SHT-EFB Kokpitte Elektronik Uçuş Çantası Taşınması Faaliyetleri Talimatı
- Tür
- Talimat
- Tarih
- 01.10.2018
- Yürürlük
- 01.10.2018
- Durum
- Yürürlükte
- Seri
- Talimatlar, Sivil Havacılık Mevzuatı
BİRİNCİ BÖLÜM — Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Kısaltmalar
Madde 1 – Amaç
(1) Bu Talimatın amacı, Ticari Hava Taşıma İşletmesinin filosunda yer alan hava aracının kokpitinde, Elektronik Uçuş Çantasının (EFB) kullanımına ve uçuşa elverişlilik onayının alınmasına ilişkin usulleri oluşturmak ve EFB sistemini kullanacak uçuş ekibi ve ilgili diğer personelin eğitim usullerini belirlemektir.
Madde 2 – Kapsam
(1) Bu Talimat, hava araçlarında EFB sistemini kullanacak tüm ticari hava taşıma işletmeleri ile bu işletmelerde görev yapan uçuş ekibi ve EFB sisteminden sorumlu ilgili diğer personeli kapsar.
Madde 3 – Dayanak
(1) Bu Talimat, 14/10/1983 tarihli ve 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununun 18 inci, 19 uncu, 20 nci, 21 inci, 22 nci, 23 üncü ve 24 üncü maddelerine ve 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 437 nci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
(2) Bu Talimat hazırlanırken Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan 2014/001/R karar numaralı uluslararası regülasyonu olan AMC 20-25 ‘de “Airworthiness and Operational consideration for Electronic Flight Bags (EFBs)” belirtilen gereklilikler esas alınmıştır.
Madde 4 – Tanımlar ve kısaltmalar
(1) Bu Talimatta geçen,
a) A tipi yazılım uygulamaları: Arıza durumu veya hatalı kullanımı sonucu, uçuş emniyetine etkisi olmayan EFB uygulamalarını,
b) ACARS (Aircraft Communications Addressing and Reporting System) : Uçak iletişim ve raporlama sistemini,
c) AFM (Aircraft Flight Manual-Hava Aracı Uçuş El Kitabı): Hava aracı uçuş el kitabını,
ç) B tipi yazılım uygulamaları: Arıza durumu veya hatalı kullanımı sonucu, uçuş emniyetine etkisi olan EFB uygulamalarını,
d) C-PED (Controlled Portable Electronic Devices): Kontrollü taşınabilir elektronik cihazı,
e) Daha düşük önem düzeyindeki arıza koşulları: Uçuş ekibinin eylemleri ve hava aracının emniyetini direkt etkilemeyecek düzeydeki arıza ya da hata koşullarını,
f) Düğme ve etiketler: EFB göstergesi üzerinde bulunan donanımsal kontrol mekanizmalarını,
g) EASA (European Aviation Safety Agency) Avrupa Havacılık Emniyet Ajansı’nı,
ğ) EASA Part-145: Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan EU No 2042/2003 numaralı mevzuatın Ek-2’sini,
h) ED-14()/DO-160: Hava aracı ekipmanlarına ilişkin çevresel koşullar ve test prosedürlerini,
ı) EFB el kitabı: Operatör tarafından kullanılacak EFB sistemi/sistemlerine ilişkin, İşletme El Kitaplarının bir parçası olabilecek EFB politikası ve prosedürlerine yönelik oluşturulması gereken el kitabını,
i) EFB kullanıcısı: EFB yetkisi olan işleticinin görevlendirdiği kişiyi,
j) EFB risk değerlendirmesi ve riskin azaltılması: EFB sisteminin, potansiyel arıza ile hata senaryolarını tanımlamak, operasyonel etkilerini analiz etmek ve gerekirse risk azaltma yöntemleri önermek üzere, yazılım uygulamalarını ve belirli bir hava aracı içerisine entegrasyonunu içeren süreci,
k) EFB sistem sağlayıcısı: EFB sistemini veya onun parçasını geliştirmekten sorumlu işletmeyi,
l) EFB sistemi yazılım uygulamaları: EFB sistemi içerisinde bulunan uçuşun tüm safhalarında Genel Müdürlükçe kullanılmasına izin verilen uygulamaları,
m) EFB sistemi: Donanım ve yazılımdan oluşan sistemi,
n) EFB sistemlerine ilişkin veri bağlantısı (Data connectivity for EFB systems): EFB’nin diğer hava aracı sistemleri ile tek yönlü veya iki yönlü veri iletişimini destekleyen bağlantısını (EFB’lerin birbiriyle ve yer sistemleriyle olan veri bağlantısı bu tanım kapsamında yer almaz),
o) EFB yazılım uygulaması: Belirli operasyonel fonksiyonlara izin veren EFB sistemi üzerinde kurulu yazılımı,
ö) EFB Yöneticisi: İşletici tarafından atanan ve EFB sisteminin işletme içerisinde yönetiminden sorumlu olan, operator ile yazılım tedarikçileri arasındaki temel bağlantıyı sağlayan kişiyi,
p) EFB’nin barındırma alanı: EFB sistemi olarak değerlendirildiğinde işletim sisteminin içinde hesaplayabilme kapasitesi olan, donanımsal yazılımları da ihtiva eden platformu,
r) Elektromanyetik karışım (EMI - Electromagnetic interference): Elektronik cihazların çalışması esnasında oluşan radyo dalgası formatında elektromanyetik yayımın diğer sistem ve cihazlarda oluşturabileceği karışımı,
s) Elektronik uçuş çantası (Electronic Flight Bag-EFB): Dijital verilerin hesaplanmasına, saklanmasına, dağıtımına, ve/veya görüntülenmesine imkan veren bir bilişim sistemini,
ş) Emniyeti etkilemeyen durumlar: Emniyeti doğrudan etkilemeyen arıza koşullarını,
t) EU EASA CAT.GEN.MPA 140: Avrupa Sivil Havacılık Emniyet Ajansı’nın ticari hava taşıma işletmeleri için yayınlamış olduğu kabul edilebilir uyumluluk yöntemleri ve rehber dökümanındaki taşınabilir elektronik cihazlar tanımını,
ü) FAA (Federal Aviation Administration): Federal Havacılık İdaresini,
u) FAA-145: Federal Aviation Authority-Federal Havacılık İdaresi tarafından onaylı bakım kuruluşu konusunda yayınlanan kararları,
y) Genel Müdürlük: Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nü,
z) Gömülü EFB sistemi: Hava aracına monte edilen ve hava aracının bir parçası olarak görülen, bu sebeple hava aracının uçuşa elverişlilik onayı kapsamında yer alan EFB barındırma platformunu,
aa) Görünür şekilde muhafaza aparatı: EFB donanımlarını tutabilme işlevine sahip, vakumlu veya dize sabitlenebilen, ağırlığı (bir) kg.’dan fazla olmayan, sertifiye edilmesine ihtiyaç duyulmayan sabitleme aparatını,
bb) Güç kaynağı (power supply) : EFB sistemini besleyen kaynağı,
cc) Havaalanı Hareketli Harita Ekranı (Airport Moving Map Display AMMD): Hava aracı yol haritalarını gösteren ve hava aracı yerdeyken haritada uçağın pozisyonunu tanımlamada kullanılan bir yazılım uygulamasını,
çç) Hava aracı Yönetimi İletişimi (Aircraft Administrative Communications - AAC): Bu Talimatın 1 ve 2 No’lu Ek’lerinde tanımlanan Tip A ve Tip B uygulamalarını destekleyen ancak bununla sınırlı olmayan bilgileri alan/ileten haberleşmeyi,
dd) HMI (Human Machine Interface) : İnsan Makina Arayüzünü, ee) ICAO (International Civil Aviation Organization): Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı’nı,
ff) İletim kapasitesine sahip PED (Transmitting PED, T-PED): Radyo telsiz frekansı (RF), GSM gibi yüksek çıkış gücü olan iletişim noktalarında iletim kapasitesine sahip olan PED’leri,
gg) Kontrollü Taşınabilir Elektronik Cihaz (Controlled Portable Electronic Device -C- PED): Hava aracına veya kişiye tahsis edilerek izlenmesini sağlayan ve donanım, yazılım veya veri tabanları üzerinde yetkisiz değişiklikleri engeleyen cihazı,
ğğ) Kullanıcıya yönelik cihazlar: Havacılık dışında kişisel kullanıma yönelik ekipmanları,
hh) MEL: Asgari Teçhizat Listesi’ni,
ıı) Montaj cihazı (Mounting device - diğer sabitleme aparatları): EFB sisteminin sabitlenmesine veya montajına olanak sağlayan cihazı,
ii) Own-Ship position: Hava aracının yerde ve havada bulunduğu pozisyonu gösterme kabiliyetini,
jj) PED (Portable Electronic Device - Taşınabilir Elektronik Cihaz): Uçuş ekibi veya yolcular tarafından ya da kargonun bir parçası olarak hava aracına getirilen, hava aracı onaylı konfigürasyonuna dahil edilmeyen ve genellikle kullanıcıya yönelik olan her türlü elektronik cihazı,
kk) Sabitleme aparatı: Taşınabilir veya gömülü EFB sistemi bileşenlerini emniyete alan ve uçakta kullanılmaya sertifiye edilmiş hava aracı ekipmanını,
ll) SHT-MMEL/MEL : Temel Asgari Teçhizat (MMEL) ve Asgari Teçhizat Listesi (MEL) Hazırlanması ve Onaylanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Talimatını, mm) SHY-145: Onayli Hava Aracı Bakım Kuruluşları Talimatı’nı, nn) SHY-6A: Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliğini,
oo) STC (Supplemental Type Certificate - İlave Tip Sertifikası): Ürün tip sertifikasından farklı olarak, tip sertifikası sahibi dışındaki kuruluş tarafından, ürün üzerinde yapılan modifikasyonların onayı için ülke otoritesi tarafından verilen belgeyi,
öö) Taşınabilir (Portable) EFB sistemleri: Kokpitte kullanılan, onaylı hava aracı konfigürasyonunun bir parçası olmayan, taşınabilir barındırma platformunu,
pp) Taşınabilir Elektronik Cihaz (PED): Haberleşme veya eğlence maksatlı kullanılan, isteğe bağlı olmadan gönderme (iletme) kapasitesine de sahip olan elektronik cihazları,
rr) TC (Type Certificate- Tip Sertifikası): Hava aracı, motor veya pervane için tasarım kriterlerine ve uçuşa elverişlilik kurallarına uygunluğu belirleyen, tip tasarımını, teknik özellikleri ve işletme limitlerini içeren, üretici ülke otoritesi tarafından verilen belgeyi, ss) Uçuşun kritik aşaması: Uçuşun kalkış ve iniş safhasını,
şş) Yazılım uygulaması geliştiricisi: Belirli bir yazılım uygulamasını geliştirmekten veya bu uygulamanın geliştirilmesini sağlamaktan sorumlu olan işletmeyi, ifade eder.
(2) Bu Talimatta belirtilmeyen tanım ve kısaltmalar için ülkemizin üyesi bulunduğu uluslararası sivil havacılık kuruluşları tarafından yayımlanan dökümanlarda belirtilen tanımlar geçerlidir.
İKİNCİ BÖLÜM — EFB Sisteminin Tanımı ve Sınıflandırılması
Madde 5 – EFB sisteminin donanımı ve yazılımı
(1) EFB sisteminin donanım uygulamaları için aşağıdaki gereklilikler sağlanmalıdır:
a) Taşınabilir (Portable) EFB sistemi: Kokpitte kullanılan ve onaylı hava aracı konfigürasyonunun bir parçası olmayan, taşınabilir bir barındırma (host) platform olan bu sistemde, hangi Tip A ve hangi Tip B yazılımlarının kullanılacağı belirtilmelidir.
1) Taşınabilir EFB sisteminin kütlesi, boyutları, şekli ve pozisyonu uçuş güvenliğini tehlikeye atmamalıdır.
2) Taşınabilir bir EFB sistemi onaylı bir güç kaynağı aracılığıyla hava aracı enerjisini kullanabilir.
3) Taşınabilir bir EFB sistemi monte edildiği takdirde, uçuş ekibi tarafından herhangi bir ekipman kullanılmaksızın monte edildiği cihazdan kolaylıkla çıkarılabilir veya bu cihaza kolaylıkla takılabilir olmalıdır. Monte edildiği takdirde, cihazın takılması veya çıkarılması herhangi bir bakım işlemi gerektirmemelidir.
4) Taşınabilir bir EFB sistemi, gömülü EFB sisteminin bir parçası olabilir. Taşınabilir EFB sistemi, bir T-PED olduğunda sahip olduğu veri iletimi kapasitesinin kullanımına ilişkin koşullar onaylı Hava racı Uçuş El Kitabı’nda (AFM) belirlenmelidir. AFM’de bilgi yer almaması durumunda, söz konusu EFB sisteminin veri iletim özelliğinin yalnızca uçuşun kritik olmayan safhalarında kullanımına izin verilebilir.
5) Taşınabilir bir EFB sisteminin, onaylı bir sabitleme noktasına yerleştirildiğinde veya güvenli bir şekilde GSM iletim özelliği alınarak görülebilir muhafaza cihazına takıldığı takdirde, uçuşun tüm aşamalarında kullanılmasına izin verilir. Bu gereklilikleri sağlamayan taşınabilir EFB sisteminin, uçuşun özellikle kritik safhalarında kullanılmaması gerekmektedir.
6) Kokpitte uçuş ekibi tarafından çıkarılamayan tüm EFB komponentleri bir Tip Sertifikası (TC), değiştirilmiş Tip Sertifikası veya İlave Tip Sertifikası (STC) kapsamında yer alan sertifikalı ekipman olarak kurulmalıdır.
b) Gömülü (Installed) EFB sistemi: Hava aracına monte edilen ve hava aracının bir parçası olarak görülen, bu sebeple hava aracının uçuşa elverişlilik onayı kapsamında yer alan bir EFB barındırma platformu olan bu sistem hava aracının tip dizayn konfigürasyonu kapsamında yönetilmelidir. Gömülü bir EFB sisteminde hangi Tip A ve Tip B yazılımlarının kullanılacağı belirtilmelidir.
(2) EFB sisteminin yazılım uygulamaları tipleri ve özellikleri aşağıda belirtilmiştir:
a) Tip A yazılım uygulaması taşınabilir veya gömülü EFB sistemi donanım uygulamalarında kullanılır. Tip A yazılım uygulamalarına ilişkin örnekler bu Talimatın Ek 1’inde yer almaktadır.
b) Tip B yazılım uygulaması taşınabilir veya gömülü EFB sistemi donanım uygulamalarında kullanılır. Tip B yazılım uygulamalarına ilişkin örnekler bu Talimatın Ek 2’sinde yer almaktadır.
c) Havaalanı hareketli Harita Göstergesi uygulaması diğer bir Tip B yazılım uygulaması olup kullanılması için Genel Müdürlük onayı alınmalıdır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM — Donanım ve Yazılım Süreçleri
Madde 6 – EFB sisteminin donanımının uçuşa elverişlilik onayı
(1) Taşınabilir bir EFB cihazı hava aracı kokpitine monte edilerek sabitlenmiş ise uçuşa elverişlilik onayı gerekmektedir. Bununla birlikte söz konusu modifikasyon, FAA/EASA STC (Ek Tip Sertifikası - Supplemental Type Certificate) ile gerçekleştirilmiş bir modifikasyon ise Uçuşa Elverişlilik onayına gerek duyulmamaktadır. Uçuş ekibi tarafından kullanılan EFB cihazı kokpite sabitlenmeden uçuş ekibinin diz üstüne bağlanarak veya kokpitin yan camına vakumlu aparatlar yardımıyla sabitlenerek kullanılıyor ise uçuşa elverişlilik onayına gerek duyulmamaktadır.
Madde 7 – EFB sisteminin hava aracına montelenmesi
(1) EFB sisteminin hava aracı kokpitine montesi yapılırken;
a) Uçuş ekibinin görsel ve fiziksel olarak hava aracı göstergelerine ve kontrol kumandalarına erişimini ya da harici görüşü ile uçuş ekibinin görevlerini icra etmesini engellemeyecek şekilde yerleştirilmesine dikkat edilmeli,
b) Herhangi bir hava aracı sisteminin operasyonu sırasındaki uçuş ekibinin görevlerini (normal, anormal veya acil durum usulleri) gerçekleştirmesine engel oluşturmayacak şekilde olmalı,
c) Düzeneği kolayca kilitlenebilmeli,
e) Kenetlenme mekanizmaları uzun kullanım sürelerine dayanıklı olmalı,
f) Kilitlenme mekanizmasının işlevinin takibi işletici tarafından yapılmalı,
g) Tasarımında çarpmaya dayanıklılık hususları dikkate alınmalıdır.
Madde 8 – EFB sisteminin gösterge ekranı ve diğer tüm parçaları
(1) EFB sisteminin gösterge ekranı ve diğer tüm parçaları aşağıdaki gereklilikleri sağlamalıdır:
a) Uçuşun tüm aşamaları sırasında uçuş ekibinin kullandığı dış pencere görüşünün %30’undan fazlasını kaplamayacak, görüşünü olumsuz etkilemeyecek şekilde yerleştirilmelidir.
b) Gösterge ekranı üzerindeki parlamalar veya yansımalar, uçuş ekibinin görevlerini icra edebilmelerine ve EFB verilerinin okunabilirliğine engel teşkil etmemelidir.
c) U çuş ekibinin yan görüş mesafesinin 90° lik görüş alanında kalmalıdır.
ç) İhtiva etttiği uçuş bilgileri, güneş ışığının doğrudan geldiği durumlarda veya gece kullanımında okunabilir olmalıdır.
d) Ekran parlaklığı uçuş ekibi tarafından ayarlanabilir şekilde olmalıdır.
e) Kullanıcılar tarafından, EFB’nin ekran parlaklığını kokpitteki diğer göstergelerin parlaklığından bağımsız şekilde ayırt edebilmelidir.
f) Düğmeler ve etiketler gece kullanımı için yeterli derecede aydınlatmaya sahip olmalıdır.
Madde 9 – EFB sisteminin güç kaynağı
(1) EFB’nin veya güç kaynağının arıza veya işlev bozukluğu durumunda, hava aracının kritik ve gerekli sistemlerinin emniyetli bir şekilde işletilmesinin etkilenmemesi amacıyla, önemsiz veya önem düzeyi en düşük olan güç ünitesine bağlanması gereklidir.
(2) Hava aracı elektrik sisteminin, EFB sistemi arızalarından veya işlev bozukluklarından (kısa devre, aşırı gerilim, aşırı yük vb.) korunması amacıyla ayrı bir koruma sistemine (sigorta, şalter vb.) ya da ayrı bir EFB trafo sistemine sahip olması gereklidir.
(3) Koruma sisteminin yan tarafına kokpit ve teknik ekipler tarafından ihtiyaç duyulabilecek bilgileri (28 VDC, 115 VAC, 60 veya 400 Hz vb.) içerecek etiket yerleştirilmeli, her an devre dışı bırakılabilecek şekilde tasarlanmalıdır.
(4) EFB’yi hava aracının elektrik ağına bağlamak için kullanılan fiş, uçuş ekibi tarafından hızlı bir şekilde çıkarılamadığı durumlarda, EFB’ye güç verilmesinin hızlı bir şekilde durdurulmasını sağlayacak kapatma düğmesi ya da acil durum uygulaması gibi güç almasına engel olacak yöntemler oluşturulmalıdır.
(5) Kokpitteki bağlantı kabloları sabitlenmeli, operasyonu olumsuz şekilde etkilememelidir.
(6) EFB sisteminde otomatik olarak hesaplama yapan bir uygulama (performans hesaplamaları, iniş kalkış analizi vb.) kullanılması halinde, devreyi otomatik olarak kapatacak kullanım talimatı bulunmalıdır.
Madde 10 – EFB sisteminin donanımının hava aracı gömülü sistemleriyle uyumu
(1) EFB sisteminin donanımının hava aracı gömülü sistemleriyle uyumunu tehlikeye atmayacak uygun arayüze sahip olması gerekmektedir.
Madde 11 – EFB sisteminin hava aracı sistemlerine kablolu veya kablosuz bağlanabilirliği
(1) Hava aracı sistemlerine kablolu veya kablosuz şekilde bağlanabilirliğe sahip olan taşınabilir EFB sisteminin, bağlantının ve uygun arayüz koruma cihazlarının hava aracının tip tasarımı ile birleştirilmesi şartıyla, hava aracı sistemlerine veri göndermesine veya bu sistemlerden veri almasına izin verilir.
Madde 12 – EFB sistemi veri alımı ve iletimi
(1) Taşınabilir bir EFB sistemi, hava aracı sistemlerinden herhangi bir veriyi alabilir, ancak EFB’den veri iletimi;
a) Emniyete etkisi olmayan veya önemsiz etkileri olan sistemler (yazıcı veya ACARS),
b) AFM’de belirtilen kısıtlamalara uygun olarak PED’lere bağlanabilirliği sağlamak üzere onaylı olan hava aracı sistemleri,
c) Gömülü EFB sistemleri ile sınırlıdır. Veri iletimi ve alımı sırasında onaylı hava aracı sistemleri ile herhangi bir etkileşim olmamasını ve bunlardan izolasyonunu sağlamak amacıyla EFB veri bağlantısı sağlanmalı ve doğrulanmalıdır.
Madde 13 – EFB veri bağlanabilirliğinin kurulumuna ilişkin emniyet değerlendirmesi
(1) EFB veri bağlanabilirliğinin kurulumuna ilişkin emniyet değerlendirmesi, EFB’nin hava aracı sistemlerine bağlanması ile oluşabilecek yeni tehditlere karşı zayıf noktaların ve bunların emniyet üzerindeki etkisinin analizini içermelidir. Söz konusu değerlendirme, EFB sistemlerini korumayı hedefleyen EFB sistem güvenliğinin Madde 19’da belirtilen operasyonel değerlendirmesinden bağımsızdır.
Madde 14 – Hava aracı sistemlerinin EFB sistemi arızalarından etkilenmesi durumu
(1) Onaylı hava aracı sistemleri, olası EFB sistemi arızalarından olumsuz şekilde etkilenmemelidir. Bunun sağlanması için Madde 60’ta belirtilen şartlara uygun olarak Genel Müdürlükçe EFB sistemi kullanım onayı verilir.
Madde 15 – EFB sistemi onayı sonrası uçuşa elverişlilik kısıtlamaları
(1) EFB sistemi onayı sonrası ortaya çıkabilecek uçuşa elverişlilik kısıtlamaları AFM’ye dahil edilmelidir.
Madde 16 – Hava aracı kokpitindeki kablolama sistemi
(1) Hava aracı kokpitindeki kablolama sistemi, EFB sistemi bulunan hava aracı sistemleriyle eşleşmek üzere kurulduğunda;
a) Kablo, montaj düzeneğinin içerisinde çalıştırılmıyorsa, kablolar, uçuş ekibinin performansını ve uçuşun emniyetini tehlikeye sokacak şekilde gevşek biçimde konumlandırılmamak, uçuş ekibi eylemleri sırasında kabloları kolaylıkla yollarından kaldırabilecek biçimde sabitleyebilmeli,
b) Uçuş ekibince, uçuşun kritik safhaları da gözönünde bulundurularak, kokpitteki hareketli cihazların kullanımını engellememek amacıyla, montaj cihazının dışında bulunan kablolar yeterli uzunlukta olmalıdır.
Madde 17 – Gömülü EFB sistemi
(1) Gömülü EFB sistemi, hava aracının bir parçası olarak değerlendirilmeli ve bu kapsamda uçuşa elverişlilik onayı alınmalıdır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM — Sertifikasyon Gereklilikleri
Madde 18 – Hava aracı uçuş el kitabı
(1) Gömülü EFB sistemine ilişkin Hava Aracı Uçuş El Kitabı’nda (AFM);
a) EFB tertibatlarının uçuşa elverişlilik onayının sınırlı kapsamına ilişkin ifadenin,
b) Gömülü sistemin ve ekipmanlarına ilişkin bilginin,
c) Gömülü sistemin tüm kısıtlamalarını kapsayacak uygun değişiklikler veya eklerinin yer alması gereklidir.
BEŞİNCİ BÖLÜM — Operasyonel Değerlendirme
Madde 19 – Donanımın operasyonel değerlendirmesi
(1) Donanımın operasyonel değerlendirmesi, uçuşa elverişlilik onayı gerektirmeyen taşınabilir (portable) EFB platformları için gerçekleştirilmelidir. Bununla birlikte, gömülü sistem kaynakları bu Talimat’ın üçüncü bölümünde geçen gerekliliklere uygun olarak değerlendirilmelidir. Bu kaynakların herhangi biri sertifiye edilmemiş ve buna ilave olarak taşınabilir bir EFB sisteminin bir parçası olarak kullanılacaksa, operasyonda kullanılmadan önce risk değerlendirmesinin yapılarak Genel Müdürlüğe sunulması gereklidir.
Madde 20 – Elektromanyetik etkileşim (EMI) testi
(1) Taşınabilir elektronik cihazların (C-PED), uçuşun kritik safhalarında açık ya da bekleme (standby mode) konumundayken, kokpitteki diğer hava aracı sistemleri üzerinde negatif etkileşim yapmamasını sağlamak işleticinin sorumluluğunda olmakla birlikte, yetkili bir bakım kuruluşu tarafından hava aracı yerdeyken, ses ve çevre koşullarından arındırılmış kapalı bir ortamda EU EASA CAT.GEN.MPA.140’a uygun olarak elektromanyetik etkileşim testine tabi tutularak Genel Müdürlüğe sunulmalıdır. Bu testlerin bir kısmı hava aracının uçuşa elverişlilik sertifikasyonu esnasında yapıldıysa, bu belge ve dokümantasyon, TC (Tip Sertifikası) ve STC (İlave Tip Sertifikası) verileri, cihazın EFB donanımı olarak kullanım onay talep başvuru dosyasında Genel Müdürlüğe gönderilmelidir.
Madde 21 – Taşınabilir elektronik cihazlar (PED) ile hava aracı sistemlerinin etkileşmeme uygunluğu test yöntemleri
(1) İşletici tarafından, kokpitte kullanılması planlanan taşınabilir elektronik cihazların, uçuşun tüm safhalarında kullanılmasının planlanması durumunda, söz konusu cihazların hava aracı sistemleri elektroniği ile herhangi bir karışıklığa sebep olacak etkileşim yaratmadığını kanıtlamakla yükümlüdür. Söz konusu test sırasında EFB cihazlarının uçuşun tüm safhalarında açık ya da bekleme konumunda kullanılması gerekmektedir. Söz konusu testin, SHY-145, EASA PART-145, FAA PART-145 regülasyonları kapsamında ED-14 ()/DO-160 dokümanı referans alınarak, EU EASA CAT.GEN.MPA.140’a uygun olarak EFB cihazı üreticisi ya da yetkili kuruluş tarafından gerçekleştirilmesi uygundur.
Madde 22 – Piller
(1) İşletici, EFB sistemi pillerinin ihtiva ettiği potansiyel tehlikenin hava aracının emniyetli operasyonuna engel teşkil etme riski sebebiyle, şarj edilebilir lityum pillerin taşınabilir EFB'lerde kullanımını sağlamalıdır. İşletici, şarj edilebilir lityum iyon pillerin kullanımını ve şarj etmeye uygun olup olmadığını belirlemek için aşağıdaki test standartlarına ilişkin kanıt toplamalı ve bunları muhafaza etmelidir:
a) Birleşmiş Milletler (BM) Taşımacılık Tüzükleri. BM ST/SG/AT.10/11/Rev.5-2009, Tehlikeli Maddelerin Taşınmasına İlişkin Tavsiyeler - Test ve Kriterler El Kitabını ifade etmektedir.
b) Underwriters Laboratory (UL). UL 1642, Lityum Piller, UL 2054, Evde Kullanılan ve Ticari Piller ve UL 60950-1, Bilişim Teknolojisi Ekipmanlarını ifade etmektedir. Ayrıca UL2054'e uygunluk, aynı zamanda UL1642'ye uygunluğu işaret etmektedir.
c) Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC). Uluslararası Standart IEC 62133, Alkalin veya diğer asit olmayan elektrolitleri içeren sekonder hücre ve piller - taşınabilir uygulamalarda kullanım için taşınabilir sızdırmaz sekonder hücreler ve bunlardan yapılan pillere ilişkin güvenlik gereksinimlerini ifade etmektedir.
ç) RTCA DO-311, Tekrar Şarj Edilebilir Lityum Pil Sistemlerine İlişkin Asgari İşletimsel Performans Standartları, aşırı şarj, aşırı deşarj ve hücre bileşenlerinin yanıcılığına ilişkin kaygıları ele almak üzere söz konusu standarda uygun bir uçuşa elverişlilik testi standardı kullanılmalıdır. RTCA/DO-311 standardıyla EFB sisteminin şarj edilebilir lityum tipi pilleri test edilerek kanıtları muhafaza edilmelidir.
Madde 23 – Güç kaynağı
(1) Taşınabilir EFB sistemi tasarımı, bağımsız ilave bir pil kaynağının olası kullanımına imkan verebilir nitelikte olmalıdır.
a) Operasyonun güvenliğini sağlamak için uçuş öncesi asgari pil şarj seviyesinin belirlenmesi gerekir.
b) Uçuş sırasında pilin kullanılamayacak seviyeye düşmesi riskini azaltmak amacıyla, taşınabilir EFB sistemine ilave yedek EFB sistemleri taşınma usullerinin belirlenmesi gerekir.
Madde 24 – EFB sisteminin hava aracında şarj edilememesi
(1) Hava aracının elektrik sisteminden şarj edilebilecek şekilde, Genel Müdürlükçe yetkilendirilen dahili pil ihtiva eden EFB sistemlerinin hava aracından şarj edilmesinde olası bir sıkıntı yaşandığı durumlarda, EFB’nin kendi dahili pili alternatif güç kaynağı olarak kullanılabilir.
Madde 25 – EFB’lerin kokpitte basılı dokümanların azaltılarak kullanıldığı durumlar
(1) Güç kaynağı olarak dahili pile sahip EFB’lerin hava aracından şarj edilmesinde olası bir sıkıntı yaşandığı ve kokpitte basılı dokümanların azaltılarak kullanıldığı durumlarda, uçuşun geri kalanını tamamlayacak alternatif bir prosedürün geliştirilmesi gerekmektedir.
Madde 26 – EFB sistemi için kokpitteki elektrik güç çıkış/çıkışları
(1) Hava aracının kokpitinde elektrik güç çıkış/çıkışları mevcut ise, işleticinin bu çıkışları kullanabilmesi için diğer hava aracı sistemlerine zarar vermesini önlemek amacıyla, söz konusu çıkışların güç tüketimi, gerilim ve frekans gibi özellikler açısından EFB sisteminin elektrik özellikleri ile uygunluk gösterdiğinden emin olunmalıdır.
Madde 27 – Çevresel test
(1) Hava aracının operasyonu sırasında, kokpitteki olası ani basınç azalması durumunda, EFB cihazının çalışmaması ya da hatalı çalışmasını önlemek amacıyla, bu Talimatın Ek-6’sında bulunan çevresel testlerin yapılarak sonuçlarının incelenmesi ve uygun alternatif usullerin geliştirilmesi gerekmektedir.
Madde 28 – EFB sisteminin görülebilir şekildeki muhafaza aparatı
(1) EFB sisteminin kokpitte sabitlenmesi usulleri bu Talimatın üçüncü bölümüne uygun olarak belirlenmelidir. EFB sisteminin zamanla veya çeşitli çevresel etkenlerle kokpite sabitlenme özelliğini yitirmesi durumuna karşın, belirli zaman aralıklarında işlev kontrolünün, ürün sahibi firmanın AMM (hava aracı bakım manueli) veya STC (ek tip sertifikası) dokümanı aracılığıyla belirlediği işlemler gerçekleştirilerek kayıt altına alınmalıdır. Bununla birlikte, EFB sistemi sabitleyici muhafaza aparatının, türbülans ya da hava aracının manevrasından dolayı yerinden çıkması ihtimaline karşın kokpitte uygun şekilde sabitlenebilir olmalıdır.
Madde 29 – Yazılımın operasyonel değerlendirmesi
(1) A Tipi yazılım uygulamaları operasyonel onay gerektirmezler ancak, bu Talimatın Ek-3’ünde sunulan HMI ve insan faktörlerine ilişkin kılavuza uygun olmalıdır. Taşınabilir EFB sisteminde bulunan A tipi yazılımlar, yeterli eğitime sahip pilotlar tarafından kullanılabilirler.
(2) B Tipi yazılım uygulamaları uçuşa elverişlilik onayı gerektirmezler. Talimat’ın Bu Talimatın Ek-2’ sinde B Tipi yazılımların listesi verilmiştir. Bu kapsamda kullanılması planlanan B tipi yazılım için işleticinin gerekli belgeleri toplaması ve muhafaza etmesi istenmektedir.
Madde 30 – Diğer yazılım uygulamaları
(1) EFB’de kullanılacak diğer yazılım uygulamalarının kullanımı mevcut EFB belgesinin kapsamı dışındadır, ancak operasyonel kurallara tabidir. EFB sistemi yöneticisi diğer yazılım uygulamalarının EFB kullanımını olumsuz bir şekilde etkilemediğinden emin olmalı ve bunları EFB yönetimi kapsamına dahil etmelidir. Uygulama güncellemeleri ya da yeni uygulamaların kurulumu gibi hususlar, EFB yöneticisi tarafından yönetilmelidir.
ALTINCI BÖLÜM — Operasyonel Değerlendirme Süreçleri
Madde 31 – EFB yazılım paketi
(1) İşletici, EFB yazılım paketinin bu Talimata uygunluğunun sürdürüldüğünden emin olmalıdır. Bir hava aracı üreticisi, işletici operasyonel değerlendirme gerçekleştirmeden önce, EFB sisteminin veya EFB sisteminin bir bileşeninin operasyonel değerlendirmesini yapmak istiyorsa, EASA’ya bir değerlendirme gerçekleştirmesi için başvuru yapabilir. İşletici, sistemin doğruluğunu ve güvenilirliğini değerlendirmek üzere EASA’dan veya zorunlu durumlarda yetkili kuruluşlardan Genel Müdürlüğün de uygun görmesi halinde değerlendirme talep edebilir.
Madde 32 – EFB sistemi tedarikçisinin rolü
(1) İşletici, tedarikçi tarafından teslim edilen EFB yazılım paketinin bu Talimata ve uluslararası regülasyonlara uygun olduğundan emin olmalıdır. Bununla birlikte, bir EFB sistem tedarikçisi, bu Talimata uygunluğun değerlendirilmesi sürecini kolaylaştırmak amacıyla, EASA’dan veya zorunlu hallerde ilgili kuruluştan değerlendirmede bulunmasını talep edebilir.
Madde 33 – EFB sistemlerine ilişkin risk değerlendirmesi
(1) İşletici, EFB sisteminin her bir bileşeninin kullanımına başlanması öncesinde, tehlikelerin belirlenmesi ve risk yönetimi sürecinin bir parçası olarak risk değerlendirmesi gerçekleştirmelidir. Yapılacak risk değerlendirmesi şunları içermelidir:
a) EFB’nin kullanımına yönelik riskleri değerlendirmek ve bunların azaltılmasına yönelik usullerin tanımlanmış olması,
b) Olası kısmi işlev kaybı veya arızalar ile ilgili arıza senaryolarının tanımlanmış olması,
c) Bu arıza senaryolarının operasyonel sonuçlarının analiz edilmiş olması,
ç) Risk azaltma önlemlerinin tesis edilmiş olması,
d) Mevcut EFB sisteminin yerine kullanılacak olan başka bir EFB ve/veya basılı olarak kağıt kopya kullanım sisteminin en azından aynı derecede erişilebilirlik, kullanılabilirlik ve güvenilirliğe sahip olduğundan emin olunması.
(2) İşletici tarafından EFB sisteminin erişilebilirlik, kullanılabilirlik ve güvenilirliği kapsamında, veri bozulması veya veri kaybı ve hatalı gösterilen bilgi dahil olmak üzere EFB sisteminin tamamının veya herhangi bir uygulamasının arızasının değerlendirilmiş olduğundan ve azaltılan risklerin kabul edilebilir derecede olduğundan emin olunması gereklidir.
(3) Risk değerlendirmesinin, koşulları Bu Talimat’ın 60. Maddesinin 2. Fıkrasında belirtilen ilk 6 aylık deneme süresi başlamadan önce tanımlanması ve deneme süresinin bitiminde uygun şekilde değiştirilmesi, deneme periyodunun sonuçlarına göre EFB sisteminin kullanım şeklinin belirlenmiş olması gereklidir.
(4) EFB sisteminin basılı dokümanlar beraberinde kullanılması amaçlandığında, yalnızca kağıt olarak kullanılan sistemden kaynaklanan arızaların belirlenmiş olması gereklidir.
Madde 34 – EFB’ye ilişkin değişiklikler
(1) EFB uygulamalarının bazı değişkenleri, uçuş ekibi ya da dispeçerlerin girdilerine bağlı olabilirken, diğer değişkenler, yönetimsel sürece tabi olan değişkenler olabilir. Uçuş ekibi ya da dispeçer girdilerinden kaynaklı sorunları gidermede, risk azaltma vasıtaları temelde eğitim ve uçuş ekip prosedürleri hususlarına ilişkin olmalıyken, ikinci durumda risk azaltma vasıtaları daha çok yönetici ve veri yönetimi hususlarına odaklanmalıdır. Yapılacak analiz her işleticiye özel olmalıdır ve en azından aşağıdaki hususlara değinmelidir:
a) Tespit edilemeyen hatalı uygulama çıktılarının en aza indirgenmesi ve en kötü durum senaryosunun değerlendirilmesi.
b) Bozulma hallerinde yapılacakların tanımı ve risk azaltma usullerinin tanımı.
c) Uygulamalarda kullanılan temel verilerin güvenilirliği.
ç) Yazılım uygulamasının, ilgili endüstriyel standartlara göre geçerliliğine ve doğruluğuna ilişkin kontroller.
d) EFB sisteminin kendisinden kaynaklı hatası nedeniyle, uygulamanın tamamen kaybı ya da hatalı veri sunmasına yönelik risk azaltma vasıtalarının tanımı.
e) Kabul edilebilir bir emniyet seviyesinin sağlanması.
Madde 35 – EFB risk azaltma vasıtaları
(1) İşletici, risk azaltma vasıtalarının bir parçası olarak, EFB sisteminde mevcut olan bilgilere erişimi sağlamanın güvenilebilir bir alternatif vasıtasını tesis etmeyi değerlendirmelidir. Bu risk azaltma vasıtaları, aşağıda belirtilenlerin biri veya bunların birleşimi olabilir:
a) Sistem tasarımı (donanım ve yazılım dahil),
b) Farklı bir güç kaynağından beslenebilen alternatif EFB,
c) Birden fazla işletim sisteminde kullanılan EFB uygulamaları,
ç) Basılı kağıt dokümanlar,
d) Bu hususla ilgili net olarak belirlenmiş usuller,
e) Eğitim,
f) Yönetim ile ilgili hususlar.
(2) İşletici tarafından gerçekleştirilen risk değerlendirmesine, veri bütünlüğünü ve performans hesaplamalarının doğruluğunu sağlama gibi EFB sistem tasarımı özellikleri dahil edilebilir.
(3) İşletici tarafından yapılan risk değerlendirmesinin geliştirilmesini desteklemek için, EFB sistemi tedarikçisi de bu risk değerlendirme yöntemine dahil edilebilir.
Madde 36 – EFB sistem, tedarikçisi veya işleticisi tarafından yapılacak değişiklikler
(1) Bir EFB sistemi üzerinde yapılacak değişiklikler, EFB sistemi tedarikçileri, EFB uygulamalarının geliştiricileri veya işleticinin kendisi tarafından Genel Müdürlüğe herhangi bir bildirimde bulunmaya gerek kalmaksızın uygulamaya konulabilir. Söz konusu değişiklikler aşağıdaki şekilde olabilir:
a) Hesaplama algoritmasında ve/veya bir B tipi uygulamanın insan makine ilişkisinde (HMI) herhangi bir değişikliğe sebep olmamalı,
b) Mevcut Tip A uygulamalarına ilave yeni bir uygulama getirebilir veya hali hazırda yazılım sınıflandırması yine Tip A olarak kalması şartıyla var olanı değiştirebilir olmalı,
c) Mevcut Tip B uygulamalarına herhangi ilave bir işlev getirmeyen nitelikte ve mevcut Tip B uygulamasını kullanan mevcut veri tabanındaki olası güncellemelere ilişkin değişiklikler olmalıdır.
Yukarıda bahsi geçen değişiklikler için Genel Müdürlüğe bildirimde bulunulmaksızın işletici tarafından değişiklikler uygulamaya konulabilir. Buna karşılık, söz konusu değişiklikler uçuşta kullanımları öncesinde kontrol edilerek test edilmelidir.
(2) Aşağıdaki kısmi listede yer alan değişikliklerin, Genel Müdürlüğün onayı alınarak, uçuş öncesi kullanımda uygun kontrol ve testinin işletici tarafından gerçekleştirilerek kullanılması gerekmektedir:
a) İşletim sistemi güncellemeleri,
b) Terminal ve alçalma kartları veya hava alanı veri tabanı güncellemesi,
c) Yamaların uygulamaya konulmasına ilişkin günceleme,
ç) Tip A uygulaması kurulumu ve değişikliği.
(3) İşleticinin, yukarıda listelenen değişiklikler haricindeki tüm değişiklikler için Genel Müdürlükçe bu Talimat’ın Madde 35’inde yayımlanan değişikliklerin yönetimi usulüne uygun olarak Genel Müdürlüğe bildirimde bulunması gereklidir.
Madde 37 – Dispeç usulleri
(1) İşleticinin, EFB sisteminin uçuşa verilme kriterlerini belirlemesi gerekmektedir. İşletici, EFB sisteminin çalışır durumda bulunduğundan, uçuş öncesi kontrollerinde uçuşa uygunluğundan emin olmalıdır. Uçuş ekibine verilecek talimatlar, herhangi bir EFB sistemi arızası olması durumunda alınması gereken önlemleri açıkça belirtir nitelikte olmalıdır. Olası risklerin azaltılması, aşağıda belirtildiği gibi bakım yönetimi prosedürleri ve/veya operasyonel usuller şeklinde olabilir:
a) Gerektiğinde belirlenen aralıklarla EFB sistemi pillerinin değiştirilmesi,
b) Hava aracında tamamen şarj edilmiş tehlikeli madde taşıma regülasyonuna uygun limitlerde yedek pil bulundurulması,
c) Kalkış öncesinde pillerin minimum şarj seviyesinin belirlenerek, her uçuş öncesi şarj seviyesinin kontrol edilmesine yönelik olarak uçuş ekibine yönelik usullerin belirlenmesi,
ç) Hava aracının olası elektriksel güç kaybı esnasında, EFB sisteminin tamamen kapatılmasına yönelik olarak uçuş ekibinin uygulayacağı usullerin belirlenmesi.
Madde 38 – Çalışmayan EFB bileşenleri ile uçuşun gerçekleştirilmesi zorunluluğu durumu
(1) EFB sistemlerinin kısmi veya tam olarak arızalanması durumunda, Genel Müdürlüğümüzce yayımlanmış olan SHT-MMEL/MEL Talimatına uygun olarak alternatif uçuşa verilme usulleri belirlenmeli ve belirlenen usule uygun yol izlenmelidir. Söz konusu usuller, işleticinin Asgari Ekipman Listesi’ne (MEL), İşletme Manueli’ne ve işletici tarafından hazırlanacak EFB el kitabına dahil edilerek kabul edilebilir emniyet seviyesi sağlanmalıdır. Bununla birlikte işleticinin kullandığı EFB sistemi/sistemlerinin operasyon öncesinde birinin ya da birkaçının arızalanması durumunda, gerçekleştirilmesi planlanan operasyon ana üsten yapılacaksa minimum iki adet EFB donanımının mevcut ve güncel şekilde temin edilerek uçuşa devam edilmesi, şayet gerçekleştirilmesi planlanan operasyon ana üs dışından gerçekleştirilecekse ve kokpitte bulundurulması zorunlu EFB’lerden biri arızalanmışsa, ana üslerine dönmesine kadarki uçuş/uçuşlarda bir adet EFB donanımının mevcut ve güncel olarak, bir set de basılı zorunlu dokümanlar beraberinde bulundurulması zorunlu kılınmış olup birkaçının arızalanması durumunda ise, kabul edilebilir düzeyde emniyeti sağlayacak şekilde izlenmesi gereken operasyon prosedürlerinin kısıtlama olarak işleticinin MEL’ine dahil edilmesi gerekmektedir.
Madde 39 – İnsan faktörlerinin değerlendirilmesi
(1) İşletici, EFB sisteminin kullanımında, insan-makine uyumunu (HMI), kurulumunu ve Ekip Kaynak Yönetimi’ne yönelik hususlarda değerlendirme gerçekleştirmiş olmalıdır. Değerlendirilecek hususlar bu Talimatın Ek-3’ünde verilmiştir. Genel Müdürlüğün yapmış olduğu ve işletici tarafından kullanılabilecek her türlü değerlendirmeye ek olarak, EFB’de kurulu olan her türlü cihaz ve uygulama için işletici, insan makine uyumu ile EFB sisteminin kokpite fiziksel entegrasyonunun değerlendirmesini gerçekleştirmelidir.
Madde 40 – Kütle-denge ve performans uygulamalarına ilişkin hususların değerlendirilmesi
(1) İşletici tarafından, hava aracı kütle-denge veya performans uygulamalarının doğruluğu, hava aracı uçuş el kitabı veya diğer üretici firma dokümanlarından çapraz kontroller yapılarak doğruluğu kanıtlanmalıdır. Söz konusu performans uygulamalarının doğruluğu test edilirken, pistin kuru, ıslak ve kontamine (kirli) şartlarındaki kalkış ve iniş performans bilgileri, farklı rüzgar durumları, meydan basınç irtifaları ve meydan sıcaklığı ile olası hava aracının minimum ekipman listesi (MEL) arızalan dikkate alınmalıdır. Şayet işleticinin sertifiye edilmiş kütle-denge ile FMS’de hali hazırda mevcut olan performans uygulaması mevcut ise, işletici EFB sisteminin, algoritma tabanlı hava aracı elektronik sistemlerinden bağımsız olduğunu kanıtlamakla yükümlüdür.
Madde 41 – EFB sistemlerinin diğer kokpit sistemleri ile birlikte kullanılmasına ilişkin usuller
(1) Uçuş ekiplerinin amacına göre EFB sistemi dahil hangi hava aracı sistemlerinin öncelikli kullanılmasını sağlayacak prosedürlerin tesis edilmesi gereklidir. Bir EFB sistemi tarafından sağlanan bilgilerin diğer kokpit sistemlerinden sağlanan bilgiler ile tutarlı olmaması veya bir EFB sisteminin diğerlerinden farklı bilgiler vermesi durumunda, uçuş ekibi tarafından alınması gereken tedbirler, oluşturulacak prosedürler ile tanımlanmalıdır. Prosedürler, bir EFB sisteminin mevcut otomasyon tarafından oluşturulan bilgilere benzer bilgiler üretmesi durumunda hangi bilgi kaynağının öncelikli olacağını ya da yedek bilgiler için hangi kaynağın, hangi koşullar altında kullanılacağını açıkça tanımlamalıdır.
Madde 42 – Uçuş ekibinin EFB yazılımı/veri tabanı revizyonlarından haberdar olma usulleri
(1) Uçuş ekiplerinin EFB sisteminin yazılım uygulaması sürümü ve veri tabanı sürümü dahil, EFB sistemi içeriğinin güncel olduğunu doğrulayabileceği bir prosedürün işletme tarafından oluşturulması gerekmektedir.
Madde 43 – Uçuş ekiplerinin EFB sistemi üzerindeki veri tabanı sürümünü doğrulaması
(1) Uçuş ekipleri, EFB sistemi üzerindeki veri tabanı sürümünün geçerliliğini doğrulayabilmelidir. Böylece, uçuş ekiplerinin, bakım kayıtları veya havaalanı kodlarının listesi gibi uçuş operasyonlarını olumsuz şekilde etkileyebilecek tarihe duyarlı havacılık haritası veri tabanı gibi diğer veri tabanı revizyon tarihlerini doğrulamasına gerek duyulmayacaktır. Oluşturulacak prosedürlerde, EFB sistemine yüklenen yazılım veya veri tabanı uygulamalarının güncelliğini yitirmesi durumunda alınması gereken önlemler belirtilmelidir.
Madde 44 – Uçuş ekiplerinin iş yükünün azaltılması ve/veya kontrol edilmesine ilişkin usuller
(1) Prosedürler, EFB sisteminin kullanılmasından kaynaklı oluşabilecek ilave iş yükünü azaltmak ve/veya kontrol etmek üzere tasarlanmalıdır. İşleticinin, uçuş esnasında ya da hava aracı yerde hareket halindeyken uçuş ekibi üyelerinin aynı anda EFB sistemi ile meşgul olmasını önleyici prosedürler geliştirmesi ve her iki pilotun da farklı zamanlarda EFB sistemi hesaplamalarını yaparak sonuçlarının birbiriyle uyumunu kontrol etmesi gerekmektedir. Söz konusu uçuş ekibi üyeleri arasındaki iş yükü dağılımının, diğer uçuş ekibi görevlerini icra etmesini, hava aracı ekipmanlarının kullanımını ve sürekli takibini kolaylaştıracak şekilde olması sağlanmalıdır. Söz konusu prosedürler uçuş esnasında kesinlikle uygulanmalıdır ve oluşturulacak prosedürlerde, uçuş ekiplerinin EFB sistemini uçuşun hangi zamanlarında kullanmayacağı belirtilmelidir. EFB sistemi verileri uçağın kendi sistemi verileriyle uyumlu olmadığında veya bir EFB sistemi verisi diğer EFB sistemi verisiyle tutarlı olmadığında, uçuş mürettebatının gerekli önlemleri almasını sağlayacak prosedürlerin belirlenmesi gereklidir.
Madde 45 – Uyumluluk izleme
(1) İşleticinin, EFB sisteminin devamlılığının sağlandığından emin olabilmesi amacıyla belirli aralıklarla denetlenebilmesi için Genel Müdürlükçe yayımlanan regülasyonda belirtilen gerekliliklere uygun olarak belirlenecek denetleme tarihini, Uyumluluk İzleme Programına dahil etmesi gereklidir. Bu kapsamda, EFB operasyonlarının ve yönetiminin, uygulanabilir gereklilikler, standartlar ve operasyonel prosedürlere uygun olarak yönetilmesi sağlanmalıdır.
Madde 46 – EFB sisteminin güvenliği
(1) EFB sistemi, yetkisiz müdahalelere karşı güvenli olmalıdır. İşletici, EFB sistemini yazılım düzeyinde korumak ve donanımını yönetmek amacıyla, sistemin güvenlik usullerinin mevcut olmasını sağlamalıdır. Söz konusu usuller aracılığıyla, her uçuş öncesinde EFB operasyonel yazılımının belirlendiği şekilde çalıştığı ve EFB operasyonel verilerinin tam ve doğru olduğunun teyidi sağlanmalıdır. Bununla birlikte, EFB sisteminin bozuk içeriğe sahip verileri kabul etmemesini sağlayacak bir kontrol sisteminin mevcut olması gereklidir. EFB sistemine yüklenecek verilerin güvenli bir şekilde derlenmesi ve hava aracına dağıtılması hususunda yeterli tedbirler oluşturulmuş olmalıdır. Söz konusu prosedürlerin, aşağıdaki gerekliliklerin izlenebilmesi ve gözetilmesi amacıyla şeffaf ve anlaşılması kolay olmalıdır:
a) EFB sisteminin kolayca yerinden çıkarılabilen, ayarlanabilen veya benzer bir aksam (parça) yardımıyla değiştirilebilen dizüstü bilgisayar gibi kullanıcı elektronik cihazlarından oluşması halinde, donanımın fiziksel güvenliğine ilişkin usuller geliştirilmelidir.
b) Taşınabilir EFB platformları, belirli hava araçları veya işletme tarafından belirlenmiş kişilere tahsis edilip izlenmesine yönelik olmalıdır.
c) EFB sistemi giriş portlarına sahip ise ve bu giriş portları uçuş ekibinin kullanımına açık ve internet bağlantısı sunabiliyor ise, söz konusu giriş portlarıyla ilgili risklerin belirlenerek analizinin yapılması ve gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir.
ç) EFB sisteminin güncellenmesi amacıyla, yaygın olan fiziksel araçların kullanıldığı durumlarda işletici yetkisiz içeriğin EFB sistemine girişini engelleyecek tedbirler almalıdır.
Aşağıdakilerle sınırlı olmamakla birlikte, genel emniyet ve güvenlik savunmalarına ilişkin uygulamalar:
1) Cihaza özel güvenlik duvarları oluşturabilmeli,
2) Benzer güvenlik standartlarına sahip sistemlerin Domain’ler içerisinde gruplandırılabilmeli,
3) Veri şifreleme ve kimlik doğrulama yapabilmeli,
4) Virüs tarama özelliğine sahip olmalı,
5) İşletim sistemi sürekli güncellenebilmeli,
6) Hava aracı içerisinden olmak üzere, yalnızca gereken durumlarda hava/yer bağlantılarının başlatılması, izin verilen İnternet Domain’leri (alanları) için “güvenli adresler listesi” oluşturabilmeli,
7) Sanal özel ağlar (VPN) oluşturabilmeli,
8) Erişim hakları dahilinde sahip olunan yetkiler sınırlanabilmeli,
9) Sorun giderme prosedürleri, EFB sisteminin hatalı davranışının güvenlik tehditleri olarak değerlendirilmesi ve gerekli durumlarda gelecekteki saldırıları önlemek için çeşitli yöntemler geliştirmeye yönelik olmalı,
10) Sanallaştırma özelliğine sahip olmalı,
11) İzlenebilir olmalıdır.
Madde 47 – EFB sisteminin güvenliğine ilişkin bilgiler
(1) EFB sistemi yöneticisi, sadece EFB sistemini değil, aynı zamanda EFB sisteminin güvenliğine ilişkin bilgileri de güncel tutmalıdır.
Madde 48 – Elektronik imza
(1) Genel Müdürlükçe yayımlanan ulusal mevzuatlar gereği kütle-denge formu, Teknik Kayıt Defteri ve Sorumlu Kaptan Pilotu Bilgilendirme formu (NOTOC)’nun geçerli olabilmesi için Sorumlu Kaptan tarafından imzalanması gerekmektedir. Söz konusu üç formun, EFB sistemi üzerinden elektronik olarak imzalanması durumunun kabul edilebilmesi, bu bağlamda ıslak imzaya eşdeğer kabul edilebilmesi için, EFB uygulamalarında kullanılan elektronik imzanın, ıslak olan ile veya yerini almayı amaçladığı diğer imza biçimleri ile aynı derecede güvenliğinin sağlanması gereklidir. Genel Müdürlükçe yayımlanan mevzuatta, kütle ve denge formları için gerekli olan imza veya bunun eşdeğerine ilişkin uygunluğun sağlanması gereklilikleri detaylandırılmıştır. Elektronik imzaların yasal olarak Genel Müdürlükçe hukuki olarak kabul edilebilmesi için aşağıdaki gereklilikleri karşılaması gerekmektedir:
a) Benzersiz olması: Bir imza belirli bir bireyi tanımlamalıdır ve taklit edilmesi zor olmalıdır.
b) Anlamlılık: Elektronik imza kullanan bir birey, attığı imzanın sorumluluğunun bilincinde olmalıdır.
c) Kapsamı: Elektronik bir imza ile doğrulanan bilginin kapsamı, imza sahibi tarafından ve aynı zamanda kaydın, kayıt girdisinin veya belgenin sonraki okuyucuları tarafından anlaşılır olmalıdır.
ç) İmza güvenliği: Pilotun ıslak imzasının güvenliği, farklı bir bir pilot tarafından taklit edilmesi veya değiştirilmesini önleyecek tedbirler yoluyla sağlanmalıdır.
d) İnkar edilememe: Elektronik bir imza ile, imza sahibinin belirli bir kayda, kayıt girdisine veya belgeye imza attığının sorumluluğunda olması gereklidir. Bir imzanın taklit edilmesi ne kadar zor ise, o imzanın sahibi tarafından atılmış olma ihtimalini o kadar yükseltir.
e) İzlenebilirlik: Elektronik imza, herhangi bir kayıt girdisini veya herhangi bir dokümanı imzalayan kişinin izlenebilme imkanını verebilmelidir.
Madde 49
(1) Elektronik imza, pilotun yazılı imzasının benzersizliğini sağlayan yazılımsal nitelikleri barındırmalıdır. Şayet, bir giriş kodu (PIN) veya şifre kullanılıyor ise, girişi yapan pilotun izlenebilmesi amacıyla, sınırlı süreli geçerli bir PIN veya şifre kullanılmalıdır. EFB sistemi kullanımlarında, ileri seviye elektronik imzalar, sertifikalar ve bunların tümü için gerekli olan imza oluşturma cihazları zorunlu değildir.
Madde 50 – EFB yöneticisinin rolü
(1) İşleticinin EFB yöneticisi, EFB sisteminin yönetiminde anahtar rol oynamaktadır. Birden fazla ve farklı türdeki EFB sistemlerinin yönetilmesinde birden fazla sorumluya ihtiyaç duyulabilir, ancak EFB sisteminin tamamından sorumlu EFB yöneticisi olarak işletme bünyesinde bir kişi atanmalıdır. EFB yöneticisi, EFB sisteminin tamamından sorumlu olan kişidir ve kullanılacak her türlü donanımın gereksinimlere uygun olduğunu ve yetkisiz yazılım kullanılmadığını, buna ilaveten EFB sisteminde yüklü mevcut yazılım uygulamasının ve veri tabanının güncel versiyonunun kullanıldığını Genel Müdürlüğe kanıtlamakla yükümlüdür.
Madde 51 – EFB yöneticisinin sorumlulukları
(1) EFB yöneticisi;
a) EFB sisteminde yüklü tüm uygulamalarla ilgili EFB kullanıcılarına teknik destek sağlamak,
b) EFB sisteminde yüklü uygulamalarla ilgili olası güvenlik açıklarının kontrolünü yapmak,
c) Donanım ve yazılım uygulamalarının yapılandırılmasını yönetmek üzere yetkisiz yazılımın yüklenmemesini sağlamak,
ç) EFB sistemine yüklenen yazılım uygulaması ile EFB sisteminde yüklü veri tabanının güncelliğini sağlamak,
d) EFB sistemine yüklenen uygulamalarda kullanılan veri tabanlarının birbiri ile uyumlu olmasını sağlamak ile yükümlüdür.
(2) İşletici, EFB yöneticisinin görevi başında olamadığı durumlarda, EFB sisteminin yönetiminin sürdürülebilirliğini sağlamak üzere gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır.
Madde 52 – EFB ile ilgili sorumluluğu olan personelin eğitimi
(1) EFB yönetimine dahil olan her bir personelin, sorumluluk alanıyla ilgili bu Talimatın EK-4’ünde belirtilen gerekliliklere uygun eğitimi almak, sistem donanımı, işletim sistemi, ilgili yazılım uygulamaları ve EFB’nin kullanımıyla ilgili yayımlanmış gerekliliklere ilişkin iyi derecede bilgi sahibi olması gerekmektedir. Söz konusu eğitimin içeriği, EFB sistem sağlayıcısı veya yazılım hizmet sağlayıcısının desteği ile belirlenmelidir. EFB Yönetimine dahil olan tüm personelin eğitim materyali, Genel Müdürlük talep ettiğinde sunulmak üzere işletme tarafından hazır bulundurulmalıdır.
Madde 53 – EFB politika ve prosedür el kitabı
(1) İşletici, içeriği bu Talimatın Ek-5’inde belirtilen şekilde bir el k itabı hazırlamak ve işletme el kitabının bir parçası aynı zamanda işletme içi kontrollü bir doküman özelliğine sahip olmasını sağlamaktan sorumludur. EFB politikası ve prosedürleri el kitabı, EFB verilerinin bütünlüğünü sağlayan EFB sistemi içeriği ve veri tabanının güncelliği konularına değinmelidir. Uçuş ekipleri ve diğer kullanıcıların, sistemin kendisinin ve içeriğinin güncelliğinden, eksiksiz olmasından emin olmasını sağlayacak revizyon takip sisteminin oluşturulması gerekmektedir. Söz konusu el kitabında, EFB sisteminde yer alan verilerin güncelliğini yitirmesi durumunda alınması gereken tedbirlerin belirtilmiş olması gerekmektedir.
Madde 54 – EFB politika ve prosedür el kitabı
(1) EFB politika ve prosedür el kitabı;
a) İçerik ya da veri tabanına ilişkin doküman değişiklikleri,
b) Yapılan güncellemelerin uçuş ekiplerine bildirimi,
c) Belirli uçak tipi veya belirli tescilli bir hava aracı/hava araçlarına yüklenmiş uygulamanın ilgili hava aracı/hava araçlarına doğru bir şekilde yüklenmesini sağlayacak usulleri,
ç) EFB sisteminin değişikliği sırasında olası yaşanabilecek bozunma ya da hatalardan kaçınmaya yönelik usulleri,
d) Kokpitte birden fazla EFB sisteminin bulunması durumunda bu farklı sistemlerin birbiriyle uyumlu olmasını sağlayacak sistemin oluşturulmasına yönelik prosedürleri ihtiva etmelidir.
Madde 55 – EFB sistem yöneticisinin EFB sisteminin güvenliği ve bütünlüğünü sağlaması
(1) EFB sistem yöneticisi, EFB sisteminin güvenliği ve bütünlüğünü sağlamak üzere oluşturulacak EFB politika ve prosedürler el kitabında gerekli tüm prosedürlerin yer almasından sorumludur. Söz konusu güvenlik kavramından, EFB sistemi güvenliği, içerik güvenliği, erişim güvenliği ve kötü amaçlı yazılımlara karşı koruma anlaşılmalıdır.
Madde 56 – EFB sisteminin bakımı
(1) EFB sisteminin belirli periyotlardaki bakımını sağlamak üzere ya da EFB sistemi devre dışı kaldığında veya arızası durumunda sistemin bütünlüğünü sağlamak üzere izlenecek prosedürler belirlenmeli ve dokümante edilmelidir. Bakım prosedürleri içerisinde, güncellenen bilgilerin güvenli işlenmesi ve tüm kullanıcılara yönelik zamanında yayımlanmasına yönelik usuller, EFB donanımının kokpitteki sabitleme mekanizması ve ilgili benzeri parçalarının belirli zaman aralıklarında kontrolünün yapılarak bakım yapılması, gerektiği zamanlarda değiştirilmesi ile ilgili gereklilikler yer almalıdır. Olası sistem arızası durumunda, işletme bünyesinde bir raporlama sisteminin oluşturulmuş olması gerekmektedir. Bu yöntemle, uçuş ekibi tarafından hatalı bilgilerin kullanılması önlenebilmelidir.
Madde 57 – Uçuş ekibi eğitimi
(1) EFB sistemi uçuş operasyonlarında kullanılmaya başlanmadan önce, uçuş ekibine EFB sisteminin kullanımına ilişkin özel bir eğitim verilmelidir. Söz konusu eğitiminin aşağıdaki konu başlıklarından oluşması gerekmektedir:
a) Sistemin genel yapısı.
b) Sistemin uçuş öncesi kontrolleri.
c) Sistemin kısıtlamaları.
ç) Sistemin her bir uygulamasının kullanımı ve EFB’nin hangi şartlar altında kullanılmayacağı.
d) Sistemin bir bölümünün veya tamamının kullanılamaz olması durumu da dahil olmak üzere sistemin kullanımına ilişkin tüm kısıtlamalar.
e) Verilerin ve hesaplanan bilgilerin karşılıklı kontrolü de dahil olmak üzere, normal işletimine ilişkin prosedürler.
f) Beklenmeyen durum usulleri.
g) Acil durumda izlenecek usuller.
ğ) EFB sisteminin uçuşun hangi safhalarında kullanılıp hangilerinde kullanılamayacağı durumlar.
h) EFB sisteminin kullanımındaki CRM ve insan faktörü hususları.
ı) EFB sistemine yüklenen uygulamalardaki olası değişiklikler ve donanım yapılandırmasında yapılan değişiklikler.
Madde 58 – EFB eğitiminin simülatör eğitimine dahil edilmesi
(1) EFB eğitiminin uygulanabilir olduğu ölçüde, simülatör eğitim programına dahil edilmesi gerekmektedir. İşletici tazeleme, yenileme, işletme dönüşüm ve simülatör eğitimlerinin bir parçası olarak hem yer, hem uçak, hem de simülatör eğitimlerine dahil edilerek yer dersi ve uçak başı kontrollerinin yapılıp, ilgili El Kitabının ilgili bölümlerinde EFB eğitiminin ders içeriklerinin belirlenerek Genel Müdürlükçe onaylanan el kitabının ilgili bölümünde yer alması gerekmektedir.Söz konusu eğitim ile ilgili detay bilgi, bu Talimatın Ek 4’ünde bulunmaktadır.
YEDİNCİ BÖLÜM — EFB Sistemi Kullanımı
Madde 59 – EFB sistemi kullanımı başvuru gereklilikleri
(1) İşleticinin, kokpitte bulundurulması zorunlu basılı dokümanların tümü beraberinde bir ya da birden fazla EFB sistemini kullanabilmesi için öncelikle Genel Müdürlükten izin alması gerekmektedir. Söz konusu kullanım izninin alınabilmesi için içeriğinde aşağıda belirtilen bilgi ve belgeler olan başvuru dosyasını, niyet edilen EFB sisteminin kullanımı için bu talimatın 59. Maddesinin 2. Fıkrasında belirtilen deneme süresi başlangıç tarihinin asgari üç ay öncesinden Genel Müdürlüğe başvuru yapılmalıdır. Aşağıda yer alan bilgi ve belgeleri kapsayan talep dosyası hazırlanır ve Genel Müdürlüğe sunulur:
a) EFB sistem yöneticisinin görev ve sorumlulukları ile hangi EFB sistemi donanımı ve yazılımlarının kullanılacağını belirten işletme el kitabı Bölüm A’nın ilgili sayfaları,
b) EFB sisteminin diğer tüm teknik ve operasyonel gerekliliklerinin detaylandırıldığı İşletme El Kitabı Bölüm B’nin ilgili sayfaları,
c) Uçuş ekibinin EFB sisteminin kullanılmasına yönelik, temel, altı aylık ve yıllık tazeleme eğitimleri ile işletme dönüşüm ve simülatör eğitimlerinde belirlenen ders içeriklerinin ve söz konusu uçuş eğitimlerinde kullanılan formların yer aldığı İşletme El Kitabı Bölüm D’nin ilgili sayfaları,
ç) EFB sisteminin donanımını oluşturan ilgili bileşenlerinin bakım takibine ilişkin Bakım Programının ilgili sayfaları,
d) EFB sistemi ya da sistemlerinin herhangi biri veya tümü arızalandığında uygulanacak alternatif usullerin yer aldığı ilgili MEL (Minimum Ekipman Listesi) sayfası/sayfaları,
e) EFB operasyonlarının, uygulanabilir gereklilikler, standartlar ve operasyonel prosedürlere uygun olarak gerçekleştirilmesini sağlamak üzere oluşturulan yıllık denetleme planının yer aldığı Uyumluluk İzleme El Kitabının ilgili sayfaları,
f) Kokpitte kullanılması planlanan EFB sisteminin kokpitte sabitlenmesiyle ilgili gerçekleştirilen herhangi bir modifikasyon var ise modifikasyonu yapan kuruluşun yetki sertifikası ile gerçekleştirilen modifikasyona ilişkin mühendislik emrinin Genel Müdürlük onayı,
g) EFB sisteminin kullanılmasına yönelik işletme bünyesinde gerçekleştirilen uçuş ekibi, dispeçer ve diğer ilgili personelin eğitim planının başvuru dosyasında yer alması, gerçekleştirilen eğitim kayıtlarının ise deneme süreci başlamadan önce Genel Müdürlüğe tamamının gönderilmesi,
ğ) EFB sisteminin kokpitte kullanılması esnasında yaptığı radyo dalgası formatındaki elektromanyetik yayım ile diğer sistem ve cihazlarda oluşturabileceği karıştırmaya ilişkin yetkili Kuruluş tarafından gerçekleştirilen EMI testine ilişkin uygunluk raporu,
h) EFB sistemi içerisinde havacılık haritalarının kullanılması halinde, ICAO Annex 4 kriterlerini karşılayan haritalarının kullanımı için ilgili yetkili kuruluşlara yapılan abonelik faturaları,
ı) Bu Talimat’ın Ek-8’inde yer alan EFB Yetki Başvuru Formunun doldurulmuş hali,
i) Bu Talimat’ın 54. Maddesinde yer alan EFB El Kitabı’nın anılan maddede belirtilen şartlara uygun olarak hazırlanmış hali,
(2) Söz konusu talep dosyası ile yapılan başvurular, Genel Müdürlük tarafından bu Talimat kapsamında incelenir ve incelemenin sonucu başvuru sahibine en geç iki ay içinde bildirilir. Yapılan değerlendirme sonucu uygun görülmesi halinde, deneme periyodu süreci başlatılarak şayet işletmenin daha önceden kullandığı onaylı bir EFB sistemi var ise üç aydan kısa olmayan, ilk başvuru ise altı aydan da uzun olmayan deneme süresi onayı verilir. İşletmenin kullanımına onay verilen donanım ve yazılımına ilişkin EFB onay ve yazılım onay sertifikaları düzenlenir.
Madde 60 – EFB sistemi kullanım onayının temdit edilmesi
(1) İşleticiye verilen EFB sisteminin kullanılması onayı, Genel Müdürlükçe yayımlanan SHY-6A’nın ilgili maddesi gereği süresiz verilerek, EFB Donanım ile Yazılım Onay Sertifikaları düzenlenir. Bununla birlikte EFB sisteminin kullanım gerekliliklerinin devamlılığının sağlandığının Genel Müdürlüğe kanıtlanması amacıyla, işletmenin aşağıda detayları belirtilen bilgi ve belgeleri 24 (yirmi dört) ayı geçmeyen aralıklarla [email protected] adresine düzenli olarak göndermesi gerekmektedir:
a) Yıl içerisinde uçuş ekibinin gerçekleştirdiği altı aylık ve yıllık tazeleme eğitim kayıtları ile işletmeye yeni katılan uçuş ekibi mevcut ise, bu ekibin işletme dönüşüm eğitimlerinin EFB sistemi ile ilgili kısımlarına ilişkin sayfaları,
b) EFB sisteminin kullanıldığı hava aracı tiplerinden her tipten en az bir hava aracına, EFB sisteminin kullanılmasına yönelik 12 (on iki) ayı geçmeyen aralıklarla gerçekleştirilen kalite denetim raporları,
c) EFB sistemi içerisinde havacılık haritalarının kullanılması halinde, ICAO Annex 4 kriterlerini karşılayan haritaların kullanımı için yapılan abonelik faturaları.
(2) İşletici tarafından mevcut EFB yetkisi gerekliliklerinin devamlılığına ilişkin bilgi ve belgelerin ilgili adrese gönderilmemesi neticesinde, Genel Müdürlüğün yapacağı gerekli değerlendirme ile bu Talimat’ın 59. Maddesinde yer alan EFB sistemi ilk kullanım başvuru gerekliliklerini yerine getirmesi gerekecektir.
Belgenin devamı (7 madde daha) okuyucuda yükleniyor. Madde 61 ve sonrası