarafından mansap yönüne doğru sürüklenir. Bu nedenle uygun ağırlık kullanılmalıdır.

b) Akarsu hızı fazla ise, beraberinde buz vb. gibi cisimleri sürüklüyor ise ve akarsu türbülanslı ise ağırlığı fazla olan ağırlık kütlesi kullanılmalıdır.

c) Değişik su seviyelerinde ve hızlarında farklı ağırlıkların kullanılacağı unutulmamalıdır. Teleferikte bir ölçüm noktasından diğer bir ölçüm noktasına geçilince ve/veya rüzgâr etkisi ile teleferik arabası salınıma uğrar. Bu salınımlar bitmeden hız sinyalleri alınmamalıdır.

d) Teleferikten yapılan ölçüm esnasında kullanılan yeterli ağırlığa rağmen akan su mulineyi ve ağırlığı sürüklenme yapıyorsa askı kablosunun dikeyden itibaren kaç derece açı yaptığına bakılarak gerekli düzeltmeler yapılarak hız ölçüm noktası tespit edilmelidir.

e) Hava sıcaklığının donma noktasının altında olduğu durumlarda mulinenin donmasını önlemek için ölçümlerin muline su dışına çıkarılmadan ayarlanıp yapılması gerekir.

Madde 24 – Akarsularda Buz Etkisi ve Buz Altında Yapılan Debi Ölçümleri

Soğuk bölgelerdeki akarsularda kış aylarında akım alanı içine nispeten değişik bir katı madde türü olan buzun da katıldığı ve akım açısından son derece elverişsiz şartlara yol açtığı görülmektedir. Bu katı maddenin boyutları mm ölçüsünde küçük kristallerden, akım genişliği ölçüsünde iri parçalara kadar çeşitli büyüklüklerde ve kimi zamanda su yüzünde kilometrelerce uzayan tabakalar halinde görüldüğü düşünülürse, akarsuların buzlanmasının çok yönlü bir olay şeklinde karşımıza çıktığı anlaşılmaktadır. Buzlanma olayı mevcut akarsu yapılarında ve yapılması düşünülen su yapılarında bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Problemlerin azaltılması ve çözüm yollarını bulabilmemiz için buzlanma olayının önceden gözlenmesi ve gerekli ölçümlerin yapılması gerekmektedir.

a) Buzlanma; Buzlanma oluşumu hava şartlarına bağlı ve önlemesi mümkün olmayan bir doğa olayıdır. Akarsuyun herhangi bir kesitinde ortaya çıkan buzlanma, su seviyesinde önemli ölçüde kabarmalara ve ardından da taşkınlara yol açabilmektedir. Buzlanma suyun türbülans şiddeti ile orantılıdır. Durgun sığ veya hızı çok az akarsuların kenarlarında ve akarsu kesiti içerisinde su seviyesinin dışında kalmış kayaların çevresinde ince buz parçacıklarının oluşumu ile başlar. Havanın ve dolayısı ile suyun soğuması ile bu buz parçacıkları büyür ve kalınlaşır. Havadaki soğumanın şiddetinin artması ile akarsuyun yüzeyinin tamamen buzla kaplandığı görülür.

i. Akarsular genellikle geçtiği şehir ve kasabaların kanalizasyon ve artık sularının bırakıldığı en müsait yerler durumundadır. Kanalizasyon ve diğer artık sular nehirdeki suyun kimyasal özelliğini değiştirmekte ve bu suretle suyun kohezyonunu (moleküller arasındaki bağ) arttırmaktadır. Akarsuya bırakılan bazı kimyasal maddeler çok hızlı donma özelliği göstermektedir. Donan bu parçalar, tabanı çok taşlı olan kesitlerde tutulmakta bu yolla tabanda bir buz tabakası oluşturmaktadır. Buz tabakası zaman içinde tekrarlanarak kesitte tabandan başlayan katman halinde buz tabakaları görülebilmektedir.

ii. Nehir yataklarının düzgün olmaması nedeniyle bazen akarsu kesitinin orta noktalarında buz tabakaları oluşmakta, bu tabakalar akım derinliği boyunca kalınlaşarak taban ile birleşmektedir. Bu nedenle sular akıma geçmek için yatak içerisinde yer değiştirmekte ve yatakta oyulma veya dolma olayları meydana gelmektedir. Ayrıca kesit içerisinde değişik yön ve hızlarda akımlar oluşabilmektedir.

b) Buzun su seviye gözlemlerine etkisi; buzla kaplı akarsularda seviye akım ilişkisi önemli ölçüde bozulmaktadır. Buzlanma etkisini en fazla seviyelerde göstermektedir. Yataktaki buzlanmanın oluşum şekilleri ve yatağa yaptığı etkiler nedeniyle eşel seviyesinde suni şişmeler gözlenmektedir. Kesitteki buzlanma durumuna göre hakiki eşel seviyesi aşağıda belirtilen buzlanma şekillerine göre olumsuz etkilenmektedir. Her bir oluşum durumu iyice etüt edilip, seviye gözlemleri gerçeğine uygun yapılmalıdır. Bu etkiler:

i. Eşellerin yerinden oynaması,

ii. Buz tabakasının suyun üzerinde düzgün olarak oluşması,

iii. Buz tabakasının bir kısmının suya batık durumda olması,

iv. Suyun buz tabakasının üzerine çıkması,

v. Buz tabakasının boşlukta olması,

vi. Buz tabakası altında su olmaması,

vii. Buz tabakasının tabakalar halinde oluşması şeklindedir.

c) Buz altında akım ölçümü: Buzlanma mevsiminde akım ölçümü yapmak üzere istasyona gidildiğinde;

i. Öncelikle istasyon civarında buz tutmamış ve ölçü yapmaya elverişli kesit aranır.

ii. Böyle bir kesit bulunamaz ise kenarlar buzlu, orta kısımlar açık ve ölçü yapmaya elverişli kesitler aranır.

iii. Ölçü kesitinde, kenarlardaki buzlar geniş bir şekilde kırılarak kesit buz örtüsünden temizlenerek ölçüm yapılır.

iv. Mümkün olduğu kadar buz altında akım ölçümü yapılmasından kaçınılmalıdır. AGİ civarında akarsuyun tüm yüzeyi buzla kaplı veya açık kısımlar ölçü yapmaya elverişli değilse daha önceden tespit edilen kesitte buz altında akım ölçümü yapılmasına karar verilir.

v. Ölçüye başlamadan önce buz kalınlığının çöküp çökmeyeceği iyice kontrol edilir.

vi. Ölçü için buz örtüsünde delik açan makina ile seçilen kesit yerinde ara derinliklerin sahilden itibaren dörtte biri açılır.

vii. Gerek akım gerekse buz kalınlıkları dağılımı incelenir. İnceleme sonunda buz kalınlıklarında belirli bir incelme söz konusu ise başka bir kesit aranır.

viii. Ölçü yapılmasına karar verilen kesitte her bir delikte ölçülecek akımın toplam kesitten geçen akımın %10’undan fazla olmamasına dikkat edilerek en az 20 cm çapında delikler açılır.

ix. Suyun efektif derinliği buz yüzeyinden itibaren alınan derinliklerden buz kalınlığının çıkarılması ile elde edilir.

x. Buzun kalınlığı buz ölçme sapıyla ölçülür. Ancak buzun alt yüzeyi suya değiyor ve buz sulu bir durumda ise buz kalınlığına bu kısımda ilave edilir.

xi. Suyun efektif derinliği bulunduktan sonra muline derinliğe göre gerekli yüzdelere bağlanır.

xii. Hız alma deliklerinde gözlenen duruma göre, derinlik fazla ise kuyruk takılmış normal mulinelerle sap veya askıdan, derinlik ve hız normal ise özel buz mulineleri kullanılmalıdır.

xiii. Derinlik ve hız alınırken mümkün olduğu kadar muline az dışarıya çıkarılmalıdır. Islak durumdaki muline üzerindeki su hava sıcaklığı nedeniyle buharlaşarak donar ve mulinenin dönmesini engeller.

Efektif derinlik c = b - a

a= Su yüzeyinden buzun tabanına mesafe

b= Toplam su derinliği

Derinlik 0.5 = a+ 0.5*c,

Derinlik 0.2 = a + 0.2*c,

Derinlik 0.8 = b - 0.2*c,

Derinlik 0.6 = b - 0.4*c

xiv. Buz altında yapılan akım ölçümleri ne kadar sağlıklı yapılırsa yapılsın, akarsuyun buzlanmasından dolayı meydana gelen hacim genişliği nedeniyle eşel seviyelerinde suni bir şişme gözlenir.

xv. Bu şişme nedeniyle ölçülen akımlar anahtar eğrisinin üst kısımlarına düşerler. Bu nedenle sadece buzlanma zamanları için ayrı bir akım anahtar eğrisi kullanılmalıdır.

Madde 25 – Bot Kullanılarak Yapılan Debi Ölçümleri

Teleferik tesisi veya köprülerin bulunmadığı akarsularda yüksek seviyelerde ve geniş akarsularda debi ölçümleri bot ya da kayıkla yapılır.

a) Bot ya da kayık ölçüm kesitinde her iki sahildeki sabit bir yere ya da çakılan kazıklara tutturulan gergi teline bağlanır.

b) Geniş ve su hızının yüksek olduğu akarsularda gergi teli eğiminin en aza indirilmesi için gereken önlemler alınmalıdır.

c) Bot ya da kayığa bağlı motor kullanılarak bot ya da kayığın ölçü kesitinde sabit durması sağlanır.

d) Akarsuyun derinliğine göre ölçüm sapla ya da çıkrıkla yapılmalıdır. Su hızının 0.3 m/s’den az olması halinde bottan debi ölçümü yapmak hatalı sonuçlar verir.

Madde 26 – Askıdan Yapılan Debi Ölçümleri

a) Sapma Açısı: Ölçüm için seçilen herhangi bir kesitte girerek ve kayık kullanılarak sapla yapılan debi ölçülerinde alınan derinlikler hatasız olacağından, ölçümler doğru olmaktadır. Ancak derin ve hızlı sularda askıdan ölçü yapılırken muline ve ağırlığın bağlı olduğu askı teli su kuvvetinin itme tesiri ile akış doğrultusunda sürüklenerek ağırlığın tabana oturacağı noktayı istenilen düşeyden saptıracaktır. Bu durum ıslak alanın düşey yüksekliğini artırır ve dolayısı ile gerçek alandan daha büyük kesit alanı hesaplanmasına sebep olur. Bu nedenle de hesaplanan debi gerçek debiden daha fazla olur. Böylece yapılan hatalı pik (yüksek seviye) ölçümleri debi anahtar eğrisinin yüksek seviyelerdeki gidişini etkileyerek hatalı olmasına sebep olur. Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak için teleferik ve krenle yapılan ölçümlerde meydana gelen dik sapma açısı “açıölçer” ile ölçülüp sonradan yapılan düzeltme hesapları ile istenilen doğru sonuç bulunur. Bu hız dağılımının askıdan yapılan ölçümleri nasıl etkilediği ve meydana gelen dik sapmanın düzeltme hesabı ve şeklin altındaki açıklamalara yazılmalıdır.

Şekil 3: Askıdan Yapılan Debi Ölçümlerinde Dik Sapma

A = Askı noktası (telin askı makarasından ayrıldığı durumdaki değme noktası)

H = AF = Askı noktasından su yüzeyine olan dik uzunluk

L(kuru) = Askı noktasından su yüzeyine olan dik sapmalı uzunluk

∆(kuru) = L(kuru) uzunluğun askı noktasından su yüzeyine olan dik uzunluktan (H) farkı

L(ıslak) = Su yüzeyinden nehir tabanına olan dik sapmalı uzunluk

∆(ıslak) = L(ıslak) uzunluğunun gerçek su derinliğinden (D) farkı

D = FE = Hakiki su derinliği (Açıklamalara)

L(kuru) = AB = H + ∆(kuru)

formülünden

∆ (kuru) = L(kuru) - H

olup kuru düzeltme miktarıdır.

ABF dik üçgeninde, L (kuru) hipotenüs, H dik kenar kabul edilerek L (kuru) yerine H + ∆ (kuru) yazılırsa:

Bu denklem ölçüm sırasında belirlediğimiz H değeri ve dikey sapma açısının bilinmesiyle kuru düzeltme uzunluğunun (∆ kuru) bulunabileceği anlamına gelir (Dik Sapmalı Debi Ölçümlerinde Kuru Düzeltme Uzunlukları tablosundan).

L (ıslak), BC yayının uzunluğu = D + ∆ (ıslak)

∆ (Islak) = L (ıslak) - D kabul edilir.

L (Toplam) = AB ve BC yaylarının toplam uzunluğudur. Bu aynı zamanda askı makarasından sarkıtılan ve nehir tabanına değen ağırlığın askı telinden sapmış haldeki uzunluğudur.

Buradan;

L (Toplam) = L (kuru) + L (ıslak)

L (kuru) = H + ∆ (kuru) alınırsa

L (Toplam) = H + ∆ (kuru) + L(ıslak) denkleminden

L(ıslak)= L(Toplam) - H - ∆ (kuru) olur.

Bu denklem ölçüm sırasında belirlediğimiz L(toplam), H ve Tablo 3’ten bulunan ∆ (kuru) değeri ile L(ıslak) değerini bulmamızı sağlar. Böylece dik sapma açısı ve L(ıslak) değerinin bilinmesiyle dik sapmalı akım ölçümlerinde ıslak düzeltme uzunlukları tablosundan ∆ (ıslak) değeri bulunmuş olur.

Tablo 3: Düzeltme Katsayıları

AÇI | KURU | ISLAK | AÇI | KURU | ISLAK | AÇI | KURU | ISLAK 2 | 0,0006 | 0,0002 | 14 | 0,0306 | 0,0100 | 26 | 0,1126 | 0,0352 4 | 0,0024 | 0,0008 | 16 | 0,0403 | 0,0131 | 28 | 0,1326 | 0,0409 6 | 0,0055 | 0,0018 | 18 | 0,0515 | 0,0166 | 30 | 0,1547 | 0,0472 8 | 0,0098 | 0,0033 | 20 | 0,0642 | 0,0206 | 32 | 0,1792 | 0,0539 10 | 0,0154 | 0,0051 | 22 | 0,0785 | 0,0250 | 34 | 0,2062 | 0,0612 12 | 0,0223 | 0,0073 | 24 | 0,0946 | 0,0299 | 36 | 0,2361 | 0,0690

b) Tek nokta ve iki nokta hız alma metotlarıyla yapılan akım ölçülerinde muline, askı çubuğu ve ağırlık ilişkisi; Askıdan dikey sapma açısı olmayan akarsularda yapılan akım ölçümlerinde tek noktadan ve iki noktadan hız alma derinlikleri hesabı kullanılan askı çubuğu, ağırlık ve muline bağlantı noktasına göre değişmektedir. Bu nedenle öncelikli olarak bu üç ekipmanın birbiri ile uyumunu incelemekte fayda vardır. Askıdan yapılan debi ölçümünde birlikte kullanılan bu 3 ekipmanın, değişik bağlantı durumlarında boyutlandırılmalarını dikkat edilmelidir.

Tablo 4: Askı Çubuğu Bağlantı Noktaları

| Muline 1.( alt ) deliğe bağlı | Muline 2.( orta ) deliğe bağlı | Muline 3.(üst) deliğe bağlı | Kepçe Yatay Ekseni - Ağırlık Tabanı arası uzunluk | Kepçe Yatay Ekseni - Ağırlık Tabanı arası uzunluk | Kepçe Yatay Ekseni - Ağırlık Tabanı arası uzunluk 30-50 libre ağırlık | ( 40 + 125 ) - 15 = 150 mm | ( 40 + 135 ) - 15 = 160 mm | ( 40 + 250 ) - 15 = 275 mm 75 libre ağırlık | ( 60 + 125 ) - 15 = 170 mm | ( 60 + 135 ) - 15 = 180 mm | ( 60 + 250 ) - 15 = 295 mm 100 libre ağırlık | ( 65 + 125 ) - 15 = 175 mm | ( 65 + 135 ) - 15 = 185 mm | ( 65 + 250 ) - 15 = 300 mm 150 libre ağırlık | | | ( 70 + 395 ) - 15 = 450 mm

Akarsuyun durumuna göre birbiri ile uyumlu ekipmanları hazırladıktan sonra debi ölçümlerine başlanmalıdır.

Tablo 5: Dik Sapmalı Açılı Debi Ölçümlerinde Kuru Düzeltme Miktarları

Tablo 6: Dik Sapmalı Açılı Debi Ölçümlerinde Islak Düzeltme Miktarları

Madde 27 – Yatay Sapmalı Debi Ölçümleri

Köprülerden yapılan akım ölçülerinde yararlanırız. Şekil 4’te görüldüğü gibi köprü yatağın en kesitinden geçen su iplikçiklerine dik olmayabilir. O zaman NO ekseni üzerinde ölçülen yatay mesafelerin sanki PN eksenindeymişler gibi düzeltilmesi gerekir. Şimdi bunu şekildeki FGH dik üçgeninde edersek dik üçgen bağıntısına göre:

Şekil 4: Yatay Sapmalı Debi Ölçümü Ölçüm Kesiti

olarak ifade edilir. Eğer köprü üzerinde seçtiğimiz ölçüm diliminde açı bilinirse, bütün kesit boyunca seçilen her dilimden her sefer yatay mesafeleri bu açıların kosinüsü ile çarparak düzeltiriz. Bu düzeltmeler yapılarak doğru ve gerçek kesit genişliği bulunur. Bu genişliğe göre debi ölçümü yapılır ve debi hesaplanır.

Taşkın zamanlarında veya süratli sularda akım ölçümü yaparken hem dik hem de yatay sapma ile karşılaşabiliriz. Bu durumda her iki sapmayı da ihmal etmeden hesaplamalıyız.

Dolayısıyla arazide FH ve FG mesafelerine ölçerek bu bağıntıdan yararlanılır ve şu denklem bulunabilir:

Bulduğumuz değerleri üstteki denkleme uygulayacak olursak, hesaplarımızı kolayca yapabiliriz.

Madde 28 – Debi Ölçümünde Ortalama Eşel Seviyesi Hesabı

Akım ölçüsü süresince, akarsuda seviyenin değişip değişmediğinin kontrolü ve ölçü debisini temsil edecek seviyeyi hesaplayabilmek için; ölçüm süresince 10-15 dakika aralıklarla eşelden seviye okumaları yapılır ve saatiyle beraber debi ölçüm notları kağıdına, o anki ölçüm yapılan şakül (dikey) satırı yanına yazılır. Suyun seviye değişimine göre bu süre daha da azaltılabilir. Ölçü başlangıcı ve bitişi arasında herhangi bir seviye değişimi yoksa ölçüm seviyesi debi ölçüm başlangıç veya bitiş seviyesidir. Eşel okumaları kullanılarak debi ölçümü ortalama eşel seviyesi hesaplama yöntemleri aşağıdaki anlatıldığı gibidir;

a) Aritmetik Ortalama Yöntemi ile: Debi ölçümü süresince Seviye değişimi çok küçükse (ilk eşel seviyesi ile son okuduğumuz eşel seviyesi arasında 6 cm. ve daha az fark var ise) ortalama seviye aritmetik ortalamadır. Örneğin ölçüm başlangıcında h= a cm bittiğinde h= b cm. seviye değişikliği var ise

b) Seviye Değişimi (H-T Bağıntısı) Lineer ise; ölçü esnasında, eşit zaman aralıklarında, seviye değişimi aynı oranda oluyorsa, ortalama seviye aritmetik ortalamadır.

Formülde;

hn = eşit aralıklarla okunan seviyeler

n = okuma adedi

Şekil 5: Seviye Değişimi (H-T Bağıntısı)

c) Seviye Değişimi (H-T Bağıntısı) Eğri ise:

i. Debi Ağırlıklı Ortalama Seviye Hesabı: Ölçüm esnasında, eşit zaman aralıklarında, seviye değişimi aynı oranda olmuyorsa; Bu durumda günlük ortalama seviye, aşağıdaki gibi bulunur.

Belirli zaman aralıklarında (genelde ~10-15 dakika) aralıklarla okunan eşel seviyelerinin ardışık olarak ortalaması H1 = (h1+h2)/2, … , Hn = (hn-1+hn)/2 alınır.

Okunan her iki eşel seviyesi arasında kalan tüm şakullerdeki debiler toplanarak seviyeler arası toplam debi Q1 = (q1+...+qn), ……, Qn = (qn1+…+qnn) bulunur.

Toplam kesitten geçen debi Q = Q1+….+Qn bulunur.

Seviye okuma aralıklarındaki ortalama eşel seviyeleri ile ortalama debiler çarpılarak ardışık olarak toplanır ve kesitten geçen toplam debiye bölünerek

H = (H1*Q1+…+ Hn*Qn)/Q denkleminden “debi ağırlıklı ortalama eşel seviyesi” hesaplanmış olur.

ii. Zaman Ağırlıklı Ortalama Seviye Hesabı: Bir Akım ölçüsü süresince, seviye hızlı olarak değişirse, eşit zaman aralıkları ile seviye gözlemlerine devam edilir. Akım ölçüsünün ortalama seviyesini, zaman ağırlıklı ortalama seviye yöntemini kullanarak hesaplamalıdır.

Formülde;

hi= Ölçüdeki seviye okumaları

ti = Ölçüde seviye okuma zamanı

t = iki seviye gözlemi arasındaki dakika cinsinden zamanı farkı

hort = Ölçü süresince ardışık okunan iki seviyenin aritmetik ortalaması

T= Ölçü süresinin toplam zamanı T = t1+t2+t3+….+ tn,

d) Eşel Seviyesi hesaplamada yöntem tercihi; Seviye değişim hızı dikkate alınmalıdır.

i. Seviye değişimi hızlı (kısa zaman aralığında ve ölçü süresince 6 cm’den fazla) ise ortalama seviyeyi doğru olarak bulmak zorlaşır. Bu durumda, öncelikle ölçü esnasında seviye değişimi kontrol genişliğini azaltarak daha sık aralıkla okumak veya seviye sabitken, ya da seviye yavaş değişirken mümkün olduğunca hızlı bir şekilde ölçüyü tamamlamak gerekir.

ii. Aslen debi ağırlıklı ortalama seviye hesabı tercih edilmelidir. Çünkü akarsu yatakları ve yataktaki akımı etkileyen faktörler, her yatakta farklıdır. Yatak en kesitinin geometrik özelliklerine, yatak kesitinin taban şekline, kenarların şekline, yataktaki ve kenarlardaki bitki örtüsünün cinsine, yatak malzemesinin büyüklük ve cinsine vb. özelliklere bağlı olarak kesitin belirli bölgelerinde su yığılmaları olacaktır. Su seviyesindeki değişim durumunda, değişen seviye karşılığı debi yatak kesitince eşit dağılmayacaktır. Hidrometride, seviye debinin fonksiyonudur. Bu nedenlerle doğru neticeye ulaşmak için debi ağırlıklı ortalama seviye hesabı tercih edilmelidir.

e) Debi ölçümlerinin değerlendirilmesi: Debi ölçülerinin değerlendirilmesi debi anahtar eğrisinin çizilmesi ve ortalama debilerin hesaplanması hidrometrik çalışmaların en önemli konularını oluşturmaktadır. Mükemmel ölçümlerden ve doğru hesaplanmış ortalama eşel seviyelerinden hareketle bir akarsu hakkında yeterli bilgiler elde edilebilir. Kritik değerleri doğru hesaplanmış bir akarsu üzerindeki hidrolojik çalışmalarından daha iyi sonuçlar alınmaktadır. Şimdi bu konuları detaylı olarak inceleyelim. Ölçümü yapan teknisyen yaptığı debi ölçümünü, evvelki ölçümlere tabi olmadan ölçümün yapıldığı andaki koşullarına göre değerlendirmelidir. Derinlikler, genişlikler, hız sinyalleri gayet doğru kayıt edilmiş ve bütün donanım iyi çalışır durumda olmalıdır. Buna göre yapılan debi ölçümleri dört grupta değerlendirilir. Değerlendirmeler sonucunda debi ölçümleri mükemmel, iyi, orta ve kifayetsiz sıralamasıyla değerlendirilir.

i. Mükemmel: Boy kesitine göre düz nehir, gayet düzgün yatak, yatak yosun ve bitkilerden temizlenmiş, derinliklerde değişiklikler yok, nispeten dikdörtgen kesit, akım (akış) düzgün, ölçüm esnasında seviye değişimi yok, ölçüm girilerek veya teleferikten yapılmış, ortalama hız (0,3 - 1,5) m/s arasında, yeter sayıdaki şakülde ölçüm yapılmış, muline dönüş testinde muline pervanesi 2.5 dakikadan önce durmamış olacak. Yukarıdaki şartlara haiz debi ölçümü sularımızın özelliği bakımından nadir yapılabilmektedir. Bu nedenle yukarıdaki şartları taşıyan ölçümler “mükemmel” olarak değerlendirilir.

ii. İyi: Nispeten düz nehir, yatak kum ve ince çakıllı, su derinliklerinde düzgün bir değişme, akım (akış) düzgün, 0.2 m/s’den fazla ortalama hız, akıma (akışa) etki eden su bitkileri yok, ölçüm esnasında birkaç santimi geçmeyen bir seviye değişimi, yeter sayıdaki şakülde ölçüm, muline dönüş testi (uygun şartlarda muline kepçesine yapılan test) ölçüden evvel ve sonra iyi. Bu şartlar varsa bu akım ölçümü “iyi” olarak değerlendirilir.

iii. Orta: Nehir düz değil, yatakta büyük çakıl ve ufak kayalar var, derinlik değişmesi düzgün değil, akım (akış) düzgün değil, akıma (akışa) engel su bitkileri var, ölçüm esnasında 8~12 cm seviye değişikliği var, rüzgar neticesi dalga veya çalkalanma var. Bu sayılan şartlar var ise akım ölçümüne “orta” değer verilir.

iv. Kifayetsiz: Su fazla bükümlü, yatakta büyük kayalar var, derinlik değişimi fazla, akım (akış) türbülanslı, ortalama hız 0.1 m/s’den az, çok miktarda su bitkileri var, ölçüm esnasında önemli seviye değişimleri var. Bu şartlar var ise debi ölçümleri “kifayetsiz” olarak değerlendirilir.

ALTINCI BÖLÜM — Hidrometri Çalışmalarında Kar Alma Tüpü ile Yapılan Kar Ölçümü Hakkında Genel Hükümler

Madde 29 – Kar Numune Alma Tüpü ( Mountain Rose ) ile Kar Ölçümü

Kar Gözlem İstasyonlarında daha önceden havzada belirlenmiş olan yerlerde kar derinliği ve kar su eşdeğerinin ölçülmesi kar numune tüpleri (Mountain rose) ile yapılmaktadır.

a) Kar ölçümlerinde:

i. Ölçüm alanının durumuna göre en az 10 noktada kar numunesi alınması gerekmektedir. Bu yerlerdeki numune sayısı ölçüm yerinin durumuna göre artırılmalıdır.

ii. Kesici uçtan giren karot borunun içerisine kolayca sığmalıdır.

iii. Kar tüpleri, karın tahmini derinliğine göre birleştirilir.

iv. Tüplerin içerisinde yabancı bir madde olmamasına özen gösterilir.

v. Boş olarak tüpler tartılır. Boş tüp ağırlığı kar ölçüm kartında ilgili yere yazılır.

vi. Kar tüpü, kar yüzeyine dik olarak saat yönünde yavaşça çevrilerek zemine değene kadar sokulur.

vii. Tüpün dışından kar derinliği okunur.

viii. Tüp saat yönünün tersine çevrilerek yavaşça çıkarılır. Tüp içindeki karotun seviyesi okunur ve kaydedilir.

ix. Sonra tüp karot ile birlikte tartılır ve ilgili yere kaydedilir.

x. Son tartı değerinden tüpün boş ağırlığı çıkarılarak karotun ağırlığı bulunur. Bu değer, kar derinliğine bölünerek karın yüzde olarak yoğunluğu bulunur. Bu işlem bütün noktalardan numune alınıncaya kadar devam eder.

xi. Fakat her numune alınıp tartıldıktan sonra tüp temizlenir ve tartılır. Boş tüp ağırlığında bir farklılık varsa diğer numunelerde bu değer dikkate alınır.

xii. Tüpün içerisinde kar kalmamasına dikkat edilir.

b) Ortalama kar derinliği: Kar Gözlem İstasyonunda numune alma krokisinde belirtilen noktalardan Kar Numune Alma Tüpü ile kar derinlikleri cm olarak ölçülür.

i. Kar derinliklerinin aritmetik ortalaması ve standart sapması hesaplanarak alt ve üst limitler belirlenir.

ii. Limit dışı kalan ölçümler atılarak tekrar aritmetik ortalaması hesaplanır ve “ortalama kar derinliği” bulunur.

c) Ortalama kar-su eşdeğeri: Kar örtüsündeki toplam suyun mm veya cm olarak tanımıdır. Hacim veya ağırlık olarak kar tabakasında bulunan suyun, kar miktarına oranının % olarak ifadesi kar-su eşdeğerini verir.

i. Kar terazisinin skalası kar su eşdeğerini cm veya inç olarak gösterecek şekilde ölçeklendirilmiştir.

ii. Kar terazisi numune alma borularına göre taksimatlandırılmıştır. Terazi hem inç (1 inç = 2.54 cm) hem de cm olarak kar tüpü ile alınan kar numunesinin su eşdeğerini vermektedir. Kar numune alma tüpünün kesici ucunun çapı 37.7 mm’dir. Kar numune alma tüpü ((3.77÷2)2)*3.14 =11.16 cm2’lik alandan kar numunesi almaktadır. Kar numune alma kesici ucunun çapı öyle ayarlanmıştır ki karotun her 11.16 gramı 10 mm’lik suya veya her ons 1 inç’lik yani 25.4 mm’lik kar-su eşdeğerine karşılık gelmektedir.

iii. Kar numune alma tüpü boş olarak kar terazisi ile tartılır.

iv. Kar gözlem istasyonunda numune alma krokisinde belirtilen noktalardan kar numune tüpü ile numune örnekleri alınır ve tartılır. Kar terazisinden ölçtüğümüz ağırlıklar cm cinsindendir.

v. Kar Su Eşdeğeri (cm) = (Tüp + Çekirdek Ağırlığı) - Boş Tüp Ağırlığı formülü yardımıyla kar su eşdeğerleri bulunur ve aritmetik ortalaması hesaplanarak “ortalama kar-su eşdeğeri” bulunmuş olur.

d) Ortalama kar yoğunluğu: Kar tabakasının çeşidine göre 50 kg/m³ - 500 kg/m³ arasında değişen fiziksel özelliktir.

i. Yeni yağmış karın yoğunluğu ortalama olarak %10 (100 kg/m³) varsayılabilir. Yani 100 mm'lik yeni yağmış kar kolonu 10 mm su içerir.

ii. Kar bekledikçe yoğunluğu artar ve %50 - %60'a kadar yükselir.

iii. Yoğunluk %40 - %50 dolaylarına çıkınca kar suyu akışa geçer. Diğer taraftan kar sıkışması ile oluşan buzullarda maksimum yoğunluk %91 olarak ölçülmüştür. Kar birikmesi çok olan yerlerde ilkbahar erimeleri başlamadan önce genel olarak karın yoğunluğu %40 - %50 arasında değişir.

iv. Yoğunluk (%) = Kar Su Eşdeğeri (cm) / Kar Derinliği(cm) formülü yardımıyla kar yoğunlukları bulunur.

v. Aritmetik ortalaması ve standart sapması hesaplanarak alt ve üst limitler belirlenir. Limit dışı kalan ölçüler atılarak tekrar aritmetik ortalaması hesaplanır ve “ortalama kar yoğunluğu” bulunur.

vi. Ölçüm esnasında havzada karın başladığı yükselti (m) olarak, kar gözlem istasyonunda yeni düşen kar kalınlığının cm olarak, Kar gözlem istasyonunda manuel olarak hava, kar üstü, kar ortası ve zemindeki sıcaklıklar °C olarak, mevcut hava koşulları, erimenin olup olmadığı, çığ belirtileri ve kar altındaki zemin hakkında bilgiler kayıt edilir.

e) Numune alma; Kar numunesi almada borunun yüzeye dik olarak tutulması gerekmektedir. Alınan numunelerin arasında belirgin farklılıklar var ise aynı noktayı temsilen ikinci bir numune alınır. Burada dikkat edilmesi gereken konu numune aldığımız nokta herhangi bir şekilde kar örtüsü ezilmiş ise kar yoğunluğu diğer numunelerden farklılık gösterir.

f) Kar ölçüsü sırasında Form 6 - Kar Ölçüm Notları doldurulur.

g) Kar ölçümlerinin hesaplanması ve değerlendirilmesi: Kar ölçümlerinde seçilen yerin temsili olmasının sağlanabilmesinin yanı sıra alınan numunelerin de tek değer olarak temsili duruma getirilmesi sağlanmalıdır. Bu amaçla;

i. İstasyonun yerine göre alınan numunelerin derinlik ve yoğunlukları istatistik analize tabii tutulur.

ii. Bu parametreler için ayrı ayrı standart sapmalar ve ortalamalar hesap edilir.

iii. Bu hesabın yapılmasının nedeni numuneler alınırken ve tartılırken insan hatasından kaynaklanan hataların elenmesidir. İkinci nedeni ise doğal kar kütlesinden numune alınması gereklidir.

iv. Bilemediğimiz bazı noktalarda belirli aktiviteler sonucu kar kütlesinde sıkışmalar oluşabilir. Doğal koşullar nedeniyle bu hataları anlamak zor olabilir. Ancak numune sonucu elde edilen değerlerden anlaşılabilir.

v. Ölçüm esnasındaki hataları;

a. Hava şartlarının oluşturduğu,

b. Ölçüm aletlerinin meydana getirdiği,

c. Ölçüm esnasında kişilerin yaptığı,

d. Numune alma cihazının dik kullanılmaması sonucu,

e. Donmuş kar tabakası üzerinde kalış süresi,

f. Nemli zeminde tüpün fazla batırılması sonucu numune borusu üzerinde çamur ve ot kalması,

g. Numune borusu içerisinde kar ve buz parçalarının kalması,

h. Numunenin tartılmasından önce boru içerisinden dışarı akması,

i. Çıplak elle numune alınması,

j. Üzerine basılmış yerlerden numune alınması,

k. Tüpün terazi ile düzgün tartılmaması veya terazinin arızalı olması,

l. Değerlerin hatalı okunması,

m. Sıcaklık tesiri ve numune borusunun tartıda yatay tutulmaması şeklinde özetlemek mümkündür.

vi. Söz konusu bu hatalardan ayıklamak için, ölçüm sonucu elde edilen verileri bir takım istatistiki analizlerden sonra, hatalı olarak nitelendirilebilecek ölçüm sonuçları atılır.

vii. Aritmetik ortalama (Xort): Verilerin hangi değer etrafında yoğunlaştığını belirtir.

Xort = (1/n) Xi

viii. Standart Sapma (Տ): Bir serideki elemanların seri ortalamasından sapmalarının kareleri ortalamasının kareköküdür.

Տ = (1/n-1) Xi-Xort

Տ = Standart sapma,

n = Eleman sayısı,

Xi = Eleman değeri,

Xort = Aritmetik ortalama şeklinde hesaplanmaktadır.

ix. Ölçülen parametrelerde önce kar derinliğine ait değerlerin ortalaması ve standart sapması bulunur. % 5 hata payı ile yapılan hesaplamalarda; ortalama değere standart sapmanın 1,96 katı çıkarılır ve eklenir, böylece alt ve üst sınır değerleri bulunur.

x. Bulunan sınır değerlerinin dışında kalan kar seviye değerleri ölçümden çıkarılır (ölçüm değerleri hesabına dahil edilmez).

xi. Kar derinliği için yapılan hesaplamalar yoğunluklar için de tekrarlanır. Geri kalan değerler işleme tabi tutulur.

Madde 30 – Derinliği Az Olan Karda Numune Alınması

Yeni yağmış ya da yüzeyde yeterince birikmemiş olan karlarda numune alınması oldukça zordur. Böyle yerlerde numune almanın yanı sıra alınan numunenin tartılmasında da bazı zorluklarla karşılaşılır. Alınmak istenen kar numunelerini kar tüpünde tutmak da oldukça zordur. Böyle durumlarda, kar tüpü ile alınan numuneler bir yerde biriktirilir. Biriktirilen bu numuneler birlikte tartılır. Tartı sonucu bulunan ağırlık her bir numune için ölçülen derinliklerin toplamına bölünerek ortalama yoğunluk elde edilir.

Madde 31 – Sert ve Derin Karda Numune Alınması

Kar, tabakalı bir yapıdan oluşuyor ise numune almada daha dikkatli olunması gerekir. Tabakalar birbirlerinden farklı olacağından kar tüpü bir tabakadan diğerine geçerken aradaki farklı katmanlaşmadan dolayı numunenin tüpün içerisine girmesi engellenebilir. Tüp tabakalarda ilerlemiş fakat istenen kesitteki numuneyi alamamış olabilir. Bu nedenle tabakalı karlarda farklı yüzeylerden geçerken kar tüpü rahatça kendi ekseninde çevrilerek ilerlemesi sağlanmalıdır.

a) Ara tabakaların buzlu olabileceği dikkate alınarak bu yüzeyler geçilirken buzun tamamen kesilmesine özen gösterilmelidir.

b) Karın farklı zamanlarda birikmesi her tabakanın farklı özellik kazanmasına neden olmaktadır.

c) Ara tabakalar üzerinde bulunan katmanlar, sert bir özellik gösterirken tabakanın altında kalan kütle ise parçalı ve granül bir yapıda olabilir.

d) Bu yapıdan dolayı sert yüzeyden daha hafif kütleye geçişlerde numunenin kar tüpünün içerisine girmesi zorlaşır. Derin karlarda, tabakalı yapı mutlaka vardır. Bu nedenle derin karlarda numune alınırken bu özelliğe dikkat edilmesi gerekir.

Madde 32 – Çok Derin Karda Numune Alınması

Derin karlarda bazı zamanlar numune bir seferde alınamayabilir. Böyle durumlarda;

a) Kar tüpü belli bir kısma kadar kara bastırılır. Bu noktaya kadar çukur açılır. Açılan bu çukurdan kar tüpünün ağzının olduğu kesime ince bir yardımcı malzeme (ince bir tahta veya teneke gibi) yatay olarak yerleştirilir.

b) Buradaki numune normal olarak diğer ölçümlerdeki gibi değerlendirilir.

c) Kar tüpü temizlendikten sonra aynı yerden (tahtayı bıraktığımız seviyeden) aynı işlem tekrarlanır. Bu işlem zemine ininceye kadar bu şekilde devam eder. Ölçülerin değerlendirilmesinde ise yüzeyden zemine kadar bu işlem kaç kez tekrarlanmış ise birlikte değerlendirilir. Kar su eşdeğerleri ve kar derinlikleri ayrı ayrı toplanır. Bulunan toplam kar-su eşdeğeri toplam kar derinliğine bölünerek numune için yoğunluk bulunur.

YEDİNCİ BÖLÜM — Hidrometri Çalışmalarında Kar Tüpü Olmadan Yapılan Kar Ölçümü Hakkında Genel Hükümler

Madde 33 – Normal Terazi ile Kar Ölçümü

Elimizdeki mevcut aletler, ölçümün pratik ve kolayca yapılmasına olanak sağlayacak şekilde boyutlandırılmıştır. Bu teçhizat elimizde yoksa ve kar ölçümü yapmamız gerekiyorsa normal bir teraziye sahip olmamız ve numune almaya yarayacak bir yardımcı malzeme bulmamız yeterlidir. Kar numunesinin alınmasında dikkat edilmesi gereken konu; numune kendi ağırlığı ile numune almak istediğimiz malzemeden düşmeyecek şekilde ayarlanabilirse yapacağımız işlem daha da kolaylaşır. Burada önemli olan, aldığımız numunenin ne kadar alandan alındığını bilmemizdir. Numune ne kadarlık bir alandan alınmış ise tartmış olduğumuz numuneyi bu alana bölmemiz gerekir. Alınan numunenin normal terazideki ağırlığının, numunenin alındığı alana bölünmesi ile birim alandaki karın su eşdeğeri bulunmuş olur.

Madde 34 – Hacim ile Kar Ölçümü

Seçtiğimiz alanı belli olan bir noktadan toplanan kar numunesinin kar-su eşdeğerini bulmak için sıcak su, beher ve plastik kap kullanılır.

a) Belli bir alandan alınan kar numunesi plastik kaba konur.

b) Beher ölçek hafifçe ısıtılır.

c) İçine çok sıcak olmamak şartıyla belirli miktar su ilave edilerek not edilir.

d) Beherin içindeki su plastik kapta bulunan kar numunesinin üzerine dökülüp erimesi beklenir.

e) Plastik kapta kar numunesi yeteri kadar erimedi ise ilave ılık su eklenir not edilir.

f) Plastik kapta eriyen kar numunesi beher ile ölçülür not edilir.

g) Kar- su eşdeğeri ise Toplam Su miktarından erimesi için beher ile eklenen su miktarı çıkarılarak bulunur.

Kar_su eşdeğeri = Kaptaki su miktarı - beher ile eklenen sıcak su miktarı

SEKİZİNCİ BÖLÜM — Sediment Ölçümleri Hakkında Genel Hükümler

Madde 35 – Sediment Ölçümü

İnce taneli olan sedimentler, akarsuyun bir kesitinde yatay ve düşey eksenler boyunca üniform bir biçimde dağılmazlar. Su içeresinde yüzerek taşınan ince taneli katı maddelerin miktarı, bugün için sulardan örneklemeler alınmak suretiyle hesaplanmaktadır. Genellikle iki çeşit numune alma yöntemi vardır:

a) Noktasal Numune Alma; Adından da kolayca anlaşılacağı gibi akarsuyun herhangi bir en kesiti boyunca ve herhangi bir noktasından bu yöntemin varsayımlarına göre geliştirilmiş numune alma aletleriyle sediment numunesi alınmaktadır. Hassas bir ölçüm şekli değildir. Çok mecbur kalındığı zaman uygulanır.

b) Derinlik Entegrasyon Metodu: Bir akarsuyun içerisinde yüzerek taşınan ince taneli katı maddelerin konsantrasyonu su yüzünden tabana doğru değişiklik gösterdiği gibi, akarsuyun en kesitinin her noktasında da değişiklik göstermektedir.

Şekil 6: Hız- Konsantrasyon- Sediment Debisi İlişkisi

Madde 36 – Sediment Numunesi Alma İşlemi

Şematize edildiği Şekil 6’da de açıkça görüleceği gibi; akarsuyun bir dikeyinde su yüzünden tabana doğru inildikçe kesitin hızı, konsantrasyonu ve sediment debisi oklar yönünde değişim göstermektedir. Diğer bir anlatımla tabana doğru hız azalmasına karşın konsantrasyon yükselmekte, sediment debisi ise hızla konsantrasyonun ortalama bir büyüklüğüne ulaşmaktadır. Bu nedenlerden ötürüdür ki derinlik entegrasyonu yöntemi, yatay ve düşey yöndeki tüm bu değişimleri göz önüne alarak akarsuyun en kesiti boyunca her bir dikeyden birim zamanda geçen ince taneli katı maddelerin miktarını farklı dikeylerden alınacak numunelerle ortalama olarak saptama ilkesine dayanmaktadır.

a) Numune alınan istasyonda önce akım ölçüsü yapılır.

b) Bu yapılan ölçü ile bulunan debi; uzun yıllar ortalamasından küçük ise altı (6) dikeyde, büyük ise on (10) dikeyde numune alınır.

c) Derinlik entegrasyonu metodunda su derinliği 4.5 metreden az olan akarsularda belirlenen dikeylerden ve akarsuyun hızına uygun meme takılmış sediment numune alma aletleriyle değişmeyen bir hızla iniş-çıkış yönünde numune alınmaktadır.

d) 4.5-9.0 metre derinliği olan akarsularda ise numune alma işlemi ya inişte ya da çıkışta gerçekleştirilmektedir.

e) 9.0 metreden daha fazla derinliği olan akarsularda ise sediment numune alma işlemi sadece iniş yönünde gerçekleştirilmektedir.

f) En az 20 ara kesitte yapılan debi ölçümünden sonra ölçüm kartında hesaplanan debi, sediment numunesi almak için ve tüm kesiti entegre edecek biçimde 6 veya 10 eşit parçaya bölünmektedir.

g) Sediment numunesi alındığı andaki akarsuyun debisi, eğer o akım gözlem istasyonunun akım gözlem süresince belirlenen ortalama debisinden az ise 6 dikey, fazla ise 10 dikey seçilmektedir.

i. Altı Dikeyden Sediment Numunesi Alınması: Önce akım ölçüsü yapılır. Ölçü yapılan istasyonun uzun süre ortalama debisi bilinmelidir. O anda ölçülen debi, ortalama debinin altında ise 6 şakülde (dikeyde) ölçü alınır.

Birinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.08

İkinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.25

Üçüncü numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.42

Dördüncü numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.58

Beşinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.75

Altıncı numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.92

ii. On Dikeyden Sediment Numenesi Alma: 10 dikey yerleri aynı yöntemle tespit edilebilir:

Birinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.05

İkinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.15

Üçüncü numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.25

Dördüncü numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.35

Beşinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.45

Altıncı numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.55

Yedinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.65

Sekizinci numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.75

Dokuzuncu numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.85

Onuncu numune alma yeri toplam debinin (yüzde) 0.95

h) Bu duruma göre debinin yüzdeleri alınır, ölçüm kağıdına bakılarak ölçümün başlangıcından itibaren her kesitin ölçümlerini toplaya toplaya ölçüm sonuna doğru devam edilir. Debinin ilk yüzdesi kadar debiye gelince o kesit yeri birinci dikey (şakül) dir. Diğer şakül yerleri de aynı şekilde bulunur. Toplanırken yüzde debi miktarına en yakın yer dikey olarak seçilir. Çünkü her zaman tam rakam çıkmayabilir.

Madde 37 – Sediment Numunelerinin Laboratuvar Analizi

Laboratuvara her istasyon için 6 yada 10 şişe olarak getirilen sediment örneklerinden sedimentin iki özelliği belirlenir.

a) Süspanse sediment örneklerinin konsantrasyonunun belirlenmesi; Bunun için filtrasyon metodu uygulanır. Bu yöntemde, su ile karışık olan sediment örnekleri, filtre kağıdı kullanılarak süzülmektedir. Filtre kağıdının üstünde kalan yaş sediment, kurutma fırınında 105 °C’de 2 saat bekletildikten sonra tartılarak, o istasyonunun net sediment (kum+kil+silt) miktarı bulunur. Daha sonra aşağıdaki (1) nolu eşitlik ile sediment konsantrasyonu ppm cinsinden bulunur.

b) Toplanan örneklerin ppm değerleri aşağıdaki (2) nolu eşitlik kullanılarak istasyon yerinin olduğu akarsudan o gün geçen süspanse sediment miktarı (ton/gün) belirlenmektedir.

Qs=Q*C*0,864 (2)

Qs: Akarsudan geçen günlük sediment miktarı (ton/gün)

Q: Sediment örneiğinin alındığı anda ölçülen akım (m³/sn)

C: Laboratuvarda hesaplanan sediment konstantrasyonu (ppm)

c) Örneklerin konsantrasyonu belirlendikten sonra, net sedimentin elek analizi yöntemi ile kum ve (kil+ silt) içerikleri (dane-çap sınıflaması) belirlenmesi; Bunun için net sediment 0.0625 mm çaplı eleklerden geçirilmekte, eleğin üstünde kalan kısmının ağırlığı kum ağırlığı, alta geçen kısmının ağırlığı ise (kil+silt) ağırlığı olarak alınmaktadır. İstasyonun ortalama % kum ve % (kil+silt) oranları bulunurken, istasyondaki gözlem süresi boyunca ölçülen tüm örneklerin kum ağırlıkları kendi aralarında toplanmaktadır.

Net sediment ağırlıkları (kum+silt+kil) kendi aralarında toplanmaktadır. Eşitlik (3 ve 4) ile yüzdeler bulunmaktadır. Daha sonra bulunan bu yüzdelerden yararlanılarak sedimentin hacim ağırlığı bulunmaktadır.

İstasyonun Ortalama % ( Kil+Silt) = 100 - İstasyonun Ortalama %Kum (4)

ç) Süspanse sediment örneklerinin genellikle ayda bir alındığı hidrometri istasyonlarında, akarsuyun o istasyon yerindeki debisi ise her gün günlük olarak ölçülmekte ve değerleri akım yıllıklarında yayınlanmaktadır. Dolayısıyla bilinen bu günlük debi değerlerinden yararlanılarak, akarsuyun ölçülmeyen günlerdeki günlük süspanse sediment miktarının hesaplanması mümkündür.

Madde 38 – Sediment Numunelerinin Laboratuvar Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Örneklerin alındığı anda ölçülen debi (X) ile ton/gün olarak (2) no’lu eşitlikle hesaplanan günlük sediment miktarları (Y) arasında logaritmik (üssel) ve belirlilik katsayısı oldukça yüksek olan bir ilişki vardır. Bu ilişkinin genel denklemi ise,

Log Y = a + b Log X yada Y = 10a * Xb R2 > 0,50 - 0,90 şeklindedir.

Eşitlikteki a ve b her sediment istasyonunda farklı değer alan katsayılardır.

a) Yıllığın hazırlanmasında, her istasyon yeri için bu ilişkiyi veren sediment anahtar eğrisi ve bu eğrinin denklemi elde edilmiştir. Bu denklemin elde edilmesinde (2) nolu eşitlikle elde edilen günlük sediment miktarları (ton/gün) ordinat (y) ekseninde bağımlı değişken olarak, örnek alındığı anda ölçülen akım (m3/sn) değerleri ise apsis (x) ekseninde bağımsız değişken olarak alınmaktadır.

b) Daha sonra o istasyon yerinin akım yıllıklarında yayınlanmış olan günlük akımları, sediment anahtar eğrisinde bulunan eşitlikte bağımsız değişken olarak x yerine girilmektedir. Böylece, bu akımlara karşılık gelen her günün tahmini günlük sediment miktarları y (ton/gün) olarak elde edilmektedir. Bir yıl olarak bulunan bu tahmini günlük sediment miktarları da kendi aralarında toplanarak, o yılın toplam sediment miktarı ton/yıl olarak bulunur.

c) Sediment gözlem süresindeki her yıl için ayrı ayrı bulunmuş olan bu yıllık sediment miktarlarının hepsi tekrar toplanmakta, sonuçları gözlem süresindeki toplam yıl sayısına bölünmekte dolayısıyla aritmetik ortalaması bulunmaktadır. Böylece o istasyon yeri için uzun yıllık ortalama süspanse sediment miktarı (ton/yıl) elde edilmektedir.

ç) Elde edilen bu (ton/yıl) değerleri de daha sonra istasyonun sediment (net) yağış alanına bölünerek, istasyonun bulunduğu havzanın bir km² sinden gelen uzun yıllık ortalama sediment verimi (ton/yıl/km²) bulunmaktadır.

Belgenin devamı (18 madde daha) okuyucuda yükleniyor. Madde 39 ve sonrası