Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz
- Tür
- Kılavuz
- Tarih
- 13.04.2013
- Yürürlük
- 30.04.2013
- Durum
- Yürürlükte
- Seri
- Kılavuzlar, Tüketici ve Rekabetin Korunması Mevzuatı
1 – GİRİŞ
1.1 – Amaç ve kapsam
1. Bu Kılavuz’un amacı, yatay işbirliği niteliğinde olan teşebbüsler arası anlaşmalar, teşebbüs birliği kararları ve uyumlu eylemlerin¹, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi ve 5. maddesi² çerçevesinde değerlendirilmesinde dikkate alınacak ilkeleri belirlemektir.
2. Mevcut ya da potansiyel rakipler arasında yapılan bir anlaşma söz konusu ise, işbirliği “yatay” bir niteliğe sahiptir. Ayrıca, bu Kılavuz, rakip olmayan teşebbüsler, örneğin aynı ilgili ürün pazarında fakat farklı coğrafi pazarlarda faaliyet gösteren ve birbirinin potansiyel rakibi olmayan iki teşebbüs arasındaki yatay işbirliği anlaşmalarını³ da kapsamaktadır.
3. Yatay işbirliği anlaşmaları, özellikle, birbirini tamamlayıcı faaliyet, beceri veya varlıkları bir araya getirdiği zaman önemli ekonomik faydalar ortaya çıkarabilmektedir. Yatay işbirliği, risk paylaşmak, maliyet tasarrufu yapmak, yatırımları artırmak, know-how havuzu oluşturmak, ürün kalitesi ile ürün çeşitliliğini artırmak ve daha hızlı yenilik yapmak için bir araç olabilmektedir.
4. Öte yandan, yatay işbirliği anlaşmaları, çeşitli rekabet sorunlarına da yol açabilmektedir. Tarafların, fiyat, üretim, dağıtım veya arz miktarlarını belirlemek üzere anlaşması ya da işbirliğinin, tarafların pazar gücü elde etmesi, pazar gücünü koruması ya da artırmasına ve böylelikle, fiyat, üretim miktarı, ürün kalitesi, ürün çeşitliliği ya da inovasyon bakımından pazarda olumsuz etkilerin ortaya çıkmasına yol açması bu duruma örnek olarak verilebilir.
5. Yatay işbirliği anlaşmalarıyla ortaya çıkabilecek yararlar kabul edilmekle birlikte, etkin rekabetin sürdürülmesinin sağlanması gerekmektedir. 4. ve 5. maddeler, rekabet üzerindeki olumsuz etkiler ile rekabeti artırıcı etkileri birlikte dikkate alan dengeli bir değerlendirme için gerekli yasal çerçeveyi sağlamaktadır.
6. Bu Kılavuz'un amacı, yaygın olarak karşılaşılan araştırma ve geliştirme (AR-GE) anlaşmaları, yatay fason üretim ve uzmanlaşma anlaşmaları dâhil olmak üzere üretim anlaşmaları, alım anlaşmaları, ticarileştirme anlaşmaları, standardizasyon anlaşmaları ve bilgi değişimi için hukuki ve iktisadi kriterlere dayanan analitik bir çerçeve sunmaktır. Tarafların pazar gücü gibi iktisadi kriterler ve pazar yapısıyla ilgili diğer etkenler, yatay işbirliği anlaşmasının pazarda ortaya çıkarabileceği etkilerin 4. ve 5. maddeler çerçevesinde değerlendirilmesinin kilit unsurunu oluşturmaktadır.
7. Bu Kılavuz ile yatay işbirliği anlaşmalarının 4. ve 5. maddeler çerçevesinde değerlendirilmesi konusunda teşebbüslere yol göstermesi hedeflenmektedir. Ancak, yatay işbirlikleri, bulundukları piyasa koşulları nedeniyle farklı şekillerde gerçekleşebileceğinden, her olası duruma özgü açıklamalar yapmak güçtür. Dolayısıyla, bu Kılavuz'da belirlenen kriterler, mekanik şekilde uygulanacak bir “kontrol listesi” olarak değerlendirilmemelidir. Her somut olay, bu Kılavuz'da belirlenen genel ilkeler bağlamında, kendi özellikleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
8. Bu Kılavuz'da belirlenen kriterler, mal ve hizmetlere⁴ ilişkin yatay işbirliği anlaşmalarına uygulanacaktır. Bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 5. maddeleri çerçevesinde değerlendirilmesinde, öncelikle rekabetin kısıtlanıp kısıtlanmadığının tespit edilmesi, rekabetin kısıtlanması söz konusuysa ikinci aşamada muafiyet değerlendirmesi yapılması gerekmektedir. Bilindiği üzere, Rekabet Kurulu (Kurul) bazı sektör ve anlaşma türlerine ilişkin grup muafiyet tebliğleri yayımlamıştır. 2003/2 sayılı Araştırma ve Geliştirme Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (AR-GE Tebliği) ile 2013/3 sayılı Uzmanlaşma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (Uzmanlaşma Tebliği), işbu Kılavuz kapsamında yer alan belirli türdeki anlaşmaların, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi hükümlerinin uygulanmasından grup olarak muaf tutulmasının koşullarını belirlemektedir. Bununla birlikte, söz konusu anlaşma türlerine ilişkin bu Kılavuz'da yer verilen açıklamalar, anılan tebliğlerin açıklanmasına yönelik olmayıp, ilgili olduğu ölçüde bu tebliğleri tamamlayıcı niteliktedir. Zira bir AR-GE veya uzmanlaşma anlaşmasının rekabeti kısıtlayıp kısıtlamadığının değerlendirilmesinde ve ilgili grup muafiyet tebliğlerinin kapsamı dışında olan anlaşmalar için muafiyet değerlendirmesinde bu Kılavuz’daki açıklamalar yol gösterici olacaktır.
9. Kılavuz'da kullanıldığı şekliyle “rakipler”, hem mevcut rakipleri, hem de potansiyel rakipleri kapsamaktadır. Aynı ilgili pazarda faaliyet gösteren iki teşebbüs, mevcut rakip olarak değerlendirilir. Bir teşebbüs, herhangi bir işbirliği anlaşmasının bulunmadığı durumda, fiyatlarda küçük ama kalıcı bir artış olması halinde, diğer teşebbüsün faaliyet gösterdiği ilgili pazara girmek için gerekli ek yatırımları veya gerekli diğer geçiş maliyetlerini kısa bir süre içerisinde üstlenebilecek ise, diğer teşebbüsün potansiyel rakibi olarak kabul edilir. Bununla birlikte, bu değerlendirmenin gerçekçi bir zemine dayanması gereklidir. Pazara giriş için yalnız teorik bir olasılığın varlığı yeterli değildir.
10. 4054 sayılı Kanun'un 3. maddesinde yer alan teşebbüs tanımı çerçevesinde aynı ekonomik bütünlükte yer alan şirketler, bu Kılavuz'un amaçları bakımından rakip olarak kabul edilmezler. 4. madde sadece bağımsız teşebbüsler arasındaki anlaşmalara uygulanır. Bir şirket, başka bir şirket üzerinde belirleyici etkiye sahipse, bu iki şirket tek bir iktisadi bütünlük oluşturur ve bu nedenle de aynı teşebbüsün parçası olarak kabul edilir. Bu durum, kardeş şirketler yani aynı ana şirketin, üzerinde belirleyici etkiye sahip olduğu şirketler için de geçerlidir. Sonuç olarak, bu şirketler, aynı ilgili ürün pazarı ve coğrafi pazarda faaliyet gösterseler bile rakip olarak kabul edilmezler.
11. Üretim ya da dağıtım zincirinin farklı aşamalarında faaliyet gösteren teşebbüsler arasında yapılan anlaşmalar, yani dikey anlaşmalar, ilke olarak bu Kılavuz kapsamında değildir. Ancak dikey anlaşmalar, örneğin dağıtım anlaşmaları, rakipler arasında yapıldığı ölçüde, pazarda yatay anlaşmalara benzer etkiler doğurabilir. Bu nedenle, rakipler arasındaki dikey anlaşmalar, bu Kılavuz'un kapsamına girmektedir. Bununla birlikte, bu tür anlaşmaların, 2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (2002/2 sayılı Tebliğ) ve Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz ve Rakipler Arasında Olmayan Belirli Nitelikteki Fason Üretim Anlaşmalarına İlişkin Kılavuz'a göre de incelenmesi gerekebilir.
12. Yatay işbirliği anlaşmaları, AR-GE ile bunun sonuçlarının üretimi ve/veya pazarlanması gibi farklı işbirliği aşamalarını bir araya getirebilmektedir. Bu tür anlaşmalar da genellikle bu Kılavuz'un kapsamındadır. Böyle bir işbirliğinin değerlendirilmesinde, genel kural olarak, Kılavuz’un işbirliğinin farklı niteliklerine ilişkin tüm bölümlerinin dikkate alınması uygun olacaktır. Bununla birlikte, Kılavuz'un ilgili bölümleri, işbirliğinin farklı aşamalarına yönelik farklı değerlendirmeler içeriyorsa, işbirliğinin asli unsuru olarak kabul edilebilecek parçası ile ilgili bölümde belirtilenler, işbirliğinin tamamı için geçerli olacaktır.
13. İşbirliğinin asli unsurunun belirlenmesinde özellikle işbirliğinin başlangıç noktası ve bir araya getirilen farklı işlevlerin bütünleşme derecesi dikkate alınır. Örneğin, hem AR-GE, hem de üretimde işbirliğini içeren bir yatay anlaşmanın asli unsuru normal koşullar altında AR-GE faaliyeti olacaktır. Çünkü böyle bir durumda, üretimde işbirliği, ancak AR-GE’de işbirliğinin gerçekleşmesi halinde mümkün olacaktır. Bu durum, AR-GE’de işbirliğinin sonuçlarının, izleyen süreçte üretimde işbirliğinin gerçekleşmesi için belirleyici olduğu anlamına gelmektedir. Anlaşmanın asli unsurunun değerlendirilmesi, tarafların her koşulda üretimde işbirliği yapacağı örneğin, anlaşmanın, AR-GE’de işbirliğinden bağımsız olarak üretimde tam bütünleşmeyi öngördüğü ve AR-GE faaliyetlerinde yalnızca kısmi entegrasyon öngördüğü durumda farklı olacaktır. Bu durumda işbirliğinin asli unsuru ortak üretim faaliyeti olacaktır.
14. Yatay işbirliği anlaşmalarının ilgili tebliğler ve bu Kılavuz'a göre 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 5. maddeleri çerçevesinde değerlendirilmesi, Kanun’un 6. ve 7. maddelerinin uygulanmasını engellemez.
15. Bağımsız bir iktisadi varlığın tüm işlevlerini kalıcı olarak yerine getirecek bir ortak girişimin oluşturulmasına yönelik işlemler 7. madde ve 2010/4 sayılı Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ kapsamında ele alınır. Bununla birlikte teşebbüsler arasında rekabeti sınırlayıcı amacı veya etkisi olan ve bağımsız bir iktisadi varlığın tüm işlevlerini kalıcı olarak yerine getirecek bir ortak girişimin oluşturulması, Kanun’un 4. ve 5. maddeleri çerçevesinde de değerlendirilir.
1.2 – Kanun'un 4. ve 5. maddeleri çerçevesinde yapılan değerlendirmenin temel ilkeleri
16. Kanun’un 4. ve 5. maddeleri çerçevesinde yapılan değerlendirme iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşama, teşebbüsler arası anlaşmanın 4. madde kapsamında, rekabeti bozucu bir amacının veya rekabeti kısıtlamaya dönük fiili ya da potansiyel bir etkisinin bulunup bulunmadığının değerlendirilmesidir. Anlaşmanın 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı olduğunun tespit edilmesi halinde ikinci aşamaya geçilir. Bu aşamada anlaşma sonucunda ortaya çıkacak rekabetçi faydalar ve rekabeti kısıtlayıcı etkiler dikkate alınarak 5. madde çerçevesinde muafiyet değerlendirilmesi yapılır.
1.2.1 – Kanun’un 4. maddesi
17. Kanun’un 4. maddesine göre, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır. Bu çerçevede 4. madde kapsamında yapılacak değerlendirmede anlaşmanın rekabeti kısıtlama amacı ve/veya rekabeti kısıtlayıcı etkisine bakılacaktır.
Rekabeti kısıtlama amacı
18. Rekabeti kısıtlama amacı bulunan bir anlaşma doğası gereği 4. madde kapsamında ihlal teşkil ettiğinden, söz konusu anlaşmanın pazardaki fiili veya potansiyel etkilerinin incelenmesine gerek bulunmamaktadır. Bir anlaşmanın rekabeti kısıtlama amacının olup olmadığının değerlendirilmesinde, anlaşmanın içeriği, ulaşmaya çalıştığı hedefler ve anlaşmanın yer aldığı iktisadi ve hukuki çerçeve dikkate alınmalıdır. Anlaşmanın rekabeti kısıtlama amacı bulunup bulunmadığının tespiti için gerekli bir unsur olmasa dahi, tarafların niyeti de yapılacak değerlendirmede dikkate alınabilecektir.
Rekabeti kısıtlama etkisi
19. Rekabeti kısıtlama amacı bulunmayan bir anlaşmanın rekabeti kısıtlayıcı etkisinin olup olmadığı incelenir. Bu incelemede, hem fiili, hem de potansiyel etkiler dikkate alınır. Rekabeti kısıtlayıcı etkinin varlığı için anlaşmanın fiyat, üretim miktarı, ürün kalitesi, ürün çeşitliliği ya da inovasyon gibi pazardaki rekabet parametrelerinden en az biri üzerinde olumsuz etkisinin bulunması ya da makul bir olasılık dâhilinde böyle bir potansiyele sahip olması gerekir. Anlaşmalar, anlaşma tarafları arasındaki veya anlaşma taraflarından biri ile üçüncü kişiler arasındaki rekabeti azaltarak bu tür etkiler meydana getirebilir. Bu durum, anlaşmanın doğası ve içeriği, tarafların tek başına veya ortaklaşa belirli bir düzeyde pazar gücü elde etme derecesi ve anlaşmanın, pazar gücünün oluşması, sürdürülmesi veya güçlendirilmesine ya da tarafların pazar gücünü kötüye kullanmasına ne ölçüde imkân sağladığı gibi çeşitli etkenlere bağlı olacaktır.
20. Bir yatay işbirliği anlaşmasının 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkisi olup olmadığına dair değerlendirme, anlaşmanın bulunduğu ve bulunmadığı durumlarda (anlaşma henüz uygulanmamış ise anlaşmanın doğuracağı sonuçlar dikkate alınarak) oluşacak iktisadi ve hukuki çerçeve karşılaştırılarak yapılmalıdır. Dolayısıyla, anlaşmanın rekabet üzerindeki fiili veya potansiyel kısıtlayıcı etkilerini ortaya koymak için, anlaşmanın uygulandığı ve uygulanmadığı durumlarda taraflar ve taraflar ile üçüncü kişiler arasındaki mevcut ve potansiyel rekabet değerlendirilmelidir. Anlaşmanın ortaya çıkardığı potansiyel etkinlik kazanımları ise yalnızca 5. madde kapsamında değerlendirildiğinden, bu aşamada dikkate alınmayacaktır.
21. Teknik imkânların kısıtlı olması gibi nedenlerle, bir teşebbüsün tek başına yürütemeyeceği faaliyetlere ilişkin olarak yapılan yatay işbirliği anlaşmaları, genellikle 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkilere yol açmayacaktır. Ancak bunun için, ilgili faaliyetin teşebbüslerce tek başına yürütülemeyeceğinin objektif kriterler temelinde tespit edilmesi ve anlaşmanın söz konusu faaliyetlerin yürütülmesi için gerekli olandan daha fazla kısıtlayıcı olmaması gereklidir.
22. Yatay işbirliği anlaşmaları, münhasırlık içermeleri veya tarafların karar alma bağımsızlıklarını önemli ölçüde azaltacak nitelikte mali ve ayni yükümlülükler içermeleri sonucunda rekabeti kısıtlayabilir. Bu şekilde ilgili pazarda rekabetçi baskının ortadan kalkması ve tarafların yanı sıra rakiplerin de bu durumdan faydalanması sonucunda ilgili pazarda fiyatlar yükselebilecektir. Anlaşmanın rekabet üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesinde, anlaşma taraflarının pazar paylarının yüksekliği, tarafların yakın rakipler⁵ olup olmadığı, tüketicilerin tedarikçi değiştirme imkânlarının bulunup bulunmadığı, rakiplerin, fiyatlar yükseldiğinde arzı artırıp artıramayacağı ve anlaşma taraflarından birinin pazarda önemli bir rekabetçi güç olup olmadığı gibi unsurlara bakılmalıdır.
23. Yatay işbirliği anlaşmaları rekabete duyarlı (stratejik) bilgilerin açıklanması yoluyla işbirliğine konu alanda veya başka alanlarda taraflar arasında koordinasyona yol açabilir. Yatay işbirliği anlaşmaları ayrıca, tarafların maliyetlerinin önemli ölçüde benzer hale getirilmesi yoluyla fiyat ve üretim miktarı gibi rekabetçi parametreler açısından taraflar arasında koordinasyona neden olabilir. Yatay işbirliği anlaşması ile maliyetlerde sağlanan benzerlik, tarafların pazar gücünün bulunduğu, pazarın özelliklerinin koordinasyon için elverişli olduğu, işbirliği alanının tarafların pazardaki değişken maliyetlerinin önemli bir kısmını teşkil ettiği ve tarafların işbirliği alanındaki faaliyetlerini önemli ölçüde birleştirdiği durumda tarafların fiyat ve üretimlerini daha kolay koordine etmelerine imkân sağlar. Tarafların önemli bir ara ürünü ortaklaşa ürettiği veya satın aldığı ya da bir nihai ürünün büyük bölümünü ortaklaşa ürettiği veya dağıttığı durumlar buna örnek gösterilebilir.
24. Buna ek olarak üretim ve standardizasyon anlaşmaları gibi bazı yatay işbirliği anlaşmaları, pazarın rakiplere kapanmasına da neden olabilir.
Pazar gücü ve diğer pazar özellikleri
25. Pazar gücü, fiyatları belli bir süre boyunca kârlı bir şekilde rekabetçi fiyat düzeyinin üzerinde tutabilme ya da üretim miktarı, ürün kalitesi ve çeşitliği ya da inovasyon gibi unsurları belli bir süre boyunca kârlı bir şekilde rekabetçi düzeylerin altında tutabilme becerisidir.
26. Fiyatların rekabetçi düzeyin üstünde olup olmadığının tespit edilmesi bakımından değişken maliyetler önemli bir gösterge olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte özellikle sabit maliyetlerin yüksek olduğu pazarlarda teşebbüsler, yatırımlarının geri dönüşünü almak için değişken maliyetlerinin üzerinde fiyatlama yapmak durumunda olduklarından teşebbüslerin, değişken maliyetlerinin üzerinde fiyat belirlemesi tek başına, pazar gücüne sahip olduklarını göstermez.
27. Pazar gücünün oluşması, sürdürülmesi ve güçlendirilmesi, teşebbüsün üstün yeteneklerinin, öngörü ya da inovasyon becerisinin bir sonucu olabileceği gibi anlaşmanın taraflarının veya taraflardan biri ile üçüncü kişilerin birlikte hareket etmesinden de kaynaklanabilir. Örneğin, anlaşma, rakiplerin maliyetlerini yükselterek ve anlaşma taraflarıyla etkin şekilde rekabet etme imkânını ortadan kaldırarak pazarın rakiplere kapanmasına yol açabilir.
28. Bu noktada önem taşıyan husus, pazar gücünün derecesidir. Bir anlaşmanın 4. madde çerçevesinde rekabeti kısıtlayıcı etki doğurabilmesi için gerekli olan pazar gücünün derecesi, 6. ve 7. maddeler çerçevesinde hâkim durumun varlığından söz edilebilmesi için gerekli olan pazar gücünün derecesinden daha düşüktür.
29. Pazar gücü analizinin başlangıç noktası, işbirliğinin etki doğurduğu pazarlarda tarafların sahip olduğu konumdur. Bu analizin yapılması için, İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz’da açıklandığı şekilde ilgili pazar ya da pazarların tanımlanması gerekmektedir.
30. Tarafların toplam pazar paylarının çok düşük olduğu durumda, yatay işbirliği anlaşmasının 4. madde anlamında rekabeti kısıtlayıcı etkiye yol açma olasılığı da düşüktür ve normal koşullar altında daha ayrıntılı bir analize gerek duyulmayacaktır. Tarafların toplam pazar paylarının büyüklüğüne ilişkin değerlendirme, somut olaydaki anlaşmanın türüne göre değişebilecektir.
31. Yatay işbirliği anlaşmalarının çeşitliliği ve farklı pazar koşullarında farklı etkiler ortaya çıkarabilecekleri göz önünde bulundurulduğunda, genel bir pazar payı eşiği belirlemek ve bu eşiğin üzerine çıkıldığında rekabeti kısıtlayıcı etki doğurmaya yetecek bir pazar gücüne ulaşılacağı çıkarımında bulunmak mümkün değildir.
32. Pazar gücü analizinde, pazar paylarının yanı sıra tarafların pazardaki konumuna ve pazardaki yoğunlaşmaya bağlı olarak, pazar paylarının zaman içerisinde sürdürülebilirliği, pazara giriş engelleri ve alıcıların ya da tedarikçilerin dengeleyici nitelikteki güçleri gibi faktörlerin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
33. Rekabetçi analizde normal koşullar altında güncel pazar payları kullanılır. Ancak, bu analizde, ilgili pazardan çıkışlar, pazara yeni girişler ve pazar hacminin genişlemesi gibi göstergeler ışığında geleceğe dönük muhtemel gelişmeler ile pazar paylarının değişken olduğu durumlarda pazara ilişkin geçmiş tarihli veriler de dikkate alınabilir. Geçmiş dönemlere ait pazar paylarındaki değişmeler, teşebbüslerin pazar paylarının artmakta veya azalmakta olduğuna işaret ederek, rekabet süreci ve rakiplerin gelecekteki durumları hakkında faydalı bilgiler sağlayabilir. Her durumda, pazar paylarının değerlendirilmesinde, pazarın dinamik olması veya inovasyon ya da büyüme gibi nedenlerle pazar yapısının değişken olması gibi pazar koşulları dikkate alınacaktır.
34. Pazara girişin yeterince kolay olması halinde, normal koşullar altında, yatay işbirliği anlaşmasının rekabeti kısıtlayıcı etkilere yol açmaması beklenir. Bunun için, pazara yeni girişlerin muhtemel, makul süre içinde ve yeterli olduğunun gösterilmesi gerekir. Başka bir yatay işbirliği anlaşmasının varlığı veya sonlandırılması ihtimali, pazara giriş analizini etkileyebilecektir.
1.2.2 – Kanun’un 5. maddesi
35. Kanun’un 4. maddesi kapsamında rekabeti kısıtladığı tespit edilen bir anlaşmanın, Kanun’un 5. maddesinde sayılan koşulları taşıdığını ispat etme yükümlülüğü teşebbüslerdedir. Dolayısıyla, teşebbüslerce sunulan savunma ve deliller, anlaşmanın doğuracağı rekabeti artırıcı etkiler konusunda Kurul’u ikna edici olmalıdır.
36. Bir anlaşmaya 5. madde kapsamında muafiyet tanınması, aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığına bağlıdır:
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması (Etkinlik Kazanımı),
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması (Tüketicilere Yansıma),
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması (Rekabetin Ortadan Kalkmaması),
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olanlardan fazla sınırlanmaması (Zorunluluk).
37. AR-GE Tebliği ve Uzmanlaşma Tebliği, bu alanlardaki belirli yatay işbirliği anlaşmalarını 4. madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutmaktadır. Söz konusu grup muafiyeti tebliğleri, birbirini tamamlayan becerilerin veya varlıkların bu anlaşmalar aracılığıyla bir araya getirilmesinin önemli etkinlik kazanımları sağlayabileceği temeline dayanmaktadır. Bu durum diğer yatay işbirliği anlaşması türleri için de geçerli olabilir. Bir anlaşmanın ortaya çıkardığı etkinliğin 5. madde kapsamında incelenmesi, büyük ölçüde, taraflardan her birinin anlaşma çerçevesinde ortaya koyacağı tamamlayıcı beceri ve varlıkların tanımlanması ve ortaya çıkacak etkinlik kazanımlarının, 5. maddede sayılan koşulları karşılayıp karşılamadığının değerlendirilmesiyle ilgilidir.
38. Yatay işbirliği anlaşmalarında, tamamlayıcılık niteliği çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Araştırma ve geliştirme anlaşmaları, tarafların daha kaliteli ürünleri daha ucuza üretmesini ve ürünlerin pazara ulaşma süresinin kısalmasını sağlayan farklı becerileri bir araya getirebilir. Üretim anlaşmaları, tarafların, tek başlarına elde edemeyecekleri ölçek ya da kapsam ekonomilerini elde etmelerini sağlayabilir.
39. Tamamlayıcı becerilerin ya da varlıkların bir araya getirilmesini içermeyen yatay işbirliği anlaşmalarının, tüketici yararına etkinlik kazanımları sağlama olasılığı daha düşüktür. Bu tür anlaşmalar, örneğin sabit maliyetlerin bir bölümünü ortadan kaldırmak suretiyle, bazı çifte maliyetleri azaltabilir. Ancak, sabit maliyetlerdeki tasarruflar, örneğin değişken veya marjinal maliyetlerdeki tasarruflara kıyasla genellikle tüketiciye yansıtılmazlar.
2 – BİLGİ DEĞİŞİMİNİN REKABET AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
2.1 – Tanım ve kapsam
40. Teşebbüsler arasında bilgi değişimi birçok şekilde gerçekleşebilir. Bilgi, rakipler arasında doğrudan veya meslek kuruluşları gibi teşebbüs birlikleri, pazar araştırma kuruluşları ve benzeri üçüncü taraflar veya teşebbüslerin tedarikçi ya da dağıtım ağı yoluyla dolaylı olarak paylaşılabilir.
41. Bilgi değişimi, bir anlaşmanın temel konusunu oluşturabileceği gibi, başka bir yatay anlaşmanın parçası da olabilir. Örneğin, bir üretim anlaşmasının tarafları anlaşmanın parçası olarak bazı maliyet bilgilerini birbirleriyle paylaşabilirler. Bu tür bilgi paylaşımları, yatay işbirliği anlaşmasının bütünü dikkate alınarak değerlendirilir.
42. Bilgi değişimi, çeşitli etkinlik kazanımları ortaya çıkarabilir. Örneğin bilgi değişimi, taraflar arasında bilgi asimetrisi sorununu ortadan kaldırabilir. Ayrıca, teşebbüslerin, kendilerini rakipleriyle kıyaslamalarına imkân sağlayarak etkinliklerini arttırabilir. Bunun yanı sıra, bilgi paylaşımı, teşebbüslerin, stoklarını azaltmasına, kolay bozulabilen ürünlerini tüketicilere daha hızlı ulaştırmasına ya da talebin istikrarsızlığından kaynaklanan maliyetlerini düşürmesine de yardımcı olabilir. Araştırma maliyetleri azalan ve seçenekleri artan tüketiciler bu durumdan doğrudan fayda sağlayabilir.
43. Ancak, bilgi paylaşımı özellikle, teşebbüslerin, rakiplerinin pazar stratejileri hakkında bilgi sahibi olmalarını sağladığı durumlarda rekabetin kısıtlanmasına neden olabilir. Bilgi değişiminin rekabet üzerindeki etkisi; pazarın yoğunlaşma derecesi, şeffaflığı, istikrarı, karmaşıklığı ve pazardaki teşebbüslerin benzerliği (simetri) gibi pazarın yapısına ilişkin unsurlar ile ilgili pazarı rakipler arası koordinasyona elverişli hale getirebilmesi nedeniyle paylaşılan bilginin niteliğine bağlıdır.
44. Bunun yanı sıra, rakipler arasında bilgi değişimi, fiyat veya miktar tespiti amacını taşıyan bir anlaşma niteliği taşıdığında kartel olarak kabul edilerek cezalandırılır. Ayrıca, tarafların, üzerinde uzlaşılan kurallara uyup uymadığının takibini sağlayarak kartelin işleyişini kolaylaştıran bilgi değişimleri de kartelin bir parçası olarak değerlendirilir.
45. Normal şartlar altında teşebbüslerin, rakiplerinin mevcut ya da beklenen davranışlarına göre basiretli bir biçimde kendilerini uyarlaması ihlal olarak değerlendirilmemektedir. Ancak, rakipler arasında, pazardaki olağan koşullardan farklı rekabet koşulları yaratma amaç veya etkisine sahip olan doğrudan ya da dolaylı her türlü iletişim ihlal olarak değerlendirilmekte ve yasaklanmaktadır. Örneğin, teşebbüsün, kendi uyguladığı veya uygulamayı düşündüğü politikayı rakibine açıklaması bu bağlamda değerlendirilebilir. Dolayısıyla, bilgi değişimi, rekabete duyarlı bilgilerin değişimi ile pazardaki belirsizliği azaltıyor ve rekabeti kısıtlayıcı işbirliğini kolaylaştırıyorsa, 4. madde kapsamında ihlal teşkil edebilecektir.
46. Bir teşebbüsün posta, e-posta, telefon görüşmeleri, toplantılar gibi vasıtalarla rekabete duyarlı bilgilerini, bunları açıkça veya zımnen kabul eden rakiplerine tek taraflı olarak açıklaması ile çok sayıda teşebbüsün, amaçları ve planları hakkında birbirlerini bilgilendirmesi arasında fark bulunmamaktadır. Örneğin, bir teşebbüsün fiyatlama politikasının rakiplere açıklandığı bir toplantıya yalnızca katılmış olmak bile - fiyatları artırmak üzere bir uzlaşmaya varılmamış olsa dahi - Kanun’un 4. maddesi kapsamına girebilecektir. Bir teşebbüse, rakibi tarafından herhangi bir şekilde rekabete duyarlı bir bilgi gönderildiğinde, ilgili teşebbüs böyle bir bilgiyi almak istemediğine dair net bir karşılık vermiyor ise, teşebbüsün bu bilgiyi kabul ettiği ve pazardaki davranışlarını buna göre değiştirdiği varsayılacaktır.
47. Bir teşebbüsün, rekabete duyarlı bilgilerini, gerçek anlamda kamuya açık şekilde, örneğin gazete vasıtasıyla, tek taraflı olarak ifşa etmesi, genellikle ihlal teşkil etmez. Bununla birlikte, 4. madde kapsamında yapılacak değerlendirme açısından somut olayın özellikleri belirleyici olacaktır. Örneğin, böyle bir duyuruyu takiben rakiplerin de rekabete duyarlı bilgileri benzer şekilde ifşa yoluna gitmesi, koordinasyona işaret edebilir.
2.2 – Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirme
2.2.1 – Temel rekabetçi kaygılar
48. Bir anlaşmanın varlığı tespit edildikten sonra, bilgi değişimine ilişkin temel rekabetçi kaygıları değerlendirmek gerekecektir.
İşbirlikçi sonuç
49. Rekabete duyarlı bilgi değişimi, pazardaki şeffaflığı yapay olarak artırarak teşebbüsler arasında rekabetçi davranışların koordinasyonunu kolaylaştırıp rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurabilir. Bu durum, farklı şekillerde meydana gelebilir.
50. İlk olarak, bilgi değişimi, pazardaki belirsizliklere ilişkin olarak teşebbüslerin ortak ve uyumlu beklentilere sahip olmasına yol açabilir. Böylece teşebbüsler, aralarında açık bir anlaşma olmaksızın, rekabetçi davranışlarını koordine etmek üzere ortak bir anlayışa varabilirler. Bu yolla bilgi değişimi, pazarda işbirlikçi sonuca (collusive outcome) neden olabilir. Teşebbüslerin, gelecekteki davranışlarına ilişkin planlarına yönelik bilgi değişimi, bu tür bir anlayış birliği için en uygun yoldur.
51. İkinci olarak, bilgi değişimi, pazarı şeffaf hale getirerek oluşturulan bir izleme mekanizması ile teşebbüslerin, rakiplerin, aralarındaki rekabeti kısıtlayıcı anlaşmaya aykırı davranışlarını tespit etmesini ve buna karşılık vermesini kolaylaştırmak suretiyle pazarda işbirlikçi sonucu mümkün kılabilir ya da bu davranışların sürdürülebilirliğini (içsel istikrar) artırabilir. Güncel veya geçmiş verilerin değişimi böyle bir izleme mekanizmasının oluşturulmasını sağlayabilir.
52. Üçüncü olarak, bilgi değişimi, pazarda işbirlikçi sonuçların sürdürülebilirliğini artırarak anlaşmaya taraf olmayan rakiplerin dışlanmasına (dışsal istikrar) neden olabilir. Pazar bilgi değişimi yoluyla yeterince şeffaf hale getirildiğinde, anlaşmaya taraf teşebbüsler, potansiyel rakiplerin ne zaman ve nasıl pazara gireceği konusunda bilgi sahibi olup, pazara yeni giren teşebbüsleri hedef alabilir ve takip eden bölümde ele alındığı üzere, pazarı potansiyel rakiplere kapatabilir. Güncel veya geçmiş verilerin değişimi böyle bir izleme mekanizmasının oluşturulmasını sağlayabilir.
Pazarın rakiplere kapanması
53. Bilgi değişimi, danışıklılığı kolaylaştırmasının yanı sıra pazarın rakiplere kapanmasına da neden olabilir.
54. Pazardaki teşebbüslerin yalnız bir bölümü arasında gerçekleştirilen bilgi değişimi, ilgili pazarda, pazarın rakiplere kapanmasına neden olabilir. Bu durum, bilgi değişimi dışında kalan teşebbüslerin, bilgi değişiminin tarafı olan teşebbüslere kıyasla rekabet açısından önemli ölçüde dezavantajlı duruma gelmesi halinde ortaya çıkar. Pazarın bu şekilde rakiplere kapanmasından bahsedilebilmesi için söz konusu bilginin, rekabet açısından önemli derecede stratejik olması ve ilgili pazarın önemli bir bölümünü kapsamına alması gereklidir.
55. Bilgi değişimi, yakın pazarlarda faaliyet gösteren teşebbüsler bakımından da pazarın rakiplere kapanmasına yol açabilir. Örneğin, üst pazarda bilgi değişimi yoluyla belirli ölçüde pazar gücü elde eden dikey bütünleşik teşebbüsler, alt pazar için kilit öneme sahip bir ürünün fiyatını yükseltebilir ve bu sayede, alt pazardaki rakiplerinin maliyetlerini artırarak, pazarın rakiplere kapanmasına neden olabilirler.
2.2.2 – Rekabeti kısıtlama amacı
56. Piyasada rekabeti kısıtlama amacıyla yapılan her türlü bilgi değişiminin, etkisine bakılmaksızın rekabeti kısıtladığı kabul edilir. Bilgi değişiminin rekabeti kısıtlama amacı olup olmadığının değerlendirilmesinde bilgi değişiminin meydana geldiği hukuki ve iktisadi çerçeve dikkate alınacaktır. Bu kapsamda, bilgi değişiminin, doğası gereği rekabetin kısıtlanmasına yol açıp açmayacağı değerlendirilecektir.
57. Geleceğe yönelik planlara ilişkin bir bilgi değişiminin amaç yönünden rekabeti kısıtlama ihtimali, mevcut verilerin değişimine kıyasla daha fazladır. Bu çerçevede, rakiplerin, gelecekte uygulamayı planladıkları fiyat, üretim ya da satış miktarı gibi rekabete duyarlı bilgileri aralarında değişmesi, genellikle fiyat ya da miktar tespiti amacı taşıdığı için, normal koşullar altında kartel olarak değerlendirilir. Bu tür bilgi değişimlerinin 5. maddede sayılan muafiyet koşullarını taşıma ihtimali çok düşüktür.
2.2.3 – Rekabeti kısıtlama etkisi
58. Bilgi değişiminin rekabet üzerindeki olası etkileri, her somut olayın kendine has özellikleri bağlamında incelenmelidir. Bu değerlendirme, bilgi değişiminin mevcut ve olası etkileri ile bilgi değişiminin bulunmadığı durumdaki rekabet koşullarının karşılaştırılması yoluyla yapılır. Bilgi değişiminin, 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlama etkisinin bulunması için, fiyat, üretim miktarı, ürün kalitesi, ürün çeşitliliği ya da inovasyon gibi rekabet parametrelerinden en az biri üzerinde olumsuz etki doğurabilecek nitelikte olması gerekir. Bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkisinin değerlendirilmesinde, ilgili pazarın özellikleri ile bilgi değişiminin nitelikleri dikkate alınır.
59. Bazı pazarlar özellikleri itibarıyla, teşebbüsler arası koordinasyonun sağlanmasını ya da mevcut bir koordinasyonun sürdürülmesini kolaylaştırabilir. Bu tür pazarlarda bilgi değişimi, bu özelliklerin bulunmadığı pazarlara kıyasla rekabeti kısıtlayıcı etkilerin daha fazla olmasına neden olur. Bununla birlikte bilgi değişimi, pazarda şeffaflığı artırma, pazarın karmaşıklığını ve teşebbüsler arası farklılıkları (asimetri) azaltma ve pazarı istikrarlı hale getirme gibi etkilerle değişim öncesi işbirliğinin zor olduğu pazarlarda dahi koordinasyonu mümkün kılabilir. Bu nedenle, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilerini değerlendirirken, bilgi değişimi öncesindeki pazar özellikleri ile bilgi değişiminin bu özellikleri nasıl değiştirdiğini dikkate almak önemlidir. Buna ek olarak, bilgi değişimi sisteminin amacı, sisteme erişim ve katılım koşulları gibi unsurların değerlendirilmesi gereklidir. Ayrıca, bilgi değişiminin sıklığının, değiştirilen bilgi türünün (kamuya açık veya gizli, toplu veya detaylı, geçmiş veya güncel bilgi) ve bilginin fiyat, miktar ya da hizmet koşullarının tespiti bakımından öneminin incelenmesi gerekmektedir. Aşağıda, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlama etkisinin değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken bazı unsurlara yer verilmektedir.
Pazarın özellikleri
60. Yeterince şeffaf, yoğunlaşmış, istikrarlı, simetrik olan ve karmaşık olmayan pazarlarda teşebbüslerin işbirlikçi sonuca ulaşmaları daha kolaydır. Bilgi değişimi pazarda şeffaflığı artırmak, pazarın karmaşıklığını ve asimetriyi azaltmak, pazarı istikrarlı hale getirmek gibi yollarla işbirlikçi sonucu kolaylaştırabilir.
Pazarın şeffaflığı
61. Şeffaf pazarlarda, işbirlikçi sonuçların ortaya çıkma olasılığı daha yüksektir. Şeffaflık, teşebbüslerin rekabeti bozucu anlaşma yapmalarını ve sürdürmelerini kolaylaştırabilir. Bilgi değişimi şeffaflığı artırarak, fiyat, miktar, talep, maliyetler gibi rekabete duyarlı unsurlara ilişkin belirsizlikleri azaltabilir. Bilgi değişimi öncesinde pazarın şeffaflık düzeyi ne kadar düşükse, bilgi değişiminin rekabeti bozucu etkisi o kadar yüksek olacaktır. Pazarın şeffaf hale gelmesine fazla katkıda bulunmayan bir bilgi değişiminin rekabeti kısıtlama olasılığı, pazardaki şeffaflığı önemli ölçüde artıran bir bilgi değişimine kıyasla daha düşüktür. Dolayısıyla, pazarın bilgi değişimi öncesi ve sonrasındaki şeffaflık düzeyi ile bilgi değişiminin bu düzeyi nasıl değiştirdiği, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etki doğurma olasılığının belirleyici unsurudur. Bilgi değişimi öncesi şeffaflık düzeyi, pazardaki teşebbüs sayısı ve alım-satım işlemlerinin alenilik derecesi gibi faktörlere bağlıdır. Pazarın şeffaflık düzeyindeki değişimin değerlendirilmesinde dikkat edilmesi gereken kilit nokta, teşebbüslerin mevcut bilgiyi, rakiplerinin davranışlarını öngörmek için ne ölçüde kullanabileceğinin belirlenmesidir.
Pazarın yoğunlaşma derecesi
62. Dar oligopollerde, az sayıda teşebbüsün koordinasyon koşulları konusunda uzlaşmasının ve anlaşmadan sapmaların izlenmesinin daha kolay olması nedeniyle işbirlikçi sonuçların gerçekleşme olasılığı daha yüksektir. Dolayısıyla, dar oligopollerde, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilere yol açma olasılığı, diğer oligopollere kıyasla daha fazladır. Bununla birlikte, çok sayıda teşebbüsün olduğu pazarlarda dahi bilgi değişimi, şeffaflığı artırmak ya da pazarı koordinasyona elverişli hale getirmek suretiyle, daha fazla sayıda teşebbüs arasında koordinasyonu ve anlaşmadan sapmaların takibini kolaylaştırabilir.
Pazarın karmaşıklığı
63. Teşebbüslerin, karmaşık bir pazar yapısında, işbirlikçi sonuca ulaşmaları daha zordur. Ancak bilgi değişimi, bu tür pazar yapılarının karmaşıklığını bir ölçüde azaltabilir. Karmaşık bir pazar yapısında, koordinasyon koşulları üzerinde uzlaşmak ve anlaşmadan sapmaları izlemek için daha fazla bilgi değişimine ihtiyaç duyulur. Örneğin, homojen bir ürünün fiyatına ilişkin işbirlikçi sonuç gerçekleşmesi, çok sayıda farklılaştırılmış ürünün söz konusu olduğu bir pazardakine göre daha kolay olacaktır. Bununla birlikte teşebbüsler, çok sayıda farklılaştırılmış ürünün fiyatlarına ilişkin işbirlikçi sonuca ulaşmanın zorluğundan kurtulmak için, bilgi değişimi yaparak fiyatlandırmayı basitleştirecek kurallar getirebilirler.
Pazarın istikrarı
64. İşbirlikçi sonuçların ortaya çıkma olasılığı, arz ve talep koşullarının görece daha az değişken olduğu, diğer bir deyişle istikrarlı olduğu pazarlarda daha yüksektir. İstikrarsız bir ortamda, bir teşebbüsün satışlarındaki düşüşün, talepteki genel düşüşten mi, yoksa rakibinin görece düşük fiyatlama yapmasından mı kaynaklandığını bilmesi ve dolayısıyla işbirlikçi sonucun sürdürülmesi güç olacaktır. Bu bağlamda, talebin değişken olması, pazardaki bazı teşebbüslerin içsel büyümesi ya da pazara yeni girişlerin sık olması, pazarın, koordinasyon sağlamaya yetecek kadar istikrarlı olmadığını gösterebilir. Bununla birlikte bilgi değişimi, pazardaki istikrarı artırarak, işbirlikçi sonuca zemin hazırlayabilir. Ayrıca, inovasyonun belirleyici olduğu pazarlarda önemli inovasyonlar, teşebbüslere, rakiplerine karşı büyük bir avantaj sağlayabileceğinden, teşebbüsler arası koordinasyon daha zor olabilir. İşbirlikçi sonucun sürdürülebilir olması için, anlaşma dışında kalan mevcut ve potansiyel rakipler ile müşteriler gibi üçüncü kişilerden gelecek karşılıkların, işbirlikçi sonuçtan beklenen sonuçları tehlikeye atabilecek derecede olmaması gerekir. Bu bağlamda, pazara giriş engellerinin varlığı, işbirlikçi sonucu daha uygulanabilir ve sürdürülebilir hale getirecektir.
Firmaların benzerliği (simetri)
65. Simetrik pazar yapılarında işbirlikçi sonucun gerçekleşme olasılığı yüksektir. Teşebbüslerin maliyetler, talep, pazar payları, ürün yelpazesi, kapasite gibi açılardan benzer olduğu durumda, rekabetçi güdüleri de benzer olacağından, teşebbüsler arası koordinasyon ihtimali artar. Ancak, bilgi değişimi, farklılaşmış teşebbüslerin bulunduğu pazar yapılarında da işbirlikçi sonuçlara imkan sağlayabilir. Bilgi değişimi, teşebbüslerin birbirlerinden farklılık arz eden yönlerini tespit etmek ve bu farklılıklarını gidermek üzere araçlar geliştirmek, böylece aralarındaki koordinasyonu kolaylaştırmak için yöntemler geliştirmelerine yardımcı olabilir.
Diğer özellikler
66. İşbirlikçi sonuçların istikrarı, teşebbüslerin gelecekte elde etmeyi bekledikleri kârların bugünkü değerlerine, aralarındaki etkileşimin süresine ve anlaşmadan caymalara karşı misilleme mekanizmasının etkinliğine de bağlıdır. Bu çerçevede teşebbüsler, fiyat savaşına girerek elde edebilecekleri mevcut kârlara, işbirlikçi davranış sonucu gelecekte elde edecekleri kârlara oranla daha fazla değer atfediyorsa veya teşebbüsler arasındaki etkileşim kısa süreli ise ya da etkin bir misilleme imkânı bulunmuyorsa işbirlikçi sonucun sürdürülebilirliği azalacaktır.
Bilgi değişiminin nitelikleri Rekabete duyarlı (stratejik) bilgi
67. Pazardaki belirsizliği azaltan stratejik verilerin rakipler arasında değişiminin 4. madde kapsamına girmesi, başka türlü bilgilerin değişimine kıyasla daha muhtemeldir. Stratejik verilerin paylaşılması, tarafların rekabetçi güdülerinin azaltılması suretiyle rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurabilir. Fiyata, miktara, müşterilere, maliyetlere, cirolara, satışlara, alımlara, kapasiteye, ürün niteliklerine, pazarlama planlarına, risklere, yatırımlara, teknolojilere, AR-GE programlarına ilişkin ve benzeri bilgilerin rekabete duyarlı olduğu kabul edilir. Genel olarak, fiyat ve miktara ilişkin bilgiler, stratejik niteliği en yüksek bilgilerdir. Bunları, maliyetlere ve talebe ilişkin bilgiler takip eder. Bununla birlikte, örneğin, teşebbüsler AR-GE üzerinden rekabet ediyor ise, teknolojik veriler, rekabet açısından stratejik niteliği en yüksek bilgi niteliği taşıyabilecektir. Ayrıca, verilerin stratejik açıdan önemi, bilgi değişiminin sıklığı ve pazarı kapsama derecesi ile verilerin toplulaştırılmış olup olmadığı ve güncelliği gibi faktörlere de bağlıdır.
Pazarı kapsama
68. Bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkileri değerlendirilirken, bilgi değişiminde bulunan teşebbüslerin, ilgili pazarı kapsama derecesi dikkate alınır. Zira bilgi değişiminin tarafı olmayan rakipler, bilgi değişiminde bulunan teşebbüslerin rekabeti bozucu davranışlarını sınırlayabilir. Örneğin, bilgi değişiminin tarafı olmayan teşebbüsler, koordinasyonla tespit edilen fiyat düzeyinin altında fiyatlandırma yaparak, rekabeti kısıtlayıcı anlaşmanın sürdürülebilirliğini tehdit edebilir. Bilgi değişiminin ilgili pazarı kapsama derecesine ilişkin değerlendirme her somut olayın kendine özgü koşullarına ve bilgi değişiminin türüne bağlıdır.
Toplulaştırılmış/teşebbüs bazındaki veri
69. Herhangi bir teşebbüsün bireysel verilerinin tespitini yeterince güçleştirecek şekilde toplulaştırılmış verilerin değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilere neden olma olasılığı, teşebbüs bazındaki verilerin değişimine kıyasla çok daha düşüktür. Satış, kapasite verileri ya da girdi ve bileşen maliyetleri gibi verilerin bir meslek birliği ya da pazar araştırma şirketi tarafından toplanması ve toplulaştırılmış halde yayınlanması, sektörün ekonomik durumuna ışık tutacağından, tedarikçilerin ve müşterilerin yararına olabilir. Verilerin bu şekilde toplanması ve yayınlanması, pazardaki teşebbüslerin bilgiye dayalı tercihler yaparak, stratejilerini pazar koşullarına etkin bir şekilde uyarlamalarını sağlar. Genel olarak, yoğunlaşmış bir oligopol söz konusu değilse, toplulaştırılmış verilerin değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilere yol açma olasılığı düşüktür. Teşebbüs bazındaki verilerin değişimi ise bir yandan teşebbüslerin, pazar konusunda ortak bir anlayışa varmalarını kolaylaştırırken öte yandan tarafların anlaşmadan sapan ya da pazara yeni giren teşebbüsleri hedef almalarını sağlayarak uygun cezalandırma stratejileri geliştirmelerini mümkün kılabilmektedir. Bununla birlikte, bazı pazarlarda toplulaştırılmış verilerin değişiminin de rekabeti bozucu etkiler doğurabileceği hususu göz ardı edilmemelidir. Örneğin, yoğunlaşmış ve istikrarlı bir oligopoldeki teşebbüsler arasında toplulaştırılmış verilerin değişimi, pazardaki fiyatların belirli bir seviyenin altında oluştuğunu gösteriyorsa, teşebbüsler anlaşma taraflarından birinin anlaşmadan saptığı sonucuna varabilir ve misilleme yoluna gidebilirler. Başka bir deyişle, rekabeti bozucu anlaşmanın istikrarlı biçimde sürdürülebilmesi için, teşebbüslerin kimin anlaşmadan saptığını bilmeleri gerekmemekte; “birinin” anlaşmadan saptığını bilmeleri yeterli olmaktadır.
Verinin güncelliği
70. Geçmiş tarihli verilerin değişiminin rekabeti kısıtlama olasılığı, güncel ve geleceğe yönelik verilerin değişimine kıyasla daha düşüktür. Zira geçmiş tarihli verilerin değişiminin, rakiplerin gelecekteki davranışlarının göstergesi olma ya da pazarla ilgili ortak bir anlayışa yol açma ihtimali düşüktür. Öte yandan, veriler ne kadar eskiyse, anlaşmadan sapmaların tespiti ve misilleme yapılması imkanı da o kadar az olacaktır. Verinin geçmiş tarihli olup olmaması, ilgili pazarın özelliklerine ve özellikle de pazardaki fiyat görüşmelerinin sıklığına bağlıdır. Örneğin, pazardaki sözleşmelerin ortalama uzunluğundan çok daha önceki bir tarihe ait olan veriler, geçmiş tarihli olarak kabul edilir. Verinin rekabeti bozma riski taşımaması için ne kadar eski olması gerektiğine dair belirlenmiş bir eşik yoktur. Bu eşik, verinin niteliğine, toplulaştırılmış olup olmamasına, bilgi değişiminin sıklığına ve ilgili pazarın istikrarı ve şeffaflığı gibi özelliklere bağlıdır.
Bilgi değişiminin sıklığı
71. Sık aralıklarla yapılan bilgi değişimleri, teşebbüslerin pazarda ortak bir anlayışa ulaşmasını ve anlaşmadan sapmaların izlenmesini kolaylaştırarak, işbirlikçi sonuç riskini artırır. İstikrarsız pazarlarda işbirlikçi sonuç doğurmak için, istikrarlı pazarlara kıyasla daha sık aralıklarla bilgi değişimi yapılması gerekir. Uzun dönemli sözleşmelerin (yani daha seyrek fiyat görüşmelerinin) olduğu pazarlarda bilgi değişimi, seyrek olarak yapılsa dahi işbirlikçi sonuç için yeterli olabilecektir. Ancak, bilgi değişiminin hangi sıklıkla yapıldığında işbirlikçi sonuca sebebiyet vereceği, verinin niteliği, güncelliği ve toplulaştırılmış olup olmaması gibi unsurlara bağlıdır.
Bilgilerin kamuya açık olup olmaması
72. Gerçek anlamda kamuya açık bilgilerin değişiminin genellikle 4. madde kapsamında ihlal teşkil etmesi beklenmez. Gerçek anlamda kamuya açık bilgiler, bilgiye erişim maliyetleri bakımından bütün rakipler ve müşterilerce aynı derecede erişilebilir olan bilgilerdir. Bilginin gerçek anlamda kamuya açık olması için, bilgi değişiminin tarafı olmayan müşterilerin ve teşebbüslerin bilgiye erişim maliyeti, taraf olan teşebbüslerinkinden daha fazla olmamalıdır. Dolayısıyla, normal koşullar altında rakipler, pazardan kolaylıkla toplayabilecekleri verileri değişmeyi tercih etmeyeceğinden, gerçek anlamda kamuya açık bilgilerin değişimine pratikte pek rastlanmaz. Öte yandan, rakipler arasında paylaşılan verilerin toplanma maliyeti, diğer teşebbüsleri ve müşterileri bu verileri toplamaktan caydırıyorsa, veriler gerçek anlamda kamuya açık bilgi olarak kabul edilmez. Bir bilgiyi pazardan, örneğin müşterilerden toplama imkanının bulunması, bu bilginin rakipler için kolay erişilebilir bir pazar verisi olduğu anlamına gelmez.
73. Veriler kamuya açık olsa dahi (örneğin düzenleyici kurumların yayınladığı bilgiler), bu bilgilerin rakipler arasında ayrıca değişimi pazardaki belirsizliği azaltıyorsa, işbirlikçi sonuç ortaya çıkabilir.
Bilgi değişiminin kamuya açık olup olmaması
74. Bilgi değişiminin gerçek anlamda kamuya açık bir şekilde yapılması, bilgi değişiminin işbirlikçi etkilerinin diğer teşebbüsler, potansiyel rakipler ve müşteriler tarafından sınırlanabildiği ölçüde, pazardaki rekabetin bozulması olasılığını azaltabilir. Ancak, bilgi değişiminin gerçek anlamda kamuya açık bir şekilde gerçekleşmesi, pazardaki işbirlikçi sonuç olasılığının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmeyecektir.
2.3 – Kanun’un 5. maddesi kapsamında değerlendirme
2.3.1 – Etkinlik kazanımı
75. Bilgi değişimi etkinlik kazanımları ortaya çıkarabilir. Örneğin rakiplerin maliyetlerine ilişkin bilgiler, teşebbüslerin, performanslarını pazardaki en iyi uygulamalarla kıyaslayarak etkinliklerini artırmasını sağlayabilir.
76. Ayrıca bazı durumlarda teşebbüsler, bilgi değişimi ile elde ettikleri pazar ve firma bilgileri sayesinde üretimlerini, talebin yüksek olduğu pazarlara yöneltebilir ya da düşük maliyetli teşebbüslere yaptırabilir. Bu tür etkinliklerin ortaya çıkma olasılığı, teşebbüslerin fiyat ya da miktar üzerinden rekabet etmesi gibi pazar özelliklerine ve pazardaki belirsizliklere bağlıdır. Bu çerçevede, bazı bilgi değişimi biçimleri, örneğin stokları azaltarak ya da çabuk bozulan ürünlerin dağıtımını talebin düşük olduğu bölgelerde sınırlayarak önemli maliyet tasarrufları sağlayabilir.
77. Teşebbüslerin tüketicilere ilişkin sahip olduğu bilgilerin asimetrik olduğu pazarlarda, bu tür bilgilerin değişimi de etkinlik sağlayabilir. Örneğin, tüketicilerin yaptığı trafik kazalarının ya da ödemelerde temerrüde düştüğü hallerin kaydının tutulması ve paylaşılması tüketicilerin risk düzeylerine uygun fiyatlarla karşılaşmasını sağlayacak ve bu şekilde maruz kaldıkları riski azaltmaları yönünde bir teşvik unsuru olacaktır. Bu durumda, düşük risk düzeyinde olan ve düşük fiyatlardan yararlanabilecek tüketicilerin tespiti kolaylaşır. Bu çerçevede, bilginin ilişkiye özgü oluşu nedeniyle sağlayıcı değiştirmekte zorlanan tüketicilerin başka sağlayıcılara geçişi kolaylaşmakta ve sonuç olarak tüketici bağımlılığı azalarak rekabet teşvik edilmektedir. Bu tür etkinliklerin örnekleri, tüketicilerin risklerine ve temerrüde düşme hallerine ilişkin olarak sıkça bilgi değişimi yapılan sigorta ve bankacılık sektörlerinde görülmektedir.
78. Pazar paylarına ilişkin geçmiş ve güncel verilerin değişimi, teşebbüslerin bu verileri ürün kalitelerine ilişkin bir gösterge olarak sunmalarına imkân vermesi halinde, hem teşebbüsler hem de tüketiciler açısından yararlı olabilir. Nitekim ürün kalitesine ilişkin eksik bilginin söz konusu olması durumunda tüketiciler, ürünlerin fiyat ya da pazar payı gibi özelliklerinden yola çıkarak bilgi sahibi olmak için (kitap satın alırken en çok satanlar listesinden yararlanmak gibi) dolaylı yöntemlere başvurmaktadırlar.
79. Gerçek anlamda kamuya açık bilgi değişimi, tüketicilerin, araştırma maliyetlerini azaltmalarına ve daha bilinçli şekilde tercih yapmalarına yardımcı olur. Tüketiciler, güncel verilerin kamuya açık şekilde değişiminden en çok, satın alma kararlarını verirken yararlanır. Benzer şekilde, girdi fiyatlarına ilişkin güncel verilerin kamuya açık şekilde değişimi, teşebbüslerin araştırma maliyetlerini düşürebilir ve dolayısıyla da, daha düşük nihai fiyatlar yoluyla, tüketicilere fayda sağlayabilir. Gelecekte uygulanacak fiyatlara ilişkin bir bilgi değişiminin ise tüketicilere fayda sağlama olasılığı düşüktür; çünkü tüketiciler alım yapıncaya kadar teşebbüsler söz konusu fiyatları uyarlama yoluna gidecektir. Tüketiciler, genellikle tüketim planlarını yaparken, teşebbüslerin geleceğe ilişkin planlarını esas alamazlar. Bununla birlikte, teşebbüslerle tüketicilerin sürekli karşı karşıya geldiği ve tüketicilerin, uygulanacak fiyatları önceden bildiği, ya da ürünleri önceden sipariş edebildiği durumda teşebbüsler, ilan ettikleri fiyatları uygulama konusunda baskı görebilirler. Bu durumda, teşebbüslerin gelecekteki uygulamalarına ilişkin gerçek anlamda kamuya açık bilgi değişimi, tüketicilerin harcama planlarını iyileştirebilir.
80. Geleceğe ilişkin verilerin değişiminin etkinlik sağlama olasılığı, güncel ve geçmiş verilerin değişimine kıyasla daha düşüktür. Ancak, istisnai durumlarda geleceğe ilişkin verilerin ilan edilmesi de etkinlik sağlayabilir. Örneğin, bir AR-GE yarışını kimin kazanacağını önceden öğrenen teşebbüsler, çifte maliyete katlanmaktan ve kaynak israfından kaçınabilir.
2.3.2 – Tüketicilere yansıma
81. Bilgi değişimi sonucunda elde edilen etkinlik kazanımlarının, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilerini telafi edecek şekilde tüketicilere yansıtılması gerekmektedir. Bilgi değişiminde bulunan tarafların pazar gücü ne kadar düşükse, etkinlik kazanımlarının, bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilerini telafi edecek şekilde tüketicilere yansıtılma olasılığı da o kadar fazladır.
2.3.3 – Rekabetin ortadan kalkmaması
82. Bilgi değişimi sonucunda, ilgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasının söz konusu olması halinde anlaşma, 5. madde kapsamında muafiyetten yararlanamaz.
2.3.4 – Zorunluluk
83. Zorunluluk koşulunu karşılamak için tarafların, bilgi değişiminin, konu, toplulaştırılmış olma, güncellik, kamuya açık olup olmama, sıklık ve pazarı kapsama gibi özellikleri bakımından, etkinlik kazanımlarının elde edilmesi ve tüketiciye yansıtılması için rekabeti kısıtlama riskini en az düzeyde taşıdığını kanıtlaması gereklidir. Ayrıca, bilgi değişiminin, bu koşulların sağlanması için gerekli olanlar haricinde bir veri içermemesi gerekir. Örneğin, kıyaslama amacıyla, teşebbüs bazında bireyselleştirilmiş verilerin değişimine ihtiyaç bulunmamaktadır. Zira kıyaslamadan kaynaklanabilecek etkinlik kazanımlarının, verilerin anonimleştirilmek ve toplulaştırılmak suretiyle bir çeşit sektör sıralamasına dönüştürülmesi yoluyla da elde edilebilmesi mümkündür. Bu çerçevede, teşebbüs bazındaki verilerin değişimi genellikle zorunlu olarak kabul edilemeyecektir. Son olarak, gelecek planlarına ilişkin başta fiyat ve miktar verileri olmak üzere teşebbüs bazındaki verilerin paylaşılmasının, etkinlik kazanımlarının elde edilmesi ve tüketicilere yansıtılması için zorunlu olma olasılığı düşüktür.
84. Benzer şekilde, yatay işbirliği anlaşmalarının bir parçasını oluşturan bilgi değişimlerinin, anlaşmanın ekonomik amacını gerçekleştirmek için zorunlu olanın ötesine geçmediği sürece, 5. madde kapsamında değerlendirilme olasılığı daha yüksektir. Örneğin, AR-GE anlaşmalarında gerekli teknoloji paylaşımı ya da üretim anlaşmalarında gerekli maliyet verilerinin değişimi zorunlu olarak kabul edilebilecektir.
2.4 – Örnekler
Örnek 1
85. Güncel fiyatlara yönelik bilgi değişimi ile tüketiciler bakımından yeterli etkinlik kazanımı
Yoğunlaşmış, istikrarlı, karmaşık olmayan ve fiyatlandırmanın bilgi değişimi yoluyla şeffaf hale geldiği bir pazardaki teşebbüsler, güncel fiyatlara ilişkin bilgileri, herkesçe erişilebilen bir internet sitesi üzerinden duyurma kararı almıştır. Bu örnekte uygulanması planlanan ileri tarihli fiyatlar değil, mevcut ve gelecekteki hizmetlerin, tüketiciler tarafından, değişimi yapılan bilgiye konu şartlarla alım yapılabildiği güncel fiyatları duyurulmaktadır. İnternet sitesinde açıklanan bilgiler, fiyatlar yanında ürüne ilişkin çok çeşitli bilgiler içermektedir.
Değerlendirme: Buradaki bilgi değişimi, rekabeti kısıtlama amacı taşımamaktadır. Teşebbüsler, gelecekte uygulamayı planladıkları fiyatlara değil, halihazırda etkin biçimde satış yaptıkları mevcut fiyatlara ilişkin bilgi değişimi yapmaktadır. Dolayısıyla, bu bilgi değişiminin, koordinasyon için etkin bir mekanizma teşkil etme olasılığı gelecekte uygulanması planlanan fiyatların değişimine göre daha azdır. Bununla birlikte, pazarın yapısı ve verilerin stratejik niteliği dikkate alındığında, bu bilgi değişimi, rekabeti kısıtlayıcı bir anlaşmadan sapmaları izlemek için etkin bir mekanizma teşkil ederek böyle bir pazar yapısında ortaya çıkması muhtemel bir koordinasyonu kolaylaştırabilir. Dolayısıyla, bu bilgi değişimi, 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkilere yol açabilir. Bununla birlikte, bilgi değişiminden kaynaklanan etkinlik kazanımlarının, ortaya çıkma olasılığı ve büyüklüğü bakımından, rekabeti kısıtlayıcı etkilerin önüne geçecek ölçüde tüketicilere yansıtılması mümkündür. Bu örnekte söz konusu olan bilgi değişimi kamuya açıktır ve tüketiciler, duyurulan fiyatlar ve koşullar üzerinden alım yapabilmektedir. Dolayısıyla, bu bilgi değişiminin, araştırma maliyetlerini azaltmak, seçeneklerini artırmak ve bu sayede de fiyat rekabetini artırmak suretiyle tüketicilerin doğrudan yararına olması muhtemeldir. Sonuç olarak, söz konusu bilgi değişiminin, 5. maddede sayılan muafiyet koşullarını taşıması mümkündür.
Örnek 2
86. Güncel fiyatların bilgi değişiminden anlaşılması
Bir şehirdeki lüks oteller, diğer otellerden farklı bir ilgili pazar oluşturacak biçimde homojen maliyet yapılarına sahip olup, karmaşık olmayan, istikrarlı ve yoğunlaşmış bir oligopolde faaliyet göstermektedir. Söz konusu oteller, mevcut doluluk oranları ve gelirleri hakkında teşebbüs bazında bilgi paylaşımında bulunmaktadır. Bu durumda taraflar, bilgi değişimi sonucunda birbirlerinin güncel fiyatlarını tahmin edebilmektedirler.
Değerlendirme: Gelecekte uygulanması planlanan değil, güncel verilerin değişimi söz konusu olduğundan, geleceğe ilişkin planlara yönelik bilgilerin gizlice paylaşılmasının aracı olmadığı sürece, bu bilgi değişimi rekabeti kısıtlama amacı taşımayacaktır. Bununla birlikte, rakiplerin güncel fiyatlarına ilişkin bilgi sahibi olmak, teşebbüslerin rekabetçi davranışlarının koordinasyonunu kolaylaştıracağından, bu bilgi değişimi 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğuracaktır. Bu tür bir bilgi değişimi, büyük olasılıkla, rekabeti kısıtlayıcı anlaşmadan sapmaların izlenmesi için kullanılacaktır. Oteller, normalde pazarlıklar ya da erken rezervasyon veya grup rezervasyonları gibi çeşitli yollarla yayımladıkları liste fiyatları üzerinden değişik indirimler sunduklarından, bilgi değişimi pazardaki şeffaflığı artırmaktadır. Dolayısıyla, oteller arasında yapılan bu bilgi değişimi rekabete duyarlıdır ve stratejik öneme sahiptir. Taraflar, karmaşık olmayan, istikrarlı ve yoğunlaşmış bir oligopolde uzun süreli ve sürekli etkileşim içinde bulunduğundan, bilgi paylaşımının pazardaki rekabetin kısıtlanmasına yol açması muhtemeldir. Ayrıca, otellerin maliyet yapıları büyük ölçüde homojendir. Son olarak, tüketicilerin alıcı gücü çok az ve giriş engelleri yüksek olduğundan, tüketiciler ya da pazara girmek isteyen teşebbüsler, pazarda yerleşik teşebbüslerin rekabete aykırı davranışlarını sınırlayamayacaktır. Bu durumda, tarafların, bilgi değişimi sonucunda rekabeti kısıtlayıcı etkileri bertaraf edebilecek etkinlik kazanımlarının sağlanarak tüketicilere yansıtılacağını ortaya koyması; dolayısıyla da, 5. maddede sayılan muafiyet koşullarının sağlanması mümkün görünmemektedir.
Örnek 3
87. Teşebbüs bazında/toplulaştırılmış verilerin değişimi
İstikrarlı, karmaşık olmayan, yoğunlaşmış ve giriş engellerinin yüksek olduğu bir pazarda, toplam pazar payları %80 olan üç büyük teşebbüs, maliyetlerinin büyük bir bölümüne ilişkin olarak aralarında doğrudan, sık aralıklarla ve kamuya kapalı bir şekilde bilgi değişimi yapmaktadır. Teşebbüsler, kendi performanslarını rakiplerininkiyle kıyaslamak ve böylece daha etkin hale gelmek amacıyla bilgi değişiminde bulunduklarını ileri sürmektedir.
Değerlendirme: Bu bilgi değişiminin prensipte rekabeti kısıtlama amacı bulunmadığından, pazardaki etkilerinin değerlendirilmesi gereklidir. Pazar yapısı, bilgi değişiminin, teşebbüslerin değişken maliyetlerinin büyük bir bölümüne ilişkin olması, verilerin teşebbüs bazında sunulması ve ilgili pazarın büyük bir kısmını kapsaması nedeniyle, bu bilgi değişiminin işbirlikçi sonuca ulaşılmasını kolaylaştırması ve dolayısıyla 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurması muhtemeldir. Bilgi değişimi sonucunda elde edildiği ileri sürülen etkinlik kazanımlarının, verilerin üçüncü bir kişi tarafından derlenip anonim hale getirilmek ve toplulaştırılmak suretiyle bir tür sektör sıralaması şekline getirilmesi yoluyla, rekabeti daha az kısıtlayacak şekilde elde edilmesi mümkün olduğundan, muafiyet koşullarının karşılandığından söz edilemeyecektir. Son olarak, bu örnekte, karmaşık olmayan, istikrarlı ve yüksek derecede yoğunlaşmış bir oligopol mevcut olduğundan, toplulaştırılmış verilerin değişimi dahi işbirlikçi sonuca neden olabilecektir. Bununla birlikte toplulaştırılmış verilerin değişiminin, şeffaf olmayan, parçalı, istikrarsız ve karmaşık bir pazarda gerçekleşmesi halinde ise, rekabeti kısıtlama ihtimali çok düşük olacaktır.
Örnek 4
88. Gerçek anlamda kamuya açık bilgi
Büyük bir şehirdeki tüm akaryakıt istasyonlarına sahip olan dört teşebbüs, telefonda güncel benzin fiyatlarına ilişkin bilgi değişimi yapmaktadır. Bu teşebbüsler, benzin fiyatlarının tüm akaryakıt istasyonlarında büyük panolarla duyurulması ve dolayısıyla da kamuya açık olması nedeniyle, bu bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilerinin olmadığını iddia etmektedir.
Değerlendirme: Telefonda paylaşılan fiyatlandırma verilerinin başka şekilde elde edilmesi için önemli bir zaman ve ulaşım maliyetine katlanmak gerektiğinden, bu veriler gerçek anlamda kamuya açık değildir. Şehrin her yerine yayılmış akaryakıt istasyonlarındaki panolarda gösterilen fiyatları derlemek için çok uzun mesafelerin kat edilmesi gerekecektir. Böyle bir araştırmanın maliyeti yüksek olacağından söz konusu bilginin, uygulamada, bilgi değişimi dışındaki yollarla elde edilmesi mümkün değildir. Ayrıca, sistematik şekilde yapılan ve karmaşık olmayan, istikrarlı ve yoğunlaşmış bir oligopol durumundaki ilgili pazarın tamamını kapsayan bu bilgi değişiminin, rakip teşebbüslerin, birbirlerinin fiyatlandırma politikasından emin olmasına yol açması ve dolayısıyla da rekabeti kısıtlaması muhtemeldir. Sonuç olarak, bu bilgi değişiminin 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurması mümkündür.
Örnek 5
89. Etkinlik kazanımı
İlgili pazarda şişelenmiş taze portakal suyu üreten beş teşebbüs bulunmaktadır. Bu ürüne yönelik talep son derece istikrarsız olup, yere ve zamana göre değişkenlik göstermektedir. Söz konusu meyve suyunun üretim tarihinden itibaren bir gün içerisinde satılması ve tüketilmesi zorunludur. Üreticiler, satış noktalarının her birinde, satışı yapılamayan meyve sularına ilişkin günlük bazda bilgi toplayacak ve satış noktası bazında toplulaştırılmış bilgileri bir sonraki hafta kendi internet sitesinde yayımlayacak bağımsız bir pazar araştırması şirketi kurmaya karar vermiştir. Yayımlanan istatistikler, üreticilerin ve perakendecilerin talebi öngörmelerini ve ürünü daha iyi konumlandırmalarını sağlamaktadır. Bilgi değişimi öncesinde perakendeciler, büyük miktarda meyve suyunun ziyan olduğunu bildirerek üreticilerden aldıkları meyve suyu miktarını azaltmıştır; yani, pazar etkin bir şekilde çalışmamaktadır. Sonuç olarak, bazı dönemlerde ve bazı bölgelerde talebin karşılanamaması sıkça ortaya çıkan bir durum haline gelmiştir. Arz ve talep fazlasının daha iyi öngörülmesine imkan tanıyan bilgi değişimi sistemi, tüketici talebinin karşılanamadığı durumları önemli ölçüde azaltmış ve pazardaki satış miktarını artırmıştır.
Değerlendirme: Oldukça yoğunlaşmış bir pazarda, yeni ve stratejik verilerin değişimi söz konusu olsa da, bu bilgi değişiminin böylesine istikrarsız bir pazarda rekabeti kısıtlama etkisi ortaya çıkarması pek muhtemel değildir. Bu bilgi değişiminin rekabeti kısıtlayıcı etkilere sebep olma riski bulunsa da, talebin fazla olduğu yerlerde arzın artırılmasından ve talebin az olduğu yerlerde arzın kısılmasından elde edilen etkinlik kazanımlarının, potansiyel kısıtlayıcı etkilerin önüne geçmesi muhtemeldir. Bilgi değişimi kamuya açık ve toplulaştırılmış olarak gerçekleştirildiğinden, gizli ve teşebbüs bazında gerçekleştirilen bir bilgi değişimine kıyasla daha az rekabeti kısıtlama riski taşımaktadır. Bu nedenle, söz konusu bilgi değişimi, piyasa aksaklığını gidermek için gerekli olanın ötesine geçmemektedir. Dolayısıyla, bu bilgi değişiminin, 5. maddede sayılan muafiyet koşullarını karşılaması mümkündür.
3 – ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME ANLAŞMALARI
3.1 – Tanım ve kapsam
90. 2003/2 sayılı Araştırma ve Geliştirme Anlaşmalarına İlişkin Tebliğ, teşebbüsler arasında yapılan AR-GE anlaşmalarının Kanun’un 4. maddesi hükümlerinin uygulanmasından grup olarak muaf tutulmasının koşullarını belirlemektedir. Bu Kılavuz’un 8. paragrafında da belirtildiği üzere, “Araştırma ve Geliştirme Anlaşmaları” başlıklı bu bölüm, AR-GE Tebliği’ni tamamlayıcı niteliktedir.
91. AR-GE anlaşmaları, AR-GE faaliyetlerinin üçüncü teşebbüslere yaptırılmasından, mevcut teknolojinin ortaklaşa iyileştirilmesine ve tamamen yeni ürünlere yönelik araştırma, geliştirme ve pazarlama konusunda işbirliğine kadar uzanan çeşitli şekil ve kapsamlarda yapılabilmektedir. AR-GE anlaşmaları, işbirliği anlaşması yapılması veya ortak kontrole tabi bir teşebbüsün kurulması şeklinde gerçekleşebilirler. Kılavuz'un bu bölümü, AR-GE’den elde edilen sonuçların üretimine veya ticarileştirilmesine ilişkin anlaşmalar da dâhil olmak üzere her türlü AR-GE anlaşması için geçerlidir.
3.2 – İlgili pazarlar
92. Bir AR-GE anlaşmasının etkileri değerlendirilirken, ilgili pazarın tanımlanmasında kilit nokta, taraflar üzerinde temel rekabet baskısını oluşturacak ürünler, teknolojiler veya AR-GE çalışmalarının tespit edilmesidir. İnovasyon, küçük iyileştirmeler ve çeşitlendirmelere yönelik AR-GE çalışmalarında olduğu üzere, pazardaki mevcut bir ürün ya da teknolojiyle rekabet eden bir ürün ya da teknoloji ile sonuçlanabilir. Burada, olası etkiler, mevcut ürünlerin bulunduğu pazarda gerçekleşir. Diğer taraftan, inovasyon, önceden tedavisi olmayan bir hastalık için yeni bir aşı bulunması örneğinde olduğu üzere, kendine ait yeni bir ürün pazarı oluşturan tamamen yeni bir ürünle de sonuçlanabilir. Bununla birlikte, pratikte genellikle bu iki aşırı uç arasında kalınmaktadır. Başka bir deyişle, inovasyon çalışmaları, kasetlerin yerini CD’lerin alması gibi, zamanla mevcut ürün ve teknolojilerin yerini alacak yeni ürün ya da teknolojilerle sonuçlanabilmektedir. Bu tür durumların analizinde, hem mevcut pazarların, hem de anlaşmanın inovasyon üzerindeki etkisinin ele alınması gerekebilir.
Mevcut ürün pazarları
93. İşbirliği, mevcut ürünlerin iyileştirilmesine yönelik AR-GE’ye ilişkinse, mevcut ürünler ve bunların yakın ikameleri, işbirliğine konu olan ilgili pazarı oluşturur.
94. AR-GE çalışmaları, mevcut ürünleri önemli ölçüde değiştirmeyi veya mevcut ürünlerin yerini alacak yeni ürünleri hedeflediği takdirde, bunların piyasada bulunan diğer ürünlerle tam bir ikamesi veya kısa vadede ikamesi mümkün olmayabileceğinden mevcut ürünler ile potansiyel yeni ürünlerin aynı ilgili pazarda bulunmadığı sonucuna varılabilir. Bununla birlikte, AR-GE çalışmalarının bir havuzda toplanması, örneğin, rekabete duyarlı bilgi değişimi nedeniyle, mevcut ürünlerin sağlayıcıları arasında koordinasyona yol açacak nitelikteyse, mevcut ürünlerin bulunduğu pazar da dikkate alınabilecektir.
95. AR-GE, nihai bir ürünün önemli bir unsuruna ilişkin ise, yalnızca bu unsura ilişkin pazar değil, nihai ürüne ilişkin pazar da değerlendirmede göz önüne alınabilir. Örneğin, otomobil üreticileri yeni bir motor türüne ilişkin AR-GE konusunda işbirliği yaptığı takdirde, otomobil pazarı bu işbirliğinden etkilenebilir. Bununla birlikte, yapılacak değerlendirmede nihai ürünlere ilişkin pazarın dikkate alınması için, AR-GE’nin hedeflediği unsurun, bu nihai ürünler açısından teknik veya ekonomik olarak kilit bir unsur olması ve AR-GE anlaşmasının taraflarının, nihai ürünler bakımından pazar gücünün bulunması gerekmektedir.
Mevcut teknoloji pazarları
96. AR-GE işbirliği yalnızca ürün değil, teknolojiyle de ilgili olabilir. Fikri mülkiyet haklarının, ilgili oldukları ürünlerden ayrı olarak pazarlanması durumunda, ilgili teknoloji pazarlarının da tanımlanması gereklidir. Teknoloji pazarları, lisansa konu olan fikri mülkiyet haklarından ve bunların yakın ikamesi olarak kullanılabilen diğer teknolojilerden oluşur.
97. Teknoloji pazarlarının tanımlanmasında, ürün pazarının tanımlanmasına benzer bir yol izlenir. Taraflarca pazarlanmakta olan teknolojiden hareket edilerek, tüketicilerin, nispi fiyatlarda küçük ama kalıcı bir artış olduğunda geçiş yapabileceği diğer teknolojilerin tespit edilmesi gereklidir. Bu tespitin ardından, teknoloji pazarlarındaki pazar payları, teşebbüslerin lisans gelirleri esas alınarak hesaplanabilir.
98. AR-GE işbirliğinin, mevcut bir teknolojinin önemli ölçüde iyileştirilmesine veya mevcut teknolojinin yerine geçebilecek olan yeni bir teknolojiye ilişkin olması durumunda, tarafların mevcut teknoloji bakımından pazardaki konumu, uygun bir değerlendirme kıstası olarak kabul edilir. Bununla birlikte, tarafların pazar payları, bu analizin yalnızca başlangıç noktası olarak kullanılabilir. Teknoloji pazarlarında potansiyel rekabetin özel bir önemi vardır. Mevcut durumda teknolojilerinin lisansını vermemiş teşebbüslerin ilgili teknoloji pazarına girme potansiyeli varsa, bu teşebbüsler, AR-GE anlaşmasına taraf olan teşebbüslerin, teknolojilerinin fiyatını kârlı bir şekilde artırma kabiliyetini kısıtlayabilir. Böyle bir durumda pazar paylarının hesaplanmasında, lisanslı teknolojiyi içeren ürünlerin dâhil olduğu alt ürün pazarlarındaki satışlar da esas alınabilir.
İnovasyonda rekabet (AR-GE çalışmaları)
99. AR-GE işbirliği, yalnızca mevcut pazarlardaki rekabeti değil, inovasyon ve yeni ürün pazarlarındaki rekabeti de etkileyebilir. Böyle bir durum, AR-GE işbirliğinin, mevcut ürünlerin yerine geçecek olması veya yeni bir kullanım alanına yönelik yeni ürün ya da teknolojilerin geliştirilmesini konu alması halinde söz konusu olabilir. Bu gibi durumlarda inovasyonda rekabet üzerindeki etkiler önemlidir. Ancak bazı durumlarda bu etkilerin değerlendirmesinde mevcut ürün veya teknoloji piyasalarındaki mevcut veya potansiyel rekabetin analizi yeterli olmayabilir. Bu bakımdan, bir sektördeki inovasyon sürecinin niteliğine bağlı olarak iki ayrı senaryodan bahsedilebilir.
100. İlk senaryo, ilaç sektöründe örnekleri görüldüğü üzere, inovasyon sürecinde, birbirine rakip AR-GE çalışmalarının erken bir aşamada belirlenebildiği durumdur. Rakip AR-GE çalışmaları, belirli bir yeni ürün veya teknolojiye yönelik AR-GE çalışmaları ile bu çalışmaların benzer bir zamanlama dâhilinde yürütülen ikamelerinden oluşur. Bu durumda, anlaşma sonrasında yeterli sayıda rakip AR-GE çalışması kalıp kalmayacağı analiz edilebilir. Analizin başlangıç noktası, tarafların AR-GE çalışmaları olup sonrasında, kayda değer rakip AR-GE çalışmalarının tespiti gereklidir. Rakip çalışmaların kayda değer olup olmadığının değerlendirilebilmesi için diğer AR-GE çalışmalarının niteliği, kapsamı ve boyutu; mali kaynaklara, insan kaynaklarına, know-how ve patentlere veya diğer bazı varlıklara erişim imkânları; zamanlamaları ve olası sonuçlardan yararlanma kabiliyeti gibi unsurların dikkate alınması gerekmektedir.
101. İşbirliği, inovasyon üzerindeki doğrudan etkisinin yanı sıra yeni bir ürüne ilişkin pazarı da etkileyebilir. Böyle bir pazar henüz mevcut olmadığından, pazar üzerindeki etkilerin doğrudan analizi de genellikle güç olacaktır. Dolayısıyla, bu gibi pazarların analizi genellikle inovasyonda rekabete ilişkin analize dâhil edilecektir. Öte yandan, anlaşmanın AR-GE faaliyetlerinin ötesine geçen yönlerinin yeni bir ürüne ilişkin pazar üzerindeki etkilerinin, rekabetçi analizde doğrudan dikkate alınması gerekebilir. Örneğin, yeni ürün pazarında ortak üretim ve ticarileştirmeyi de içeren bir AR-GE anlaşması, salt AR-GE çalışmalarına yönelik bir anlaşmadan farklı bir şekilde değerlendirilebilir.
102. İkinci senaryo, bir sektördeki inovasyon çalışmalarının, rakip AR-GE çalışmalarının tespitine imkan tanıyacak kadar net olmadığı durumdur. Bu durumda, bir AR-GE işbirliğinin inovasyon üzerindeki etkisi, istisnai haller dışında değerlendirilmeyecektir. Yapılacak değerlendirme, istisnai haller dışında, söz konusu AR-GE işbirliği ile ilgili olan mevcut ürün ve/veya teknoloji pazarları ile sınırlı tutulacaktır.
Pazar paylarının hesaplanması
103. Hem AR-GE Tebliği, hem de bu Kılavuz bakımından pazar paylarının hesaplanmasında, mevcut pazarlar ile inovasyonda rekabet arasındaki ayrımın ortaya konulması gereklidir. AR-GE işbirliğinin başında, geliştirilmekte olan ürünler yoluyla iyileştirilebilecek, bu ürünlerle ikame edilebilecek veya yerini bu ürünlere bırakabilecek ürünlerin bulunduğu mevcut pazar, referans noktası olarak alınacaktır. AR-GE anlaşmasının yalnızca mevcut ürünlerin iyileştirilmesini ve geliştirilmesini amaçladığı durumda bu pazar, AR-GE çalışmasının doğrudan ilgilendirdiği ürünleri kapsayacaktır. Dolayısıyla da pazar payları, mevcut ürünlerin satış değeri üzerinden hesaplanabilir. AR-GE işbirliğinin, mevcut ürünlerin yerine geçecek yeni bir ürün geliştirmeyi amaçlaması durumunda da, pazar paylarının mevcut ürünlerin satış değeri üzerinden hesaplanması mümkündür.
104. Teknoloji pazarları bakımından, her bir teknolojinin, fikri mülkiyet haklarından kaynaklanan toplam lisans gelirleri içerisindeki payı hesaplanarak, lisanslı rakip teknolojilerin bulunduğu pazardaki payının ortaya konulması mümkündür. Bununla birlikte, bu yöntem, lisans bedelleri hakkındaki bilgilerin net olmayışı, çapraz lisanslama gibi nedenlerle, uygulaması zor bir yöntem olabilmektedir. Alternatif bir yaklaşım ise, lisanslı teknoloji içeren ürün veya hizmetlerin alt pazarlardaki satışları temel alınarak teknoloji pazarındaki pazar paylarının hesaplanmasıdır. Bu yaklaşım çerçevesinde, ürünün lisanslı teknoloji içerip içermediğine bakılmaksızın, ilgili ürün pazarındaki tüm satışlar hesaba katılır. AR-GE Tebliği kapsamında muafiyet alınabilmesi için, kullanılan hesaplama yöntemi ne olursa olsun, pazar payının ilgili eşikleri geçmemesi gerekmektedir.
105. AR-GE çalışmaları ile amaçlanan tamamen yeni bir ürünün geliştirilmesi ise, satışlara dayalı pazar payı hesaplaması yapılamaz. Bu durumda yalnızca, anlaşmanın, inovasyonda rekabet üzerindeki etkilerinin analizi mümkündür.
3.3 – Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirme
3.3.1 – Temel rekabetçi kaygılar
106. AR-GE işbirlikleri, rekabeti çeşitli biçimlerde kısıtlayabilir. İlk olarak, inovasyonu azaltarak veya yavaşlatarak, daha az miktarda ya da daha düşük kaliteli ürünlerin pazara girmesine sebep olabilir. İkinci olarak, AR-GE işbirlikleri, ürün veya teknoloji pazarlarında anlaşmanın tarafı olmayan teşebbüsler arasındaki rekabeti önemli ölçüde azaltarak ya da bu pazarlardaki rekabetçi davranışların koordinasyonunu mümkün hale getirerek fiyatlarda artışa neden olabilir. Ayrıca AR-GE işbirlikleri, pazarın rakiplere kapanmasına neden olabilir. Ancak pazarı kapama etkisinin ortaya çıkabilmesi, taraflardan en az birisinin kilit bir teknoloji konusunda hakim durumda bulunmasa dahi, önemli derecede pazar gücüne sahip olması ve tarafların AR-GE çalışmasının sonuçlarından münhasır olarak yararlanması durumunda söz konusu olabilir.
3.3.2 – Rekabeti kısıtlama amacı
107. AR-GE anlaşmaları, gerçekte ortak AR-GE çalışmalarına ilişkin olmayıp fiyat veya miktar tespiti ya da pazar paylaşımı gibi kartel faaliyetlerinin bir aracı olmaya yönelikse, rekabeti kısıtlama amacı taşıyan anlaşmalar olarak kabul edilir. Bununla birlikte, örneğin, gelecekte elde edilmesi muhtemel sonuçlardan ortaklaşa yararlanmayı öngören bir AR-GE anlaşması, rekabeti kısıtlayıcı nitelikte olmayabilir.
3.3.3 – Rekabeti kısıtlama etkisi
108. Çoğu AR-GE anlaşması 4. madde kapsamına girmez. Özellikle, erken safhalardaki işbirliklerine ilişkin olan ve elde edilecek olası sonuçlardan yararlanmanın ancak çok uzun vadede mümkün olduğu birçok AR-GE anlaşması için bu durum geçerlidir. Bunun yanı sıra, normal koşullar altında, tarafların teknik imkânlarının sınırlı olması gibi objektif gerekçelere bağlı olarak tarafların AR-GE çalışmalarını bağımsız olarak gerçekleştiremedikleri durumlarda, AR-GE anlaşması rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurmayacaktır. Bu durum, örneğin, tamamlayıcı nitelikteki becerilerini, teknolojilerini ve sahip oldukları diğer kaynakları bir araya getiren teşebbüsler açısından söz konusu olabilir.
109. Rakip olmayan teşebbüsler arasındaki AR-GE işbirlikleri genellikle rekabeti kısıtlayıcı etkilere sebep olmaz. Bununla birlikte, işbirliğinden elde edilen sonuçlardan münhasır yararlanma söz konusuysa ve eğer anlaşma taraflarından biri kilit teknoloji bakımından önemli bir pazar payına sahipse rakip olmayan teşebbüsler arasındaki AR-GE işbirlikleri pazarı kapama sonucu doğurabilir.
110. Bir AR-GE anlaşmasının değerlendirilmesinde, taraflar arasındaki rekabet ilişkisinin, etkilenen mevcut pazarlar ve/veya inovasyon bağlamında analiz edilmesi gereklidir. Taraflar arasındaki potansiyel rekabet konusu ise gerçekçi bir temelde değerlendirilmelidir. Örneğin, tarafların AR-GE faaliyetlerinde bulunmak için işbirliği yapmaları, tek başına, onların potansiyel rakip olduklarını göstermez. Bu noktada tarafların, birbirlerinden bağımsız olarak, gerekli know-how ve diğer kaynaklara sahip olup olmadığı belirleyicidir.
111. Daha önce teşebbüs bünyesinde yürütülen AR-GE çalışmalarının üçüncü teşebbüslere yaptırılması (outsourcing) hali özel bir AR-GE işbirliği biçimidir. Bu tür işbirliklerinde AR-GE faaliyeti genellikle, bu konuda uzmanlaşmış olan fakat AR-GE çalışmasının sonuçlarından yararlanma konusunda aktif bir rol üstlenmeyen şirketler, araştırma enstitüleri ya da akademik kuruluşlar tarafından gerçekleştirilir. Genelde bu tür anlaşmalarda know-how transferi ve/veya AR-GE çalışmalarının olası sonuçlarına ilişkin olarak tek alıcıya sağlama hükümleri bulunur. Söz konusu anlaşmalardaki bu tür hükümlerin, işbirliği taraflarının tamamlayıcı niteliğinden dolayı, rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurması beklenmez.
112. Lisanslama, üretim ve/veya pazarlama yoluyla olası sonuçlardan ortaklaşa olarak yararlanmayı içermeyen bir AR-GE işbirliği nadir olarak rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurur. Salt AR-GE ile ilgili olan bu anlaşmalar, inovasyonda rekabetin hissedilir ölçüde azaltılması ve bunun sonucunda sınırlı sayıda kayda değer rakip AR-GE çalışmasının kalması durumunda rekabet açısından sorun oluşturabilir.
113. AR-GE anlaşmalarının rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurması yalnızca, işbirliği taraflarının mevcut pazarlarda pazar gücüne sahip olması ve/veya inovasyonda rekabetin hissedilir ölçüde azaltılması halinde muhtemeldir.
114. Bir AR-GE anlaşmasının, pazar gücü oluşturmak veya mevcut pazar gücünü korumak suretiyle 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurabileceğini gösteren mutlak bir eşik bulunmamaktadır. Bununla birlikte, rakipler arasındaki AR-GE anlaşmaları, tarafların toplam pazar payının AR-GE Tebliği’nde yer alan pazar payı eşiklerini aşmaması ve diğer koşulların karşılanması halinde, bahse konu Tebliğ kapsamında grup muafiyetinden yararlanır.
115. Tarafların toplam pazar payının ilgili eşikleri geçmesi nedeniyle AR-GE Tebliği kapsamı dışında kalan anlaşmalar her zaman rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurmayabilir. Bununla birlikte, tarafların mevcut pazarlarda birlikte sahip oldukları konum ne denli güçlü ise ve/veya inovasyonda rekabet ne kadar kısıtlanıyor ise, AR-GE anlaşmasının rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurma ihtimali de o kadar fazla olur.
116. AR-GE çalışması, mevcut ürün veya teknolojilerin iyileştirilmesi ya da geliştirilmesine yönelik ise, olası etkiler, kural olarak söz konusu mevcut ürün veya teknolojilere ilişkin ilgili pazarlarda ortaya çıkar. Bununla birlikte, mevcut pazarlarda ürün fiyatı, miktarı, kalitesi, çeşitliliği veya inovasyon üzerindeki rekabeti kısıtlayıcı etkiler yalnızca, tarafların birlikte güçlü bir konuma sahip olması, pazara girişin zor olması ve diğer inovasyon faaliyetlerinin az sayıda olması halinde ortaya çıkabilecektir. Ayrıca, AR-GE faaliyetinin, nihai ürünün üretimi için görece daha düşük öneme sahip bir girdisine yönelik olması durumunda, ilgili nihai ürünler bakımından rekabet üzerinde ancak çok sınırlı bir etki söz konusu olabilecektir.
117. Salt AR-GE’ye yönelik anlaşmalar ile AR-GE çalışmasının sonuçlarından, lisanslama, üretim ve pazarlama gibi farklı aşamalarda yararlanmak üzere daha kapsamlı bir işbirliğini öngören anlaşmalar arasında bir ayrım yapılması gereklidir. Yukarıda değinildiği üzere, salt AR-GE’ye yönelik anlaşmalar nadiren rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğuracaktır. Özellikle, mevcut ürün veya teknolojilerin sınırlı bir şekilde iyileştirilmesine yönelik AR-GE çalışmaları bakımından rekabeti kısıtlayıcı etkilerin ortaya çıkma ihtimali düşüktür. Böyle bir durumda AR-GE işbirliğinin sonuçlarından ortaklaşa yararlanma, üçüncü kişilere lisans verilmesi ile sınırlı olduğu takdirde, pazarın rakiplere kapanması gibi rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğması olası değildir. Bununla birlikte sınırlı bir şekilde iyileştirilmiş ürün veya teknolojilerin ortaklaşa üretimi ve/veya pazarlanması söz konusu olduğu takdirde, işbirliğinin rekabet üzerindeki etkilerinin daha yakından incelenmesi gerekmektedir. Mevcut pazarlarda fiyatların artması veya üretim miktarının azalması şeklinde rekabeti kısıtlayıcı etkilerin ortaya çıkma olasılığı, güçlü rakiplerin de bu tür bir işbirliğinde yer alması halinde yükselecektir.
118. AR-GE çalışması, yeni bir pazar yaratan tamamıyla yeni bir ürün veya teknolojiye yönelik ise, mevcut pazarlardaki ürün fiyat ve miktarlarının etkilenmesi pek mümkün değildir. Bu durumda analizin, gelecekte üretilebilecek ürün veya teknolojilerin nitelik ve çeşitliliği ya da inovasyon hızı gibi, inovasyon üzerindeki olası kısıtlamalara odaklanması gereklidir. Yeni bir ürünün geliştirilmesi üzerinde birbirlerinden bağımsız olarak çalışan ve ürünü piyasaya sürmeye yaklaşmış olan az sayıdaki teşebbüsten iki veya daha fazlasının işbirliğine gitmesi halinde, bu gibi kısıtlayıcı etkiler ortaya çıkabilir. Bu tür etkiler, genellikle taraflar arasındaki anlaşmanın doğrudan bir sonucudur. İnovasyon, salt AR-GE’ye yönelik bir anlaşma ile de kısıtlanabilir. Bununla birlikte, rakip AR-GE çalışmalarının çok sınırlı sayıda olması durumu haricinde, tamamen yeni ürünlere yönelik bir AR-GE işbirliğinin rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurması pek mümkün değildir. Bu prensip, AR-GE çalışmasının sonuçlarından ortaklaşa yararlanma, hatta ortaklaşa pazarlamanın söz konusu olduğu durumda dahi, büyük ölçüde geçerlidir. Böyle bir durumda, AR-GE sonuçlarından ortaklaşa yararlanma yalnızca, kilit teknolojiler nedeniyle pazarın rakiplere kapandığı hallerde rekabeti kısıtlayıcı etkiler doğurabilir. Bununla birlikte, tarafların lisans vererek üçüncü kişilerin etkili bir şekilde rekabet etmelerine imkân sağlaması halinde bu tür sorunlar ortaya çıkmayacaktır.
119. Pek çok AR-GE anlaşması, önceki iki paragrafta bahsedilen durumların arasında bir yerde kalacaktır. Dolayısıyla da bu anlaşmaların, hem inovasyon hem de mevcut pazarlar üzerinde etkileri olabilecektir. Sonuç olarak tarafların birlikte sahip oldukları konum, yoğunlaşma oranları, pazardaki teşebbüslerin veya inovasyon yapan teşebbüslerin sayısı ve pazara giriş koşulları bakımından yapılan değerlendirme açısından, hem mevcut pazar, hem de inovasyon üzerindeki etkinin dikkate alınması gerekebilecektir. Bazı durumlarda, mevcut pazarlar bakımından fiyatlarda artış veya üretim miktarı, ürün kalitesi ve çeşitliliği ya da inovasyonda azalış şeklinde; inovasyon bakımından ise, gelişmenin yavaşlaması şeklinde rekabeti kısıtlayıcı etkiler söz konusu olabilir. Örneğin, mevcut bir teknoloji pazarındaki önemli rakiplerin, gelecekte mevcut ürünlerin yerini alabilecek olan yeni bir teknoloji geliştirmek üzere yaptıkları işbirliği, tarafların mevcut pazarda pazar gücüne ve AR-GE bakımından güçlü bir konuma sahip olmaları halinde, yeni teknolojinin geliştirilmesini yavaşlatabilir. Mevcut bir pazarın büyük oyuncularından birinin, pazarda yerleşik teşebbüsün konumunu tehdit edebilecek yeni bir ürün veya teknoloji ile çıkış yapmak üzere olan kendisinden çok daha küçük mevcut ya da potansiyel bir rakibi ile işbirliği yapması durumunda da benzer bir etki meydana gelebilir.
120. Anlaşmalar, tarafların pazar gücünden bağımsız olarak da AR-GE Tebliği’nin kapsamı dışında kalabilir. Örneğin, taraflardan birinin, AR-GE işbirliğinin sonuçlarına erişimini haddinden fazla kısıtlayan anlaşmalarda bu durum söz konusudur.
3.4 – Kanun’un 5. maddesi kapsamında değerlendirme
3.4.1 – Etkinlik kazanımı
121. Birçok AR-GE anlaşması, olası sonuçlardan ortaklaşa yararlanma söz konusu olsun veya olmasın, tamamlayıcı beceri ve varlıkları bir araya getirerek, yeni veya iyileştirilmiş ürün ve teknolojilerin daha hızlı bir şekilde geliştirilmesini ve pazarlanmasını sağlamak suretiyle etkinlik kazanımları meydana getirir. AR-GE anlaşmaları, bilginin daha geniş çapta yayılması yoluyla daha fazla inovasyon yapılmasını sağlayabilir. Ayrıca AR-GE anlaşmaları maliyetlerde düşüş de gerçekleştirebilir.
3.4.2 – Tüketicilere yansıma
122. Elde edilen etkinlik kazanımlarının, AR-GE anlaşmasının rekabeti kısıtlayıcı etkilerini telafi edecek şekilde tüketicilere yansıtılması gerekmektedir. Örneğin, yeni veya iyileştirilmiş ürünlerin piyasaya sürülmesinden kaynaklanan olumlu etkiler, fiyat artışlarının ya da diğer rekabeti kısıtlayıcı etkilerin önüne geçmelidir. Genel olarak, birbirini tamamlayıcı beceri ve varlıkların bir araya gelmesini sağlayan AR-GE anlaşmalarının, tüketicilere faydalı olacak etkinlik kazanımları meydana getirmesi daha muhtemeldir. Öte yandan, tarafların beceri ve varlıklarının birbirine çok benzer olduğu AR-GE anlaşmaları, taraflardan bir veya birden fazlasının AR-GE çalışmalarının kısmen veya tamamen ortadan kalkması sonucunu doğurabilecektir. Bu tür bir anlaşma, tarafların sabit maliyetlerini ortadan kaldıracak; ancak büyük olasılıkla, tüketicilere yansıtılacak bir fayda ortaya çıkaramayacaktır. Ayrıca, tarafların pazar gücü ne kadar yüksekse, etkinlik kazanımlarını, rekabetin kısıtlayıcı etkilerin önüne geçecek şekilde tüketicilere yansıtmaları ihtimali o kadar düşük olacaktır.
3.4.3 – Rekabetin ortadan kalkmaması
123. İlgili ürün veya teknoloji pazarlarının önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasının söz konusu olması halinde anlaşma, 5. madde kapsamında muafiyetten yararlanamaz.
3.4.4 – Zorunluluk
124. Etkinlik kazanımlarını elde etmek için gerekli olanı aşan kısıtlamalar içeren bir AR-GE anlaşması, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan koşulları karşılamayacaktır. Özellikle AR-GE Tebliği’nin 6. maddesinde sayılan kısıtlamaları içeren ve dolayısıyla ilgili grup muafiyeti kapsamı dışında kalan anlaşmaların 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan koşulları karşılama olasılığı düşüktür. Bu durumda, muafiyetten yararlanmak için AR-GE anlaşmasının taraflarının, bu gibi kısıtlamaların işbirliği için zorunlu olduğunu ortaya koymaları gerekecektir.
3.4.5 – Zaman bakımından Kanun’un 5. maddesi kapsamında değerlendirme
125. Rekabeti kısıtlayıcı anlaşmaların 5. madde kapsamında değerlendirilmesi, anlaşmaların gerçekleştiği zamanda mevcut olan şartlar çerçevesinde yapılır. Değerlendirme, bu şartlardaki esaslı değişikliklere duyarlı olup, anlaşmalara tanınan muafiyet, 5. maddede sayılan dört koşul sağlandığı sürece geçerlidir. Bu çerçevede, 5. madde değerlendirmesinde, taraflardan herhangi biri tarafından başlangıçta katlanılan batık maliyetlerin ve etkinlik artırıcı bir yatırımın gerçekleştirilebilmesi ve geri dönüşü için gereken zaman ve kısıtların dikkate alınması gereklidir. Yatırım sonucunda ortaya çıkan buluş, taraflara fikri mülkiyet hakları çerçevesinde bir münhasırlık veriyorsa, bu tür bir yatırımın geri dönüşüne ilişkin sürenin, münhasırlık için tespit edilen süreyi geçmesi genellikle mümkün değildir.
3.5 – Örnekler
Örnek 1
126. AR-GE işbirliğinin inovasyon/yeni ürün pazarlarındaki etkisi
Kendisine ait bir pazarlama birimi bulunmayan küçük bir araştırma şirketi olan A teşebbüsü, belirli bir hastalığın tedavisinde devrim yaratacak nitelikte, yeni bir teknolojiye dayanan farmasötik bir madde keşfetmiş ve bu maddenin patentini almıştır. A teşebbüsü, büyük bir farmasötik üreticisi olan ve bugüne kadar söz konusu hastalığın tedavisinde kullanılan ürünleri üreten B teşebbüsü ile bir AR-GE anlaşması yapar. B teşebbüsünün, benzer bir uzmanlığı ve AR-GE programı bulunmamaktadır ve makul bir süre içerisinde bu uzmanlığı oluşturması da mümkün değildir. B teşebbüsünün mevcut ürünler bakımından pazar payı %75 civarındadır; ancak, patentlerinin süresi önümüzdeki beş yıl içerisinde sona erecektir. Aynı yeni teknolojiyi kullanmakta olan ve yaklaşık olarak aynı geliştirme aşamasında bulunan başka teşebbüslerden oluşan iki rakip AR-GE çalışması daha bulunmaktadır. B teşebbüsü, ürün geliştirme için önemli bir finansman ve know-how’ın yanı sıra, ürünlerin gelecekte pazara erişimini de sağlayacaktır. B teşebbüsü, elde edilecek ürünün patent süresi boyunca münhasır olarak üretim ve dağıtım lisansına sahiptir. Ürünün beş ila yedi yıl içerisinde piyasaya sürülmesi beklenmektedir.
Değerlendirme: Ürün, büyük olasılıkla yeni bir ilgili pazara ait olacaktır. Taraflar, işbirliğine birbirini tamamlayıcı kaynak ve beceriler getirmektedir ve işbirliği sayesinde, ürünün piyasaya çıkma olasılığı büyük oranda artmaktadır. B Teşebbüsünün mevcut pazarda büyük bir pazar gücüne sahip olma ihtimali bulunsa da, söz konusu pazar gücü kısa bir süre içinde azalmaya başlayacaktır. Anlaşma, B teşebbüsünün AR-GE alanında herhangi bir uzmanlığı olmaması ve rakip AR-GE çalışmalarının varlığının, AR-GE çalışmalarını azaltma yönündeki güdüleri ortadan kaldırabilecek olması nedeniyle, B teşebbüsünün AR-GE çalışmaları bakımından herhangi bir kayba yol açmayacaktır. B teşebbüsü, gerekli yatırımları yapabilmek için, AR-GE çalışmasının sonuçlarından patent süresince yararlanmaya yönelik haklara ihtiyaç duyacaktır. A teşebbüsünün ise, kendine ait pazarlama kaynakları yoktur. Dolayısıyla, söz konusu anlaşmanın 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkilere neden olma olasılığı düşüktür. Böyle etkiler ortaya çıksa dahi, 5. maddedeki koşulların karşılanması muhtemeldir.
Örnek 2
127. AR-GE işbirliğinin dinamik ürün ve teknoloji pazarlarında ve çevre üzerindeki etkisi
Taşıt parçaları üreten iki mühendislik şirketi, mevcut bir parçanın üretim ve performansının iyileştirilmesine yönelik AR-GE çalışmalarını birleştirmek amacıyla bir ortak girişim kurmak üzere anlaşmıştır. Söz konusu parçanın üretilmesinin, çevre üzerinde de olumlu bir etkisi olacak; taşıtlar daha az yakıt tüketecek ve dolayısıyla da, daha az karbondioksit salınımı gerçekleştirecektir. Teşebbüsler, mevcut teknoloji lisanslama faaliyetlerini bir havuzda toplayacak ancak, parçaları ayrı ayrı üretip satmaya devam edecektir. İki teşebbüsün, “orijinal ekipman üreticileri” (OEM) pazarında ülke çapında pazar payları %15 ve %20’dir. Bu alanda, büyük ölçekli taşıt üreticilerin kendi araştırma programlarının yanı sıra, iki büyük rakip daha mevcuttur. Söz konusu ürünlere ilişkin teknolojinin lisanslandırılmasına yönelik dünya çapındaki pazarda, tarafların ciro bazında pazar payları %20 ve %25 olup, pazarda iki büyük rakip teknoloji daha mevcuttur. Parçanın kullanım ömrü genellikle iki ila üç yıldır. Geride kalan beş yıllık süreçte her yıl, önde gelen teşebbüslerden biri, parçanın yeni veya üst bir versiyonunu çıkarmıştır.
Değerlendirme: İki teşebbüsün AR-GE çalışmaları da tamamen yeni bir ürüne yönelik olmadığından, dikkate alınacak pazarlar, mevcut parçalara ve ilgili teknolojinin lisanslandırılmasına ilişkin pazarlardır. Tarafların toplam pazar payları, hem orijinal ekipman üreticileri pazarında (%35), hem de teknoloji pazarında (%45) oldukça yüksektir. Bununla birlikte, taraflar, parçaları ayrı ayrı üretmeye ve satmaya devam edeceklerdir. Ayrıca, düzenli olarak iyileştirilmekte olan çok sayıda rakip teknoloji mevcuttur. Bunların yanı sıra, hâlihazırda teknolojilerinin lisansını vermeyen taşıt üreticileri de teknoloji pazarına girme potansiyeli taşıdıklarından, tarafların kârlı şekilde fiyat artırma imkânlarını kısıtlamaktadır. Bu çerçevede ortak girişim, 4. madde kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkilere sahip olsa da, 5. maddede sayılan muafiyet koşullarını karşılayabilecektir. 5. madde kapsamında yapılacak değerlendirmede, daha az miktarda yakıt tüketiminin, tüketicilerin yararına olduğunun dikkate alınması gereklidir.
4 – ÜRETİM ANLAŞMALARI
4.1 – Tanım ve kapsam
128. 2013/3 sayılı Uzmanlaşma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği, teşebbüsler arasında yapılan uzmanlaşma anlaşmalarının Kanun’un 4. maddesi hükümlerinin uygulanmasından grup olarak muaf tutulmasının koşullarını belirlemektedir. Bu Kılavuz’un 8. paragrafında da belirtildiği üzere, “Üretim Anlaşmaları” başlıklı bu bölüm, Uzmanlaşma Tebliği’ni tamamlayıcı niteliktedir.
129. Birçok şekilde ortaya çıkabilen üretim anlaşmaları, üretimin bir veya daha fazla teşebbüs tarafından gerçekleştirilmesini sağlamak üzere yapılmaktadır. Teşebbüsler, birlikte kontrol ettikleri bir ortak girişim şirketinin bir veya daha fazla sayıda üretim tesisi işletmesi yoluyla veya taraflardan birinin (iş sahibi), diğer tarafa (yüklenici) bir ürünün üretimini yaptırmasını içeren fason üretim anlaşmaları gibi daha serbest şekillerde ortaklaşa üretim gerçekleştirebilirler.
130. Fason üretim anlaşmalarının farklı türleri mevcuttur. Yatay fason üretim anlaşmaları, mevcut veya potansiyel rakip olup olmadıklarına bakılmaksızın, aynı ürün pazarında faaliyet gösteren teşebbüsler arasında; dikey fason üretim anlaşmaları ise pazarın farklı seviyelerinde faaliyet gösteren teşebbüsler arasında gerçekleşir.
131. Yatay fason üretim anlaşmaları, tek taraflı ve karşılıklı uzmanlaşma anlaşmaları ile üretimi genişletme amacı taşıyan fason üretim anlaşmalarını kapsar. “Tek taraflı uzmanlık anlaşmaları”, aynı ürün pazarı veya pazarlarında faaliyet gösteren iki taraf arasında, taraflardan birinin belirli ürünlerin üretimini kısmen veya tamamen durdurmayı veya bu ürünleri diğer taraftan satın almayı kabul ettiği; diğer tarafın ise söz konusu ürünleri üretmeyi ve tedarik etmeyi kabul ettiği anlaşmalardır. “Karşılıklı uzmanlaşma anlaşmaları”, aynı ürün pazarı veya pazarlarında faaliyet gösteren iki veya daha fazla tarafın, karşılıklı olarak belirli ve fakat farklı ürünlerin üretimini kısmen veya tamamen durdurmayı veya bu ürünleri diğer taraftan satın almayı kabul ettiği; diğer tarafın ise söz konusu ürünleri üretmeyi ve tedarik etmeyi kabul ettiği anlaşmalardır. “Üretimi genişletme amacıyla yapılan fason üretim anlaşmaları” ise, iş sahibinin, yükleniciye bir malın üretimi görevini verirken, kendisinin söz konusu malın üretimini durdurmadığı veya kısıtlamadığı anlaşmalardır.
132. Her türlü ortak üretim anlaşması ve yatay fason üretim anlaşması için bu Kılavuz'daki ilkeler geçerlidir. Belirli koşullara tabi olmak kaydıyla, ortak üretim anlaşmaları ile tek taraflı ve karşılıklı uzmanlaşma anlaşmaları Uzmanlaşma Tebliği kapsamında grup muafiyetinden yararlanabilir.
133. Dikey fason üretim anlaşmaları bu Kılavuz kapsamında değerlendirilmemekte, Rakipler Arasında Olmayan Belirli Nitelikteki Fason Üretim Anlaşmalarına İlişkin Kılavuz kapsamında yer almakta ve belirli şartlara tabi olarak 2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında grup muafiyetinden yararlanabilmektedirler.
4.2 – İlgili pazarlar
134. İşbirliği tarafları arasındaki rekabet ilişkisinin değerlendirilebilmesi için öncelikle, üretimde işbirliği ile doğrudan ilişkili olan ilgili pazar veya pazarların, bir başka deyişle üretim anlaşması kapsamında üretilen ürünlerin ait olduğu pazarların tanımlanması gereklidir.
135. Bir üretim anlaşmasının, işbirliğinin doğrudan ilgilendirdiği komşu pazarlarda (yayılma pazarlarında), örneğin anlaşmanın üst ve alt pazarlarında yayılma etkileri de olabilir. Pazarların birbirlerine bağımlı olması ve tarafların yayılma pazarlarında güçlü bir konuma sahip olması halinde, yayılma pazarları da yapılacak değerlendirmede göz önüne alınacaktır.
4.3 – Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirme
4.3.1 – Temel rekabetçi kaygılar
136. Üretim anlaşmaları ve özellikle üretim ortak girişimleri, tarafların üretim miktarını, ürün kalitesini, fiyatını ve rekabet açısından önemli diğer parametreleri uyumlaştırmasına yol açarak rekabetin kısıtlanmasına sebep olabilir. Bu durum, taraflar ürünleri birbirlerinden bağımsız şekilde pazarlıyor olsa dahi ortaya çıkabilir.
137. Üretim anlaşmaları, tarafların, tedarikçi olarak rekabetçi davranışlarını koordine etmeleri sonucunda fiyatların yükselmesine ya da üretim miktarı, ürün kalitesi ve çeşitliliği ya da inovasyonun azalmasına, bir diğer ifadeyle işbirlikçi sonuca neden olabilir. Bu durum, tarafların pazar gücüne ve pazarın koordinasyona elverişli olup olmadığına bağlı olarak özellikle, üretim anlaşmasının, işbirlikçi sonuca imkan verecek ölçüde tarafların değişken maliyetlerini benzer hale getirmesi ya da rekabete duyarlı bilgilerin paylaşılmasını içermesi halinde söz konusu olabilir.
138. Üretim anlaşmaları ayrıca, ilişkili pazarların diğer teşebbüslere kapanmasına da sebep olabilir. Örneğin, üst pazarda ortak üretim faaliyeti içinde olan taraflar, yeterli pazar gücü elde etmek suretiyle, bir alt pazardaki kilit bir unsurun fiyatını arttırabilecek hale gelebilir ve bu şekilde, ortak üretim faaliyetini, alt pazardaki rakiplerinin maliyetlerini arttırmak ve nihai olarak bu rakipleri pazar dışına çıkarmak amacıyla kullanabilirler. Bu da sonuç olarak tarafların, alt pazardaki pazar güçlerini arttırmasına, fiyatları rekabetçi seviyenin üzerinde tutmalarına imkân vererek veya başka yollarla tüketicilerin olumsuz etkilenmelerine neden olabilir. Anlaşma tarafları, işbirliğinin gerçekleştiği pazarda birbirlerinin rakibi olmasalar dahi bu tür rekabetçi kaygılar söz konusu olabilir. Bununla birlikte, pazarın bu şekilde kapanmasından söz edilebilmesi için, taraflardan en az birinin, pazarın rakiplere kapanması riskinin tespit edildiği pazarda güçlü bir konuma sahip olması gereklidir.
Belgenin devamı (46 madde daha) okuyucuda yükleniyor. 4.3.2 – Rekabeti kısıtlama amacı ve sonrası