KolayuyumGiriş yap

Şili Pazara Giriş Rehberi

Kılavuz

Tür
Kılavuz
Tarih
06.02.2025
Yürürlük
06.02.2025
Durum
Yürürlükte
Seri
Kılavuzlar

1 – GENEL BİLGİLER

1.1 – Coğrafi Konum

İsmi Aymara dilinde "dünyanın bitimi" anlamına gelen “chilli” kelimesinden gelen Şili, Güney Amerika’nın güneybatı kıyısında yer almakta olup, Atlantik ve Pasifik Okyanusları arasında stratejik bir konuma sahiptir. Arjantin ile 5.308 km, Bolivya ile 860 km ve Peru ile 171 km sınıra sahip olan ve 6.435 km kıyı uzunluğu olan Şili, kıyılarda çok yüksek olmayan dağların, orta kesimlerde verimli vadilerin, kuzeyde Atacama Çölü’nün, doğuda ise And Dağları’nın çevrelediği bir topografik yapıya sahiptir. www.mapas.mop.cl adresinden Şili ile ilgili haritalara ulaşmak mümkündür.

1.2 – Siyasi ve İdari Yapı

16. yüzyılda İspanya'nın Şili'yi işgalinden önce Kuzey Şili İnkalar’ın, Orta ve Güney Şili ise Mapuçeler’in idaresi altında olup, 1810 yılında İspanya'ya karşı bağımsızlığını ilan etmesine rağmen kalıcı başarıya 1818 yılında ulaşılmıştır. Pasifik Savaşı’nda (1879-1883) Peru ve Bolivya'yı yenerek kuzeydeki bölgeleri elde eden Şili’de Salvador Allende'nin başkanlığındaki hükümet 1973 yılında Augusto Pinochet’nin askeri diktatörlük rejimi ile devrilmiştir. 1990 yılında serbest başkanlık seçimi sistemine geçilene kadar ülke Pinochet tarafından idare edilmiştir. 11 Mart 1981’de ilk Anayasa yürürlüğe girmiştir. Şili Anayasası İspanya, Fransa ve Avusturya anayasalarından esinlenerek hazırlanmıştır.

Şili’de Devlet Başkanı aynı zamanda Başbakanlık görevini de yürütmektedir. Dört yılda bir yapılan başkanlık seçimleri ile seçilen Devlet Başkanı, Bakanlar Kurulu üyelerini atama yetkisine sahiptir. İlk turu 21 Kasım 2021 tarihinde yapılan Şili Devlet Başkanlığı seçimlerinde hiç bir adayın ilk turda en az %50 oy oranını yakalayamaması üzerine en fazla oyu alan iki adayın yarıştığı 19 Aralık 2021 tarihli ikinci tur seçim sonuçlarına göre, demokratik sosyalizm ideolojisini benimseyen ve aralarında Komünist Partinin de bulunduğu sol “Apruebo Dignidad” ittifakının adayı Gabriel Boric oyların %55.8’ini alarak Devlet Başkanı seçilmiştir. Boric, görevini resmi olarak 11 Mart 2022 tarihinde devralmıştır.

Şili 16 bölgeden oluşmaktadır. Bu bölgeler Kuzeyden Güneye doğru sırasıyla, Región de Arica y Parinacota; Región de Tarapacá; Región de Antofagasta; Región de Atacama; Región de Coquimbo; Región de Valparaíso; Región Metropolitana de Santiago; Región del Libertador General Bernardo O’Higgins; Región del Maule; Región del Ñuble; Región del Biobío; Región de La Araucanía; Región de Los Ríos; Región de Los Lagos; Región de Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo ve Región de Magallanes y la Antártica Chilena olarak adlandırılmaktadır.

1.3 – Nüfus ve İstihdam

2024 yılı IMF tahminlerine göre yaklaşık 20.1 milyon nüfusa sahip olan Şili’de nüfus artış hızı %1, yaş ortalaması 35’dir. Nüfusun %18’i 0-14 yaş arasında, %69’u 15-64 yaş arasında, %13’ü ise 65 yaşın üzerindedir. Ülkedeki okur-yazarlık oranı %97 olup, Şili eğitim standartlarının diğer Latin Amerika ülkeleri ile kıyaslanınca daha iyi durumda olduğu görülmektedir. Nüfusun %10.8’i yoksulluk sınırının altında yaşamakta olup, gelir dağılımı adaletsizdir.

Şili nüfusunun %88’i kentlidir ve toplam nüfusun %40’ı başkent Santiago ve çevresinde yaşamaktadır. Kuzeyde ve güneyde tarımın yapılabildiği And Dağları’nın arasında kalan ovalarda ve Santiago'nun 100 km batısındaki liman şehri Valparaiso’da yerleşim yoğun iken; ülkenin kuzey ve güney uç noktalarına gidildikçe elverişsiz iklim koşulları sebebiyle nüfus yoğunluğu azalmaktadır.

Şili’de etnik çeşitlilik diğer Latin Amerika ülkelerine kıyasla daha azdır. Batı Avrupa ülkelerinden gelen göçmen nüfus, çoğunluğu oluşturmaktadır. Ülkeye özellikle 19. yüzyılda çok sayıda İngiliz, İrlandalı, Alman, Hırvat, Filistinli ve İtalyan yerleşmiştir.

Yaklaşık 8,5 milyon olarak tahmin edilen toplam işgücünün %9’u tarım, %69’u sanayi ve %22’si hizmetler sektöründe istihdam edilmektedir. Çalışan nüfusun yarısını, yönetici pozisyonlarının ise dörtte birini kadınlar oluşturmaktadır.

1.4 – Doğal Kaynaklar ve Çevre

Şili’nin başlıca doğal kaynakları; bakır, iyot, kereste, demir cevheri, nitrat, değerli metaller ve molibdendir. Yaban mersini, sofralık üzüm, erik, kiraz, kurutulmuş elma, midye, alabalık ve somonda dünyanın lider üreticisi ve ihracatçılarından olan Şili, güney yarım kürenin en büyük meyve, sert kabuklu meyve, salça ve dondurulmuş üzümsü meyve ihracatçısıdır. Yine, balık unu, ceviz, kuru üzüm ve dondurulmuş hindi eti ve dondurulmuş istavrit ülkenin tarım ve hayvancılık alanında öne çıkan başlıca ihraç ürünleri arasında yer almaktadır. Ülkedeki tarımsal üretim zenginliği nedeniyle, gelişmiş bir gıda işleme sanayiine de sahip olan Şili’de imalat sanayii bakır, madencilik, gıda işleme, kimyevi ürünler, ormancılık ürünleri ve su ürünleri ile sınırlıdır.

Ülke özellikle turizm açısından önemli doğal güzelliklere sahiptir. And dağları sayesinde Şili’nin büyük bir hidroelektrik enerji potansiyeli bulunmaktadır. Kıyıları boyunca ülkenin zengin balıkçılık kaynakları mevcuttur. Kuzeydeki kurak araziler maden yatakları ile bezenmiştir.

Şili’nin doğal kaynaklarının dağılımı şöyledir:

Kuzey Bölgesi: Bakır, demir cevheri, nitrat, altın, lityum, molibden, deniz ürünleri. Orta Bölgesi: Tarım, meyve, ormanlar, hidroelektrik enerjisi, kömür, deniz ürünleri. Güney Bölgesi: Orman, petrol, doğal gaz, kömür, hayvancılık ve deniz ürünleri.

Şiddetli depremlerin, volkanik faaliyetlerin ve tsunamilerin sıkça görüldüğü Şili’nin başlıca çevre sorunları ormanlık arazilerin tahribi, özellikle Santiago ve çevresinde endüstriyel faaliyetlerin ve taşıt emisyonlarının sebep olduğu hava kirliliği ve su arıtma sistemlerinin yetersizliği nedeniyle Maipo, Aconcagua ve Bio Bio nehirlerinde oluşan su kirliliğidir.

2 – MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER VE TAHMİNLER

2.1 – Ülkenin Genel Ekonomik Görünümü

Ekonomik Gösterge | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 3.Çeyrek GSYİH(Cari Fiyatlar -Milyar $) | 278.5 | 254.6 | 315.3 | 302.7 | 335.9 | 329.3 GSYİH Büyüme(Sabit Fiyatlar -%) | 0.7 | -6,1 | 12 | 2.7 | 0.2 | 1.9 Kişi Başına Düşen GSYİH (Cari Fiyatlar - $) | 14.551 | 13.056 | 16.037 | 15.238 | 16.815 | 16.616 Tüketici Fiyat Enflasyonu(yıllık, %) | 2.2 | 3 | 4.5 | 11.6 | 7.6 | 4 İşgücü (Milyon) | 9.7 | 8.9 | 9.3 | 9.7 | 10 | 10.1 İşsizlik Oranı (%) | 7.1 | 10.3 | 7.2 | 7.9 | 8.5 | 8.3 Cari İşlemler Dengesi(milyar $) | -4 | -0.9 | -7.8 | -5.1 | -3.6 | -0.1

2.2 – Temel Ekonomik Göstergeler

Covid-19 Pandemisinin ve toplumsal hareketliliğin damga vurduğu 2020 yılına kıyasla 2021 yılında ekonomik değerlerinde toparlanma görülen ve GSYİH’sı yaklaşık %12 büyüme kaydeden Şili’de 2022 yılından itibaren ekonomik göstergelerin çoğunda bozulma ve gerileme gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, 2023 yılı boyunca izlenen kararlı para ve maliye politikalarının etkisi ile başta enflasyon olmak üzere bazı göstergelerde iyileşme kaydedilmiş, özellikle 2022 yılı sonunda %12’ye yaklaşan enflasyon oranı ile bu hususta son 30 yılın en kötü ekonomik performansını sergileyen Şili’de bu oran 2023 yılında izlenen sıkı para politikası ile kontrol altına alınmış ve 2024 yılı üçüncü çeyreği itibari ile tüketici fiyat enflasyonu ortalaması %4 seviyesine gerilemiştir.

Diğer taraftan, Başta Şili Merkez Bankası olmak üzere, OECD, IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kuruluşlarca yapılan değerlendirmelerde 2023 yılı sonunda Şili ekonomisinin büyüme kaydetmeyeceğine kesin gözüyle bakılmış olup tahmin edildiği gibi GSYİH büyüme oranı %0.2 olarak kaydedilmiştir. Bununla birlikte, The Economist Dergisi tarafından yayınlanan bir makalede, OECD ülkeleri arasında yapılan değerlendirmede Şili, 2023 yılında 35 ülke arasında en iyi ekonomik performans sergileyen 7. ülke olmuş ve İspanya, Portekiz ve Polonya gibi ülkeleri geride bırakmıştır. Şili, Latin Amerika ülkeleri arasında ise ilk sırada gelmiştir. Enflasyon, enflasyon genişliği, GSYİH, istihdam ve borsa performansı gibi kriterler gözetilerek yapılan değerlendirmede Şili Merkez Bankasının erken dönemde almış olduğu tedbirler ve başarılı faiz artırımı politikası sonucunda Şili'nin 2023 yılında iyi bir ekonomik performans sergilediği ortaya koyulmuştur. Ayrıca, Şili'nin işgücü piyasası ve GSYİH'da istikrarlı büyüme kaydettiği vurgulanmıştır. Şili'ye kıyasla diğer Latin Amerika ülkelerinden Meksika 18., Kolombiya ise 22. sırda gelmiştir.

Dünya Bankası tarafından Haziran 2024 itibari ile revize edilen değerlendirmeye göre Şili ekonomisinin 2024 yılı sonunda %2.6 oranında büyümesi beklentisi mevcut olup söz konusu değer Latin Amerika ve Karayipler Bölgesi ortalama büyüme beklentisinin üzerindedir. IMF tarafından ise 2024 yıl sonunda Şili için %2’lik bir büyüme tahmini yapılmıştır. Şili Merkez Bankasınca ise ekonomik büyümenin yıl sonunda %2.25-%3 aralığında gerçekleşmesi yönünde daha iyimser bir beklenti mevcuttur. Ancak, enflasyon hedefinin %3 düzeyine ancak 2026 yılında ulaşabileceği, 2024 yılının %4.1 düzeyinde bir enflasyon oranı ile kapatılacağı değerlendirilmektedir.

Nitekim, Şili Merkez Bankası tarafından aylık bazda yayımlanan ve uzun dönemde Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'ya ilişkin bir değerlendirme yapma olanağı sağlayan aylık ekonomik faaliyet endeksi (IMACEC) değerlerine göre incelendiğinde 2024 yılı Nisan ayında son 21 ayın en iyi değeri kaydedilerek ekonomik aktivite madencilik ve hizmetler sektörünün etkisiyle %4.5 oranında büyüme kaydetmiş, yılın ilk 5 ayının ortalaması ise %2.3 olarak gerçekleşmiştir.

Bununla birlikte, IMF tarafından yayınlanan verilere göre Şili’de 2023 yılında 16.815 ABD Doları olarak kaydedilen kişi başına düşen milli gelirin 2024 yılında yalnızca %1’lik bir küçülme ile 16.616 ABD Doları seviyesinde gerçekleşmesi tahmin edilmektedir.

İstihdama ilişkin değerler incelendiğinde, 2023 yılı sonu itibariyle 10 Milyona ulaşan işgücünün 2024 yılı ilk yarısında bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla %3’lük bir artışla 10.1 Milyona ulaştığı görülmektedir.

2024 yılının ikinci yarısı itibarıyla Şili ekonomisi istikrarlı bir seyir izlemiş ve 2023 yılında izlenen maliye politikalarının sonuçları alınmıştır. Ekonomik göstergelerde kayda değer düzelmelerin ise ancak 2025 yılından itibaren gerçekleşebileceği değerlendirilmektedir.

Dünya Bankası tarafından Haziran ayında revize edilen değerlendirmeye göre Şili ekonomisinin 2024 yılı sonunda %2.6 oranında büyümesi beklentisi mevcut olup söz konusu değer Latin Amerika ve Karayipler Bölgesi ortalama büyüme beklentisinin üzerindedir. IMF tarafından ise 2024 yıl sonunda Şili için %2’lik bir büyüme tahmini yapılmıştır. Şili Merkez Bankasınca ise ekonomik büyümenin yıl sonunda %2.25-%3 aralığında gerçekleşmesi yönünde daha iyimser bir beklenti mevcuttur. Ancak, enflasyon hedefinin %3 düzeyine ancak 2026 yılında ulaşabileceği, 2024 yılının %4.1 düzeyinde bir enflasyon oranı ile kapatılacağı değerlendirilmektedir.

Yatırım ortamı serbestisi anlamında şeffaf, öngörülebilir, kurallara dayalı ve açık bir pazar olan Şili, maden yataklarının zenginliği, hammaddeye kolay ve garantili ulaşım imkanları, istikrarlı ekonomik ve politik yapısı ile uluslararası sermayeyi kendine çekmeyi başaran bir ülkedir. Merkez Bankası tarafından açıklanan verilere göre, 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla %19.2’lik bir artış ile 21.7 Milyar Dolara ulaşan doğrudan yabancı yatırımlar son 10 yılda kaydedilen en yüksek değer olarak kayda geçmiştir. Şüphesiz, çok uluslu sermaye açısından ülkedeki en cazip imkanlardan birisi, Şili’nin yaygın serbest ticaret anlaşmaları ve bölgesel anlaşmalar ağı ile Dünya Gayrisafi Hasılasının %88’ini teşkil eden ülkelere vergisiz veya daha düşük vergi ile ihracat yapma olanağı sunuyor olmasıdır. Bir başka deyişle, uluslararası sermaye Şili’yi, dünya nüfusunun %67’sini teşkil eden coğrafyaya erişme imkanı sunan bir üs olarak değerlendirmektedir. Dolayısıyla, 60’dan fazla çok uluslu şirket, kendisine merkez olarak Şili’yi seçmiştir. Ayrıca, Şili’deki yerli ve yabancı yatırımcıya eşit muamele ilkesi, hukukun üstünlüğü, kar transferi ve sermaye girişinde herhangi bir kısıt olmaması gibi etmenler de Şili’nin bölgesinde istikrarlı bir yatırım üssü olarak ortaya çıkmasında etkili olmuştur.

Kariforniya merkezli Milken Enstitüsü tarafından yayınlanan 2024 Yılı Küresel Fırsat Endeksi (Global Opportunity Index)’ne göre, Şili Latin Amerika’da en fazla yabancı yatırım çekme potansiyeline sahip yüksek gelir grubu niteliğindeki ülke olarak açıklanmıştır. Endeks tarafından dikkate alınan beş kategoride (iş algısı, ekonomik temeller, finansal hizmetler, kurumsal çerçeve ile uluslararası standart ve politikalar) değerlendirilen ülke küresel düzeyde 129 ülke arasında 33. sırada yer alırken Latin Amerika ülkeleri arasında ilk sıraya yerleşmiştir. Şili’yi Uruguay (42.), Kosta Rika (47.), Jamaica (58.) ve Brezilya (60.) izlemiştir.

2.3 – Sektörel Gelişmeler Madencilik

Son yıllarda ekonominin çeşitlendirilmesi yönünde atılan adımlara rağmen, Şili’de öne çıkan

sektörlerin başında gelen madencilik, ülkede üretim ve ihracatın temel taşını oluşturmaktadır. Başta bakır olmak üzere, lityum, molibden, potasyum, gümüş, iyot gibi maden ve minerallerin önemli üreticisi olan Şili’de 13 bölgede madencilik üretimi yapılmakla birlikte geniş çaplı madencilik başta kuzey bölgeler olmak üzere Tarapaca, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaiso, Metropolitan Bölge ve O’Higgins bölgelerinde yapılmaktadır.

Şili’de madencilik alanında faaliyet gösteren büyük firmaların %99’u molibden, %96’sı demir, %95’i bakır, %66’sı gümüş ve %59’u altın madenciliğinde faaliyet göstermektedir.

Şili Maden Konseyi tarafından 2022 Mart ayında hazırlanan bir yayına göre Şili, %26’lık pay ile dünya bakır üretiminde 1., %17’lik pay ile dünya molibden üretiminde 2., %7’lik pay ile dünya gümüş üretiminde 4. Sırada gelmektedir. Bakır üretiminin %29’u devlet işletmesi CODELCO, %71’i ise özel sektörde faaliyet gösteren firmalar tarafından karşılanmaktadır. Dünyanın en önemli 10 bakır madeninden 6’sı Şili’de bulunmakta olup bunlar Escondida, Collahuasi, El Teniente, Pelambres, Radomiro Tomic ve Los Bronces’dir.

Dünya maden rezervleri bakımından Şili’nin sahip olduğu paylara bakıldığında %54 ile renyum, %44 ile lityum, %23 ile bakır, %10 ile iyot, %9 ile molibden ve %5 ile gümüş öne çıkmaktadır. Üretimde bakır, renyum, iyot ve doğal nitratlarda dünya birincisi olan Şili, lityum ve bor bileşikleri üretiminde dünyada ikinci, gümüşte dördüncü ve potasyum bileşiklerinde sekizinci sırada gelmektedir. Dünya doğal nitratlar üretiminin tamamı, iyot üretiminin %67’si, renyum üretiminin %57’si, bakır üretiminin %26’sı, lityum üretiminin %22’si ve molibden üretiminin %17’si Şili tarafından karşılanmaktadır.

Madencilik Bakanlığı ve Şili Bakır Komisyonu (COCHILCO) tarafından ortak yayınlanan 2021-2030 Madencilik Yatırımları Portföyünde 51 adet projeden oluşan toplam 68.9 Milyar Dolarlık bir yatırım seviyesine ulaşılmıştır. Sürdürülebilir ve verimli madencilik yatırımlarının yapılmasını ilke edinen Şili, aynı zamanda, Peru, ABD ve Meksika gibi bölge ülkelerine yılda 100 Milyon ABD Doları değerinde madencilik teknolojisi hizmeti de ihraç etmektedir. Ayrıca, ülkede faaliyet gösteren madencilik şirketlerinin, makina vb. ekipman, teknoloji ve hizmet alımlarının yıllık ortalama 15 Milyar Dólar düzeyinde olduğu hesaplanmaktadır. 2018-2022 Hükümet Programında olduğu gibi Mart 2022 itibariyle göreve başlayan Boric Hükümetine ait yeni programda da madencilik sektörüne önemli yer ayrılmış olup madencilik faaliyetlerinin ekonomik ilerlemenin motor gücü olmaya devam edeceği açıktır. Madencilik sektörü 2021 yılı içerisinde, toplam 717.000 kişiye istihdam yaratmış olup GSYİH’ya %12.5 oranında katkı sağlamıştır.

2022 yılında da daha önce olduğu gibi madencilik en önemli ihracat kalemi olarak öne çıkmış olup bu sektörde geçtiğimiz yıla kıyasla %5.3’lük bir azalma ile 55.5 Milyar Dolar düzeyinde ihracat gerçekleştirilmiştir. Yalnızca 43.8 Milyar Dólar değerinde bakır ihracatı gerçekleştirilmiştir. Nitekim, dünya bakır üretiminin üçte birini karşılayan Şili, toplam küresel üretimin yarısından fazlasını (%54) satın alan Çin’in bu alandaki en büyük tedarikçisi konumundadır. Şili, bakır ihracatının toplam %44’ünü rafine, %56’sını ise konsantre olarak gerçekleştirmektedir.

Şili, son dönemde, değerli lityum kaynaklarının yarattığı fırsatlarla da dikkat çeker hale gelmiştir. “Lityum Üçgeni” olarak bilinen Şili (Salar Atacama), Bolivya (Salar de Uyumi), Arjantin (Salar de Arizaro) arasındaki bölge dünya lityum rezervinin %75’ini ihtiva etmektedir. Şili’de deniz seviyesinden 1.4 mil yükseklikteki “Salar Atacama” göl yatağı, dünya lityum rezervinin %27’sini barındırmakta olup dünyanın kanıtlanabilmiş en büyük lityum kaynağıdır. Dolayısıyla, “Beyaz altın” olarak bilinen lityumda, 7.5 Milyon tonluk, dünyanın en büyük rezervine sahip olan Şili, esasen dünyanın en büyük lityum üreticisi olan Avustralya’nın sahip olduğu rezervlerin 5 katı büyüklüğünde bir lityum rezervine sahip bulunmaktadır. Ancak 2016 yılına kadar dünyanın lider lityum üreticisi konumunda olan Şili, mevcut durumda liderliği Avustralya’ya bırakmıştır. Şili Bakır Komisyonu-Comisión Chilena del Cobre (Cochilco) verilerine göre, dünya lityum üretimi sıralamasında %46’lık pay ile Avustralya ilk sırada iken onu %32’lik pay ile Şili, %10’luk pay ile Çin ve %8’lik pay ile Arjantin takip etmektedir. Sıcağa dayanıklı cam ve seramik ürünleri üretiminden ilaç sanayiine yaygın bir kullanım alanı olan lityum, özellikle şarj edilebilir pil üretiminde kullanılmakta olup elektrikli araç endüstrisinin en büyük ihtiyaçlarından birini teşkil etmekte, temiz ulaşım teknolojileri açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Şili Enerji Bakanlığının da, 2050 yılı itibarı ile kamu taşımacılığının tamamını elektrikli araçlarla sağlama gibi bir hedefi bulunmaktadır. Artan talep karşısında lityum fiyatlarında da son yıllarda artış kaydedilmiştir.

Tarım ve Hayvancılık

Üretim, ihracat ve istihdama katkısı ile Şili ekonomisinin önemli bileşenlerinden birini tarımsal üretim teşkil etmektedir. Şili, tarımsal ürerimde, ülkenin Kuzeyden Güneye 4300 km boyunca uzanan coğrafi koşullarına bağlı iklim çeşitliliğin avantajını yaşamakta, bu çerçevede tarımsal ürünlerde çeşitlilik ve farklı/çoklu üretim sezonlarının yanı sıra büyük alıcıların yer aldığı Kuzey Yarıküre ile ters sezon üretime sahip olma (seasonality) imkanı nedeniyle, üretim ve ihracat anlamında şanslı bir konumda bulunmaktadır. Tüm dünyada Akdeniz iklim koşulları özelliklerini gösteren sınırlı sayıdaki iklim bölgelerinden de birini teşkil eden coğrafi konumu, tarımsal üretim koşullarını desteklemektedir. Aynı zamanda, And Dağlarının yarattığı doğal bariyer tarafından ülkeye zararlıların gelmesi önlendiği için meyve ve sebze yetiştiriciliği anlamında ülkede son derece avantajlı koşullar hakimdir. Gece ve gündüz arasındaki “thermal oscillation-termal salınım” farkına bağlı olarak meyvelerde doğal olarak gelişen şeker ürünlere farklı bir aroma, koku ve renk vermektedir. Bu durum özellikle yaş meyve üretiminde Şili’yi ön plana çıkarmaktadır.

Yaban mersini, sofralık üzüm, erik, kiraz, kurutulmuş elma, midye, alabalık ve somonda dünyanın lider üreticisi ve ihracatçılarından olan Şili, güney yarım kürenin en büyük meyve, sert kabuklu meyve, salça ve dondurulmuş üzümsü meyve ihracatçısıdır. Yine, balık unu, ceviz, kuru üzüm ve dondurulmuş hindi eti ve dondurulmuş istavrit ülkenin tarım ve hayvancılık alanında öne çıkan başlıca ihraç ürünleri arasında yer almaktadır. Ülkedeki tarımsal üretim zenginliği nedeniyle, gelişmiş bir gıda işleme sanayiine de sahip olan Şili, 2030 yılında gıda

ihracatının 62 Milyar Dolara çıkacağı ve her üç Şilili'den birinin gıda sanayiinde çalışacağı öngörülen oldukça iddialı bir senaryo ile ilerlemektedir.

Coğrafi avantajı ve çoğunlukla ada iklimi niteliğindeki iklim koşullarının dışında, ülkede bitki ve hayvan sağlığına ilişkin olarak çok sıkı tedbirler uygulanması da mevcut üretim ve ihracat kapasitesini olumlu yönde etkilemektedir. Nitekim, sınır geçişlerinde, havaalanı ve limanlarda, ülke tarımını hastalık ve zararlılardan koruma amaçlı sıkı tedbirler uygulanmakta, “Philoxera” gibi, büyük zararlara yol açabilen organizmalardan ülke ari tutulmaktadır. Keza Akdeniz Meyve Sineği de Şili’de çok nadir gözlemlenmiştir.

Üretim ve pazarlamaya yönelik hizmet kalitesinin de tarım ve gıda sektörünü destekler mahiyette olduğu ayrıca not edilmelidir. Nitekim, gıda işleme ve paketleme gibi bağlantılı sektörlerde hizmet veren yabancı firmalar, ülkedeki sağlıklı ve istikrarlı finansal sistem, cazip yatırım ve iş yapma koşullarından olumlu etkilenmekte, ayrıca uluslararası pazarlarla kurulan sıkı bağ nedeniyle, pazar erişimi konusunda da sıkıntı yaşamamaktadırlar.

GSYİH’nın yaklaşık %3.8 ini doğrudan tarım sektörü oluşturmakla birlikte sektörün bağlı olduğu diğer hizmetler de dikkate alındığında bu payın dolaylı olarak yaklaşık %15’e yükseldiği düşünülmektedir. 2022 yılı içerisinde Şili, 5.9 Milyar Dolar değerinde meyve, 6.6 Milyar Dolar değerinde gıda, 6.2 Milyar Dolar değerinde somon, 1.5 Milyar Dolar değerinde ise şarap ihracatı gerçekleştirmiştir. Şili’nin tarım ürünleri ihracatında, geniş STA ağının önemli bir katkısı bulunduğu belirtilmelidir. 2022 yılı sonu itibariyle tarım ve hayvancılık sektöründe istihdam edilenlerin toplam istihdam içerisindeki oranı %5.8’dir.

Sanayi

Temel olarak uluslararası ticarete dayalı bir yapı arz eden Şili’de temel sınai üretim başta madencilik olmak üzere, gıda-tarım, su ürünleri, ormancılık, ambalaj, tıbbi cihaz-malzeme ve ilaç sektörlerine dayalıdır. Sanayi ve imalat sektörünün GSYİH’ya katkısı %56.5 seviyesinde olup bunu %31.4 ile hizmet, %3.8 ile tarım sektörleri izlemektedir.

Şili İhracatı Geliştirme Ajansı ProChile tarafından belirlenen 4 adet üretken sektör arasında bulunan sanayi ve imalat sektöründe ihracatın %58’i Asya, %15’i Kuzey Amerika, %13’ü Latin Amerika, %13’ü Avrupa ve %1’i Afrika’ya yapılmaktadır. Birincil sektörlere dayalı deneyim, ülkenin karşılaştırmalı avantajları, katma değer yaratılması, yenilikçilik, değişen arz ve talebe bağlı olarak yönetim kapasitesi söz konusu sektörde ülkenin güçlü yönlerini oluşturmaktadır.

Şili Sanayiciler Federasyonu-SOFOFA verilerine göre, Kasım 2022 verilerine göre 2022 yılında üretime en fazla katkı sağlayan sektörler ilaç, kok kömürü ve metal ürünler olmuştur. Kimyasal ürünler, kağıt ürünleri ve gıda ürünlerinde ise bir önceki yıla kıyasla üretimde düşüş yaşanmıştır.

Hizmetler

Şili ekonomisine sanayi sektöründen sonra %31.4 oranında katkı sağlayan hizmet sektöründe son 15 yıl içerisinde yıllık ortalama %13’lük büyüme ile önemli bir ihracat potansiyeli yakalanmıştır.

Son yıllarda, küresel hizmetler alanında sahip olduğu teknoloji ve yetenek ağı ile kendisini Latin Amerika’da bir üs (hub) olarak pazarlayan Şili, uygulamaya koyduğu “Teknoloji Vizesi- Visa Tech: Talent Attraction Program” kapsamında teknoloji sektöründe faaliyet gösteren girişimcilerin hızlı ve kolay şekilde (15 iş günü) çalışma vizesi alabilmesinin önünü açarak ülkenin beşeri ve entelektüel sermayesini artırmayı hedeflemektedir (Bkz. https://tramitesonline.inversionextranjera.cl).

Sonuncusu 2019 yılında hazırlanan GEDI Küresel Girişimcilik Endeksinde 138 ülke arasında 19. sırada yer bulan ülke Tholons Top Digital Nations sıralamasında da 12. sırada yer almıştır. OECD PISA sonuçlarına göre ise eğitim seviyesinde Latin Amerika’da lider konumdadır. Benzer şekilde, 2021 Küresel Yetenek Girişimciliği Endeksinde de 134 ülke arasında Şili 33. Sırada gelmiş olup Latin Amerika ve Karayiplerde bu alanda ilk sırada yer almıştır.

Nitekim, 2020 yılı sonunda Şili Dışişleri Bakanı Andres Allamand tarafından, Şili'yi diğer Latin Amerika ülkelerinden ayrıştıracak yeni bir ülke imajı stratejisi açıklanmıştır. Ülkenin 2020- 2030 marka stratejisi olarak lanse edilen proje kapsamında Şili paradigmasının ve imajının artık değişmesi gerektiği, geçmişte manzarası ve doğasıyla tanınan ülkenin bugün itibariyle, aynı zamanda insanları ve dünyaya katkıda bulunabilecek yetenekleri ile öne çıkacağı belirtilmiştir. Yabancıları Şili'yi ziyaret etmeye davet etmenin ötesinde, Şili’nin dünyaya neler sunabileceğine odaklanılacağı ifade edilmiştir. "Şili Geleceği Yaratıyor" (#ChileCreatingFuture) kampanyası kapsamında, önceki uluslararası tanıtım stratejilerinden bir sapma olarak odak noktası “manzaradan insana, coğrafyadan yeniliğe, büyümeden sürdürülebilirliğe ve ülkenin alabileceklerinden ziyade verebileceklerine” kaydırılmıştır. Aşılanmaya çalışılan fikrin; Şili'nin uluslararası güce sahip, dünyayı önemseyen, bu dünyayla bütünleşmiş ve bu dünyanın bir parçası olduğunu hisseden ve katkıda bulunmayı amaçlayan bir ülke olduğunun altı çizilmiştir.

Şili İhracatı Geliştirme Ajansı ProChile tarafından ihracatta 4 kilit sektör arasında gösterilen hizmetler sektörünün tanıtımına ilişkin olarak hazırlanan platform “Chile, un Mundo de Servicios-Şili: Hizmetler Dünyası” (https://chileservicios.com) üzerinde bilgi teknolojileri, mühendislik, mimarlık, video oyunları ve görsel-işitsel prodüksiyon öne çıkan sektörler olarak belirtilmiştir.

2021 yılında Trade Map verilerine göre Şili’de hizmet ihracatı 6.6 Milyar Dolar, hizmet ithalatı 15.7 Milyar Dolar düzeyinde gerçekleşmiştir.

Şili, DTÖ Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS) taahhütlerinin açıklık düzeyi ve üstlenilen taahhüt sayısı (140) bakımından, Latin Amerika ortalamasının (119) üzerinde olmakla birlikte, OECD ortalamasının (330.4) altındadır. Bir kısmı -hizmet sunuculara çalışma izni ile ilgili uygulanan süre kısıtları veya arazi ve emlak alımlarında, sahilden veya sınır noktalarından belirli bir mesafe uzaklığın gözetilmesi gibi- yatay nitelikli olan kısıtların ötesinde, sektör- spesifik kısıtlar da mevcuttur. Ayrıca, yabancı yatırımcılara ayrımcı bir uygulama şeklinde olmaktan ziyade, düzenleyici engel niteliğinde olan mevcut düzenlemelerin dijital hizmetler, deniz taşımacılığı, telekomünikasyon hizmetleri gibi sektörlerde yoğunlaştığı görülmektedir.

OECD Hizmet Ticareti Kısıt Endeksi (OECD Services Trade Restrictiveness Index-STRI) 2021 verilerine göre, Şili, indeks kapsamında ele alınan 22 sektörde genel olarak OECD ortalamasından ve pek çok üye ülkeden düşük seviyede kısıta sahip ülke olarak değerlendirilmiş olup muhasebe, hava taşımacılığı, yasal hizmetler ve mimarlık en az kısıta sahip sektörler olurken, radyo ve televizyon yayıncılığı, iletişim, gümrük komisyonculuğu ve kurye hizmetleri en fazla kısıtın görüldüğü sektörler olarak öne çıkmıştır.

Pazar açıklığının OECD ortalamasının altında kaldığı hizmet sektörlerinin başında gelen, Kurye Hizmetleri ve Posta Dağıtım Hizmetlerinde, ilgili hizmet sunumunun, tamamının devlete ait “Correos de Chile” eliyle yapılıyor olması, ayrımcı olmaktan ziyade, mevzuat alt yapısından kaynaklanan düzenleyici engel niteliği taşımakta iken, mal ihracatının %97’sinin yapılmasına araç teşkil eden deniz taşımacılığında, yabancı sermaye katılımı (capital extranjero) üst limiti, kabotaj hakkının Şili bayrağı taşıyan gemilere tanınması, gemicilik şirketlerinde yönetim kurulu üyelerinin tamamının Şili vatandaşı olması gibi “ayırımcı” olarak nitelenebilecek bazı uygulamalar da göze çarpmaktadır. Yine, gümrük komisyonculuğu hizmetinde, yabancı katılımı %49 ile sınırlandırılmakta olup gümrük komisyoncularının Şili vatandaşı olması gerekmektedir.

Enerji

Enerji alanında net ithalatçı konumunda bulunmakta olan Şili, büyük oranda ithal enerjiye bağımlıdır. Maden açısından çok zengin olmakla beraber (bakır ve lityumda dünyanın önde gelen üreticisi ve ihracatçısı) petrol ve doğal gaz kaynakları yetersiz olan Şili enerji ihtiyacının yaklaşık %60’ını ithalat yoluyla karşılamaktadır. Arjantin, Peru, Bolivya gibi komşu ülkelerden önemli miktarda petrol ve doğal gaz ithal edilmekte, nükleer enerji üretimi ise sismik hareketliliğin yarattığı hassasiyet nedeniyle en azından mevcut aşamada bulunmamaktadır.

Enerji sektöründe özel sektör kuruluşları yerli ve yabancı ayrımı gözetilmeksizin faaliyet gösterebilmektedir. Bununla birlikte, enerji sektöründe ENAP (Empresa Nacional del Petroleo) gibi %100 devlet sermayesine sahip şirketler de bulunmaktadır.

Şili enerji politikası Enerji Bakanlığı tarafından belirlenmekle birlikte bu alanda Ulusal Enerji Komisyonu (CNE), Elektrik ve Doğal Gaz Gözetim İdaresi (SEC) ve Şili Nükleer Enerji Komisyonu (CCHEN) ve sürdürülebilir enerji alanında faaliyet gösteren Sürdürülebilir Enerji Ulusal Merkezi gibi yardımcı kamu tüzel kişilikleri de faaliyettedir.

Her ne kadar konvansiyonel enerji kaynakları bakımından dışa bağımlı olsa da, son yıllarda ülke, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelerek bu açığı kapatma gayreti içerisine girmiştir. Şili, sahip olduğu doğal kaynaklar ve coğrafi özellikler ile kendisini dünyanın “doğal enerji laboratuvarı” olarak konumlandırmaktadır. Yılda 4 bin saatlik güneş ışığı potansiyeli ve yüksek radyasyon seviyesi ile güneş enerjisi üretiminde uygun koşullara sahip olmakla birlikte, ülkenin Antofagasta, Coquimbo, Biobio, Los Lagos ve Magallanes bölgeleri başta olmak üzere neredeyse tamamında rüzgar enerjisi de üretilebilmektedir. Esasen, 4300 km uzunluğunda ve 177 km genişliğinde bir ülke olmasının başlı başına enerji politikaları açısından zorluklar yarattığı Şili, aynı zamanda dünyanın en büyük solar enerji potansiyeline sahip bölgesi Atacama Çölü nedeniyle avantajlara da sahiptir. 140.000 km2 büyüklüğündeki Atacama Çölü, metrekare başına günde, 9kWh radyasyon salınımıyla, dünyanın en güçlü güneş enerjisi kaynağına sahip bölgesi olarak bilinmektedir.

Nitekim, son 10 yılda Şili’nin başta rüzgar ve güneş enerjisi olmak üzere, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelimiyle bu alanda sağlanan gelişmeler, Şili’yi yenilenebilir enerji konusunda dünya çapında bir konuma getirmiştir. Temiz enerji alanındaki yatırımlarda en çekici pazarları ölçen Climatescope 2022 değerlendirmesine göre enerji sektöründe Şili 136 ülke arasında 22. sırada, gelişen pazarlar arasında ise 4. sırada yer almıştır. Bölgesinde ise Kolombiya’dan sonra 2. Sırada gelmektedir.

2025 yılına kadar kömür yakıtlı enerji santrallerinin yarısının, 2040 yılına kadar ise tamamının kapatılmasını hedefleyen Şili, 2025 yılına kadar elektrik üretimin %20’sini yenilenebilir enerji kaynaklarından elde etme hedefini ise erkenden gerçekleştirmiş olup 2020 yılı itibariyle elektrik üretiminin %25’inin temiz enerji kaynaklarından sağlandığı tespit edilmiştir. Ember Climate tarafından ortaya konulan bir araştırma sonucuna göre ise, Şili'de Eylül 2022 itibari ile ilk kez elektrik enerjisi üretimindeki yenilenebilir enerji kaynaklarının payı geleneksel enerji kaynaklarından olan kömürden üretimin payını aşmıştır. Araştırmaya göre, 2018 yılından bu yana ilk kez güneş ve rüzgar enerjisinden elektrik üretiminin payı iki katına çıkmış olup Eylül 2022'de yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam payı %27.5 seviyesine yaklaşmış iken kömürden enerji üretiminin payı %26.5 düzeyinde kalmıştır.

Ayrıca Şili, Nisan 2020 itibariyle güncellemiş olduğu Ulusal Katkı Beyanını (NDC) Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (Paris Anlaşması) kapsamında sunmuş olup sera gazı (GHG) bütçesinin 2020 ile 2030 arasında 1,100 milyon metrik ton karbondioksit eşdeğerini (MtCO2e) aşmamasını hedeflemektedir.

Son yıllarda, Şili’de enerji sektöründe yenilikçi yaklaşımlar içeren projeler ve yatırımlar hız kazanmıştır. Ayrıca, Şili’nin temiz ve yenilenebilir enerji alanında ihracat kapasitesini de artırma niyetiyle çevre dostu yakıtlara ve ulaşımda elektrikli araçların kullanımına yöneleceği ve 10 yılda 230 bin hektar alanın ağaçlandırılacağı da ifade edilmiştir. Ülke, 2050 yılı itibarıyla “Carbon-neutral Country” olmayı hedeflemektedir.

Benzer şekilde, Şili Üretim Teşvik Ajansı (Corporación de Fomento de la Producción- CORFO) tarafından yapılan açıklamada, hükümet tarafından Atacama Çölü'nde ayrılan 12.000 hektarlık alanda 12 milyar ABD Doları değerindeki 18 farklı proje ile Şili'nin yeşil hidrojen pazarında önemli bir oyuncu ve Güney Amerika’da yeşil hidrojenin ihracat merkezi olma hedeflerinin altı çizilmiştir. Şili’nin özellikle güneş ve rüzgar enerjisi gibi eşsiz yenilenebilir kaynaklarını değerlendirilerek 10 yıl içerisinde 25 gigawatt (GW)’lık hidroliz kapasitesi ile dünyanın en düşük maliyetli üreticisi olma gibi iddialı bir hedefi bulunmakta olup yeşil hidrojen yatırımlarının Covid-19 salgınının Şili ekonomisine olan etkilerini bertaraf etmede kilit rol oynayacağına inanılmaktadır. Mart 2022’de görevi devralan Gabriel Boric Hükümetinin de devlete ait lityum ve yeşil hidrojen üretim tesisleri kurulması hedefi bulunmaktadır.

Şili Sürdürülebilir Enerji Yol Haritası 2050 belgesine https://www.energia.gob.cl/sites/default/files/hoja_de_ruta_cc_e2050.pdf linkinden erişim sağlanabilir.

3 – ÜLKE PAZARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

3.1 – Dağıtım Kanalları

Perakende sektörü kaydedilen ekonomik büyümeye paralel önemli ölçüde gelişmiştir. Ülkede yaygın ağlarla “hipermarket” veya “süper market”, “çok katlı mağaza”, “zincir mağaza” şeklinde yapılarla faaliyet gösteren perakende sektörünün önemli aktörleri aynı zamanda Arjantin, Peru, Brezilya gibi diğer Latin Amerika ülkelerinde de varlık göstermektedir. Büyük marketler, doğrudan üreticiden ya da distribütör firmalardan alım yapmaktadır. Özellikle gıda sektöründe, kâr marjını yüksek tutmak üzere, ülkenin yaş meyve sebze konusundaki rekabet avantajı da kullanılarak doğrudan (üreticiden) satın alım tercih edilebilmektedir. Küçük alıcılar ithalat yoluyla alım yapmaktan ziyade distribütör firmalardan alım yapmayı tercih etmektedir.

Öte yandan, gelir dağılımındaki adaletsizliğin de etkisiyle, gelir düzeyi düşük seyreden kesimlerin küçük bakkal-market (almacenes) şeklindeki satış kanallarını da tercih ettikleri görülmektedir. Tüketim oranının ve nüfusun en yüksek seyrettiği Santiago’da, şehrin zengin kesimlerinde yeni ve uluslararası markalar dominant durumda olup “butik” türü mağazalar da yaygındır.

On-line satış kanalları da son yıllarda oldukça gelişme göstermiş olup özellikle elektronik eşya, giyim eşyası ve gıda sektörüne yönelik e-ticaret ivme kazanmıştır. Kişisel bilgisayar ve internet kullanımındaki artış, mobil telefon kullanımının yaygın olması da bu eğilimi güçlendirmiştir.

Son yıllarda ve Covid-19 Pandemisinin de etkisiyle özellikle 2020 yılından itibaren ülke genelinde “Rappi”, “Pedidos Ya”, “Uber Eats” gibi adrese teslim mobil sipariş uygulamalarının kullanımı da oldukça yaygınlaşmış olup market, restoran ve eczane başta olmak üzere pek çok mağazadan söz konusu uygulamalar vasıtasıyla verilen siparişler motosikletli ve bisikletli kuryeler tarafından tüketicilerin adresine teslim edilmektedir.

3.2 – Fikri Sınai Mülkiyet Hakları

1975 yılından itibaren Dünya Fikri Mülkiyet Hakları Örgütü (WIPO) üyesi olan Şili, WIPO kapsamında, aralarında Paris Konvansiyonu, Nairobi Anlaşması, Patent İşbirliği Sözleşmesi dahil, fikri mülkiyetin korunmasına ilişkin bir dizi anlaşmanın yanı sıra, DTÖ Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Anlaşması kapsamında üstlendiği uluslararası taahhütleri iç hukuka aktarmış, aynı zamanda, ticari partnerleriyle akdettiği tercihli ticaret düzenlemeleri kapsamında, -telif hakları ve sınai mülkiyetin korunmasına ilişkin olanlar gibi-, kimi zaman uluslararası taahhütlerin ötesine gider şekilde, fikri mülkiyet haklarının korunmasına ilişkin güçlü bir alt yapı inşa etmiştir.

4 Temmuz 2022 tarihi itibariyle Madrid Protokolüne de üye olan Şili, Latin Amerika’da Madrid Protokolüne üye sayılı ülkeler arasında Kolombiya, Meksika ve Brezilya’dan sonra yerini almıştır.

Şili Marka Tescil Birimi, Ulusal Sınai Mülkiyet Enstitüsü (Instituto Nacional de Propiedad Industrial-INAPI) 2009 yılından bu yana, 20.254 sayılı Kanun kapsamında, marka, patent, faydalı model, sınai tasarım tescil birimi olarak faaliyettedir. Fikri Mülkiyet Haklarına ilişkin korumanın güçlendirilmesi ve üstlenilen taahhütlerin yerine getirilmesi konusunda ilgili kurumlar tarafından münferit olarak yerine getirilen çalışmalar ilk defa 2016 yılında, oluşturulan Ulusal Sınai Mülkiyet Stratejisi ile ulusal düzeyde koordine edilir hale gelmiştir. Bu kapsamda, oluşturulan bir Çalışma Grubu tarafından, kısa ve orta vadede uygulanacak yaklaşık 60 tedbir belirlenmiş olup bunların arasında fikri mülkiyet haklarına ilişkin uyuşmazlıklara yönelik tahkim mekanizması oluşturulması, adli makamlar, hâkim ve savcılar, gümrük otoriteleri dahil tüm ilgili tarafların fikri mülkiyet hakları konusunda eğitilmesi gelmektedir.

Property Rights Alliance tarafından her yıl hazırlanan Uluslararası Fikri Mülkiyet Hakları Endeksi 2022 yılı sonuçlarına göre, Şili 129 ülke arasında 33 üncü sırada bulunmakta olup bölgesinde ise 21 ülke arasında lider konumdadır. Bununla birlikte, ABD Merkezli, “Global Innovation Policy Center” tarafından yapılan değerlendirmede, Şili’nin son yıllarda fikri mülkiyet hakları konusundaki ilerlemelerinden övgüyle söz edilse de, telif hakları ihlalleri konusunda cezai müeyyidelerin güçlendirilmesi, ilaçlarda zorunlu lisans ve patent korumasının güçlendirilmesi, çevrimiçi korsanlık gibi alanlardaki boşlukların da altı çizilmektedir. Bu hususta Şili, 2007 yılından bu yana, ABD’nin, “Priority Watch List” kapsamında yer alan ülkelerden biridir.

3.3 – Tüketici Eğilimleri

Göreli küçük pazar ölçeğine rağmen Şili, tüketim eğilimi yüksek bir ülkedir. Gıda, hazır giyim, kozmetik, ayakkabı, unlu mamul, şekerleme ürünleri, içecek gibi kalemler itibarıyla kişi başına düşen harcamaların diğer Latin Amerika ülkelerinin üzerinde seyrettiği görülmektedir. Yeni ürün ve marka denemeye açık bir tüketici kitlesi bulunmaktadır.

Ticarete açık pazar yapısı, yerli üretimin belirli alanlarla kısıtlı olması gibi etmenlerin, Şili’yi hemen her tür mamul madde anlamında uluslararası markaların hakimiyetine bıraktığı tespitinde bulunmak mümkündür. Bu durum tüketici tercihlerini de etkilemektedir. Nitekim, hemen her sosyal kesimde “marka”ya dayalı tüketim bir prestij göstergesi olarak algılanmakta ve tercih edilmektedir.

Tüketicilerin, modern yaşamın dayattığı hızlı tempo ile birlikte özellikle başkent Santiago ve Santiago’nun da içinde yer aldığı “Metropolitan Bölge”de trafik yoğunluğu gibi nedenlerle zamandan tasarruf etmek adına, genellikle tek bir noktadan alışveriş yapmayı tercih ettikleri görülmektedir. Şehrin zengin muhitlerinde ise daha ziyade “butik” şeklinde faaliyet gösteren lüks mağazalardan alışverişler yaygındır. Ancak, pazarın hala Çin kaynaklı ithalata teslim olduğu, pek çok ürün segmentinde, geniş kitlelere hitap eden düşük fiyatlı ürünlerin tercih edildiği söylenebilir.

Gelir ve eğitim seviyesi arttıkça, son yıllarda, organik/sağlıklı ürünlerin tüketimi de artmaktadır. Organik kozmetik kullanımı da yaygındır. Obezite yaygınlığı nedeniyle, tüm gıda ürünlerinde gıdanın içerdiği, “tuz”, “kalori” ve “şeker” oranına göre etiketlemenin zorunlu olduğu ülkede, düşük kalorili/light ürün kullanımı da yaygınlaşmaktadır.

Santiago Ticaret Odası (CCS) E-ticaret Komitesi tarafından yapılan bir çalışmaya göre Şili'de online alışverişte tüketici tercihlerinde etkili olan unsurların başında ise, mağaza güncel stok durumu, farklı ödeme yöntemlerinin bulunması, websitenin kullanım kolaylığı ve güvenilirliği gelmektedir.

3.4 – Perakende Ticaret

Ülkede yaygın ağlarla “hipermarket” veya “süper market”, “çok katlı mağaza”, “zincir mağaza” şeklinde yapılarla faaliyet gösteren perakende sektörünün önemli aktörleri (Falabella, Cencosud Group, Ripley) aynı zamanda Arjantin, Peru, Brezilya gibi diğer Latin Amerika ülkelerinde de varlık göstermektedir. Söz konusu firmalar kendilerine ait "marketplace/e-ticaret platformları" vasıtasıyla da Şili'de e-ticaret alanında pazar hakimiyetini elinde bulundurmaktadır. Büyük marketler, doğrudan üreticiden ya da distribütör firmalardan alım yapmaktadır. Küçük alıcılar ithalat yoluyla alım yapmaktan ziyade distribütör firmalardan alım yapmayı tercih etmektedir. Tüketim oranının ve nüfusun en yüksek seyrettiği Santiago’da, şehrin zengin kesimlerinde yeni ve uluslararası markalar dominant durumda olup “butik” türü mağazalar da yaygındır. On-line satış kanalları da son yıllarda oldukça gelişme göstermiş olup kişisel bilgisayar ve internet kullanımındaki artış, mobil telefon kullanımının yaygın olması da bu eğilimi güçlendirmiştir.

Şili’de e-ticaret pazaryerlerinin %62.8’ine halihazırda fiziki olarak perakende sektöründe varlık gösteren ve aynı zamanda kendi e-ticaret platformlarına sahip olan zincir mağaza devleri (Falabella, Cencosud ve Ripley) hakim iken “pure online players” olarak bilinen ve yalnızca digital ortamda varlık gösteren firmaların (MercadoLibre gibi) oranının %37.2 olduğu bilinmektedir. Bu durumda, anılan firmaların yukarıda bahsi geçen ürün çeşitliliği, depolama, dağıtım, lojistik, teknoloji ve marka üstünlüklerini avantaja çevirdikleri açıkça görülmektedir. Ülkede son yıllarda gelişmeye başlayan e-ticaret sektöründe tüketiciler, pure players olarak bilinen elektronik platformlardan ziyade, gerek web-sitesi güvenliği, gerek kendilerine ait dağıtım hizmetlerinin bulunması ve fiziki mağazalarında yaratmış oldukları tanınırlık sayesinde kendilerine daha çok güven veren zincir mağazaların e-ticaret platformlarını tercih etmektedir.

3.5 – Kamu İhaleleri

Şili Sağlık Bakanlığına bağlı CENABAST (La Central de Abastecemiento del Sistema Nacional de Salud), her tür medikal malzeme ve koruyucu sağlık ekipmanlarının yanısıra, piyasada ihtiyaç duyulan ilaçların, kaliteli ve güvenli ve en uygun fiyatla bir şekilde temininden sorumludur. 2003 yılından bu yana Kamu Alımlarından sorumlu ChileCompra ile ortak çalışmaktadır.

Sağlık sektörüne yönelik ihalelere yerli-yabancı tüm firmaların katılımı mümkün olup ilgili tüm firmaların ulusal ihale sistemine (www.mercadopublico.cl) adresine kaydolması gerekmektedir. Ancak, yabancı firmaların bu ihhale süreçlerini kendileri adına temsilci olarak atadıkları firmalar aracılığıyla katılması yaygındır. Nitekim, yerli firmaların bazı kamu ve özel sektör çevrelerine erişim imkanı çok daha yaygın olabilmektedir.

Kamu-özel sektör işbirliği (Public Private Partnerships-PPPs) ve yap işlet devret modeli ile son 30 yıldır Şili’de kamu altyapı projeleri 16 farklı ülkeden çokuluslu şirketlerce yürütülmekte olup Ulusal Yatırım Teşvik Ajansı Invest Chile tarafından hazırlanan “Şili’de Altyapı Alanında Yatırım Fırsatları” Kataloğuna göre 54 adet proje kapsamında toplam yatırım değeri 53 Milyar Dolar üzerinde olan altyapı projeleri listelenmiştir (Detaylar için Bkz: https://tools.investchile.gob.cl/oportunidades-de-inversion-en-chile-infraestructura- 2023?_ga=2.83813909.2062515041.1686066943-1541322323.1685732908).

Şili Bayındırlık Bakanlığı bünyesinde yürütülen 2024-2026 Dönemi İhale Planı otoyol, havalimanı terminalleri, baraj, demiryolu vb. projeleri içermekte olup ihale takvimi ve detaylarına aşağıdaki link üzerinden erişim sağlanabilir:

https://concesiones.mop.gob.cl/proyectos/Paginas/Cartera_de_Concesiones_2022_2026.aspx

İlave olarak, Şili Ulusal Varlıklar Bakanlığı (Ministerio de Bienes Nacionales) ülkenin ulusal varlıklarının tanınması, yönetimi ve idaresi; özel mülkiyetin düzenlenmesi, diğer kamu kurumları ile koordinasyon halinde devlete ait arazilerin sicilinin tutulması ve ülkenin kültürel ve doğal varlıklarının korunması amaçları doğrultusunda faaliyet göstermekte olup Bakanlığın idaresinde 75 Milyon hektarlık ulusal arazinin %54’ü (43 Milyon hektar) bulunmaktadır. İlgili kurum bünyesinde halihazırda biten, mevcut ve planlanan ihalelere ilişkin bilgiye http://licitaciones.bienes.cl/ linkinden erişim sağlanabilmektedir.

2003 yılından itibaren kamu mal ve hizmet alımlarında, oluşturulan elektronik platform (ChileCompra-http//www. chilecompra.cl) yoluyla hizmet verilen Şili’de, kamu ihale süreci genel anlamda şeffaf ve etkin bir şekilde işletilmektedir. Hem mal hem de hizmet alımlarında, farklı düzeylerde yaklaşık 850 kamu biriminin dahil olduğu "ChileCompra", kamu alımları sürecini hem alıcılar hem de tedarikçiler açısından kolaylaştırmak adına Maliye Bakanlığı gözetiminde ancak bağımsız çalışan bir kamu ajansı niteliğindedir.16 adet bölgesel ofis aracılığıyla hizmet sunmaktadır. ChileCompra bünyesindeki MercadoPublico platformu üzerinden (https://www.mercadopublico.cl) tüm ihale ilanlarına ve ilgili dokümanlara ulaşabilmek mümkündür.

4 – ÜLKENİN DIŞ TİCARETİ

4.1 – Genel Ekonomik Görünümü

Dünyanın en dışa açık ve liberal ekonomilerinden Şili’nin mevcut dış ticaret ve ekonomik büyüme politikaları arasında son dönemde öne çıkan en yenilikçi yaklaşım kadınların, kobi ve mikro ölçekli işletmeler ile yerli halkların ekonomik alanda güçlendirilmesine yönelik izlenen politikalardır.

Genel olarak, Şili dış ticareti yıllar itibariyle istikrarlı bir seyir izlemektedir. Önümüzdeki dönemde de Şili’nin dış ticaret rakamlarında ve politikalarında kayda değer bir değişim beklenmemektedir. Bununla birlikte Şili son yıllarda madencilik ve tarım sektörleri dışındaki “geleneksel olmayan ürünler”e yönelik ihracatını ve hedef pazarlarını çeşitlendirmeye çalışmaktadır. İthalatta ise oldukça liberal ve dışa açık bir tutum segileyen Şili, özellikle Pandemi sonrasında Çin’e karşı pek çok sektörde alternatif tedarikçi arayışına girmiştir. Hiç şüphesiz, dış ticaret, Şili ekonomisinin itici gücü olmaya ilerleyen dönemlerde de devam edecektir.

4.2 – İhracat İthalat

Dış ticaret verilerine bakıldığında ise, 2023 yılında bir önceki yıla göre ihracatında %2’lik ithalatında ise % 19’luk bir gerileme yaşayan Şili'de, 2024 ilk yarısında, bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla ihracatta %4’lük, ithalatta ise %5’lik bir düşüş gerçekleşmiş olup 2024 yılının ilk yarısında ulaşılan toplam dış ticaret hacmi 88 Milyar ABD Dolarına yaklaşmıştır.

| Ülkenin Toplam İhracatı ($) | Türkiye'nin Ülkeden İthalatı($) | Türkiye’nin Payı(%) | Ülkenin Toplamİthalatı ($) | Türkiye'nin Ülkeye İhracatı ($) | Türkiye’nin Payı (%) | İkili Dış Ticaret Hacmi ($) 2019 | 68.938 | 222.3 | 0.6 | 63.801 | 405.7 | 0.6 | 628 2020 | 67.858 | 229.4 | 0.6 | 55.734 | 335.2 | 0.6 | 564.6 2021 | 90.065 | 234.1 | 0.2 | 87.434 | 631.9 | 0.7 | 866 2022 | 100.330 | 159.4 | 0.1 | 98.565 | 629.9 | 0.6 | 789.3 2023 | 98.173 | 178.4 | 0.1 | 80.036 | 364.9 | 0.4 | 543.3 2024 (9aylık) | 58.623 | 104 | 0.1 | 45.233 | 253.6 | 0.4 | 357.6

4.3 – Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA)

Latin Amerika’nın en müreffeh ülkelerinden biri olan Şili’de, ekonomik gelişmenin temelinde yatan unsurların başında, ülkenin dış ticarete açık yapısı gelmektedir.

Dünya gayrisafi hasılasının %88’ini, dünya nüfusunun %65’ini temsil eden 65 ülke/ticari blok ile arasında toplam 34 ticari-ekonomik anlaşmanın (https://www.subrei.gob.cl/acuerdos- comerciales/acuerdos-comerciales-vigentes) yürürlükte olduğu Şili, dünyada en fazla sayıda serbest ticaret anlaşması imzalamış ülke olup gayrisafi yurtiçi hasılasının yaklaşık %60’ını, ihracatının ise %95’ini Serbest Ticaret Anlaşmalarının kapsadığı ürün ve hizmetlerin ticaretinden karşılamaktadır. Dış ticareti, ekonomisinin itici gücünü oluşturan ülkede son yıllarda hem halihazırda yürürlükte olan ticaret anlaşmalarını modernize etme (yatırım, dijitalleşme, çevre dostu enerji, kadın girişimciliği, e-ticaret, telekomünikasyon vb. konuları da dahil etme) hem de henüz pazarına çok hâkim olamadığı farklı ülkeler/ticari bloklarla yeni ticari anlaşmalar müzakere ederek ticaretini derinleştirme çabaları hızlandırılmıştır.

Şili ile ülkemiz arasında 2009 yılında imzalanarak 2011 yılında yürürlüğe giren Serbest Ticaret Anlaşması kapsamında aşağıda listelenen kauçuk lastiklere ilişkin 6 kalem ürün haricinde sanayi ürünlerinin tamamında tarım ürünlerinin ise bir kısmında gümrük vergileri sıfırlanmıştır:

Şili, son dönemde pek çok ülke ve ekonomik blok ile halihazırda yürürlükte olan ticaret anlaşmalarını modernize etme girişimlerini hızlandırarak bu kapsamda ilgili STA’larda mal ve hizmet ticareti dışında yatırım, küresel değer zincirleri, dijitalleşme, çevre dostu enerji, kadın girişimciliği, e-ticaret, telekomünikasyon, KOBİ ve mikro işletmeler vb. başlıkları da ayrı fasıllar altında detaylı düzenleme politikası izlemektedir.

5 – DIŞ TİCARET POLİTİKASI VE UYGULAMALARI

5.1 – Dış Ticaret Mevzuatı (İhracat-İthalat Rejimi)

Gümrük Mevzuatı gereği, ithalatı kanunen yasak olan asbest içeren ürünler, pornografik ürünler, kullanılmış araç ve motosiklet, kullanılmış lastik gibi ürünlerin haricinde her ürünün ithali mümkün olup bazı ürünlerin ithali ise ilgili kamu kurumlarının ön incelemesine ve lisansına tabiidir. İthali izne tabi ürünlere ilişkin detaylı bilginin aşağıdaki adresten görüntülenmesi mümkündür: https://www.aduana.cl/importaciones-de- productos/aduana/2007-02-28/161116.html#vtxt_cuerpo_T0

İthalat yasakları çevre, insan, hayvan ve bitki sağlığı mülahazalarına bağlı olarak uygulanmakta olup keyfi ve ayrımcı nitelikte teknik engel bulunmamaktadır. Ateşli silahlar, canlı hayvan, bitkisel ve hayvansal ürünler, alkollü ve alkolsüz içkiler, gübreler ve tarımsal ilaçlar, gıda, ilaç ve kozmetik gibi ürünlerin ithali ise ilgili kamu kurumlarının ön incelemesine ve lisansına tabiidir.

Her ne kadar mevcut Serbest Ticaret Anlaşması kapsamında mücevher sektöründe gümrük vergileri sıfırlanmış olsa da ithalatta malın gümrük değeri + KDV bedeli üzerinden %15 oranında ek vergi alınmaktadır. Benzer şekilde, aynı uygulama Şili Gelir İdaresi (SII) tarafından belirlenen kaliteli halılar, kilimler ve kaliteli deriler için de geçerlidir.

Bazı tarımsal ve hayvansal ürünlerin ithalatı ise ilgili ülke ile pazar açılış sürecinin tamamlanmasını müteakip mümkün olabilmektedir. Örneğin, ülkemizden Şili’ye kanatlı eti, süt ürünleri, sığır eti, kümes hayvanları eti, domuz eti, her türlü işlenmiş et ürünleri, bal, yumurta, genetik materyal ve canlı hayvanlara ilişkin ihracat halihazırda gerçekleştirilememektedir. Ülkemizin söz konusu ürünlere yönelik Şili’ye ihracatının başlayabilmesi için her bir sektöre ilişkin pazar açılış sürecinin başlatılması ve tamamlanması gerekmekte olup ilk olarak bu hususta ülkemizin yetkili bitki ve hayvan sağlığı otoritesince Şili Tarım Bakanlığına bağlı Tarımsal ve Hayvansal Koruma Genel Müdürlüğüne (SAG) ihraç edilecek ilgili ürünlere ilişkin talebin resmi olarak iletilmesi, Türkiye'deki ilgili endüstrinin sıhhi durumunun değerlendirilmesini müteakip, olumlu sonuç alınması halinde, Şili'nin ön koşullarına göre bir sağlık sertifikası anlaşması imzalanması, son adımda ise, ilgili ürünleri ihraç etmek isteyen her bir firmanın yetkilendirilerek fiili olarak ihracata başlayabilmeleri için SAG ve Türkiye resmi veterinerlik birimlerinin bizzat bu firmaları/tesisleri yerinde denetlemeleri gerekmekte olup denetleme masraflarının ise bu konuda talepte bulunan şirketler tarafından karşılanması beklenmektedir.

1000 ABD Doları (FOB) üzerindeki ithalatta gümrük komisyoncusuyla çalışmak yasal bir zorunluluk olup ithalat prosedürlerine ilişkin bilginin Şili Gümrük idaresinin aşağıda not edilen web sitesinden incelenmesi yararlı olacaktır.https://www.aduana.cl/preguntas-frecuentes- importaciones/aduana/2007-02-28/161116.html

İhracat vergisi uygulaması olmayıp ihracat lisansı veya kotası uygulamasına da başvurulmamaktadır. Bu anlamda, uluslararası anlaşmalardaki mükellefiyetlerine uygun olarak arkeolojik, paleontolojik değer taşıyan ürünlerin çıkışına izin verilmemekte, çam ağacı "Chilean pine (Araucario Araucana)" gibi bazı ürünlerde kısıtlama ve prosedürler devreye girebilmektedir. Ayrıca, ihracat rejiminin bir parçası olarak ihraç edilecek tüm mallarda Gümrük İdaresinin evrak bazlı kontrolü gerekmekte olup "Documento Unico de Salida -(DUS)" adlı belgenin ihracatın yasal nitelik taşıdığını teminen gerekli onay alınmak üzere ihracatçı tarafından Gümrük İdaresine ibrazı gereklidir. Yine, 2000 ABD Doları (FOB) üzerindeki ihracatlarda gümrük komisyoncusuyla çalışmak yasal bir zorunluluktur.

Öte yandan, ihracatta vergisel bazlı bazı teşvik mekanizmaları mevcuttur. Şili'de "dahilde işleme" amaçlı ülkeye geçici giriş yapan mallara yönelik basitleştirilmiş Dahilde İşleme Rejimi olarak nitelenebilecek bir rejim (Declaración de Admisión Temporal para Perfeccionamiento Activo-DATPA) uygulanmakta olup bu kapsamda, ihracatçılar hammadde niteliği taşıyan ya da ihraç edilecek bir malda kullanılacak yedek parça niteliği taşıyan malların ithalatında ödedikleri vergilerin iadesi imkanına sahiptir. Ayrıca DATPA kapsamında, ihraç koşulu aranmak suretiyle, imalatçı firmaların, yurtdışından vergi ve KDV'den muaf hammadde, yarı mamul madde ya da yedek parça ithalatına imkan tanınmaktadır.

5.2 – İthalat için Gerekli Belgeler

Genel olarak 1000 ABD Doları (FOB) üzerindeki ithalatta gümrük komisyoncusu ile çalışılması zorunlu olup sunulması gereken belgeler aşağıda listelenmiştir: Orijinal konşimento, orijinal ticari fatura eşyanın kıymetine ilişkin gümrük komisyoncusu tarafından sağlanan beyan vekaletname şeklinde sıralanabilir.

Bazı durumlarda ilave olarak talep edilen belgeler: Menşe Veya Dolaşım Belgesi Çeki Listesi Sigorta Poliçesi (Ticari Faturaya Dahil Edilmemiş İse) Gider Pusulası Talep Edilen İzinler, Vizeler, Sertifikalar Vb.

5.3 – Gümrük Giriş Beyannamesi, Gümrük Değeri ve Gümrük Vergileri

Tarife yapısı oldukça homojen olan Şili’de, MFN bazlı gümrük vergisi oranı (Derecho Ad Valorem/Arancel Aduanero) sabit %6 oranında uygulanmaktadır. Buğday, buğday unu ve şekerde ise fiyat bandı uygulaması mevcuttur. Bağlı tarife (bound tariffs) oranı genelde %25 olup bazı ürünlerde %31.5 ve %98 olarak uygulanmaktadır.

Uyumu Sağlanmış (Armonize) Mal Tanımı ve Kodlama Sistemi Hakkında Uluslararası Sözleşme uyarınca uluslararası ticarete konu olan malların tek tip sınıflandırması için dünya çapında kullanılmakta olan HS 2017'de yapılacak 351 adet değişiklikle 2022 yılında uygulanmaya başlanması planlanan HS 2022'ye ilişkin tarife korelasyonlarının Dünya Gümrük Örgütü (WCO) tarafından yayınlanması akabinde Şili Maliye Bakanlığınca hazırlanan 473 sayılı ve 26.10.2021 tarihli Kararnamenin Resmi Gazete’de 10.12.2021 tarihinde yayımlanması ile HS 2022 ulusal mevzuata aktarılmış ve 1 Ocak 2022 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir (Bkz: https://www.aduana.cl/arancel-aduanero-vigente/aduana/2016-12-30/090118.html).

5.4 – İç Vergiler ve Oranları

Şili’de biri kuzey limanındaki Iquique (Bölge I) ve diğeri bir güney şehri olan Punta Arenas(Bölge XII) olmak üzere iki adet serbest bölge bulunmaktadır. Bu bölgelerde kurulu olan imalat şirketleri kurumlar vergisinden, KDV ve gümrük vergisinden muaf tutulmaktadır. Reeksport edilecek mallar vergiden muaf olmakla beraber, Şili piyasasında satılacak ürünler %19 oranında KDV’ye ve bölgeden çıkarılırken ithalat vergisine tabidir (yakın bölgelere yapılacak satışlar üzerinden CIF değerinin %0,8’i oranında alınan düşük vergiler hariç olmak üzere). Aynı istisnai hükümler Arica’da (Bölge XV) bulunan ve 2007 yılında kurulan Chacalluta ve Las Americas Sanayi Parklarındaki imalatçılar için de geçerlidir. Madencilik, balıkçılık ve finansal hizmetler gibi sektörlerde serbest bölge ayrıcalıkları uygulanmamaktadır. Serbest bölgelerde kurulu yönetim şirketleri gümrük tarifesi, KDV ve diğer ithalat vergileri, Gelir Vergisi Kanunu’nda gösterilen ilk kategori gelir vergisinden ve serbest bölgedeki faaliyetlerinde kullandıkları mal ve hizmetler üzerinden alınan KDV’den muaftırlar.

Latin Amerika’nın Panama-Colon Serbest Bölgesinden sonra ikinci en büyük, Güney Amerika’nın ise en büyük Serbest Bölgesi olan Iquique Serbest Bölgesi (Zona Franca de Iquique-ZOFRI)’de yaklaşık 15 adet Türk vatandaşlarınca işletilen firma bulunmakta olup tümünün iştigal konusu ikinci el eşya ticaretidir. Latin Amerika'nın en büyük ikinci el giysi ithalatçısı olan Şili'de söz konusu ticaretin yapıldığı başlıca noktalardan olan Iquique Serbest

Bölgesine AB, ABD, Kanada ve Uzak Doğu'dan serbest bölge avantajı ve maliyetlerin düşük olması sebebiyle çok büyük miktarlarda ikinci el eşya giriş yapmaktadır.,

5.5 – Ürün Standartları ile İlgili Uygulamalar

Kalite Altyapısı INN (Instituto Nacional de Normalizacion-www.inn.cl), Şili’de standartların (Normas Chilenas-NCHs), teknik düzenlemelerin (normativo technico) geliştirilmesi ve uygulanması, uygunluk değerlendirme, akreditasyon ve metroloji alanlarında faaliyet göstermektedir. Şili Kalkınma Kurumu (CORFO) tarafından 1973’te kurulan INN, 1944 yılında kurulan “Instituto Nacional de Investigaciones Technologicas y Normalizacion- INDICTECNOR)’un yerini almıştır. INN tarafından geliştirilen 4000’in üzerinde standart olup, uygun bulunan tüm standartlara (Normas Chilenas Aprobadas) INN sayfasından ulaşmak mümkündür (http://www.inn.cl/nch-aprobadas).

Şili kalite ve standartlar sistema yerel ve uluslararası anlayış arasında dengeli bir yaklaşım izlemekte olup devlet tarafından özellikle inşaat, binaların depreme dayanılıklığı, içme suyu, atık su arıtma ve enerji gibi alanlarda ülkenin kendi standartlarını geliştirmesi teşvik edilmekte gıda gibi diğer sektörlerde ise piyasa tarafından tercih edilen standartlar uygulanmaktadır.

Şili’nin standart geliştirilmesi süreci doğrudan INN inisiyatifi ile olabileceği gibi, bu hususta, kamu ya da özel sektör tarafından INN’ye yapılan başvuru ile de başlatılabilmektedir. Standart geliştirilmesi sürecinde, eğer ilgili alanda geliştirilmiş bir uluslararası standart var ise, bu büyük ölçüde esas alınmakta, mevcut değilse, bölgesel standartlar, özel sektör kuruluşlarınca geliştirilmiş standartlar taranabilmektedir.

Hazırlanan standart INN websitesi üzerinden kamuoyunun dikkatine sunulmakta, toplanan kamuoyu görüşleri, ilgili standardı geliştirmek üzere INN bünyesinde oluşturulmuş teknik komitenin dikkatine taşınmaktadır. Esasen kalite standart uygulaması gönüllülük esasında olmakla birlikte, rekabetçi bir pazar olan Şili pazarında, pek çok şirketin bu konuda duyarlı olduğu gözlemlenmektedir. Standartların belirlenmesinde, insan, hayvan ve bitki sağlığı, çevre mülahazaları etkili olmaktadır.

ISO 14000 ve ISO 9000 standartlarına uyum konusunda INN’nin de teşvik edici bir tutum aldığı görülmektedir. Yine, ISO yanında IEC standartları da tercih edilmekte olup konu ve sektör özelinde tercih edilebilecek ulusal, bölgesel ve uluslararası standartlar dikkate alınmaktadır. Örneğin, otomotiv sektöründe Latin Amerika’da Eylül 2022 itibari ile Euro 6b, Eylül 2024 itibari ile Euro 6c emisyon standartlarının uygulanacağı ilk ülke Şili olmuştur.

Madencilik sektöründe iş sağlığı ve güvenliği (OHSAS 18001) ve enerji verimliliğine yönelik standartlar uygulanırken özellikle çevre kirliliğinin yoğun olduğu Metropoliten Bölgede, iş makinalarında parçacık fitresi bulunması zorunlu tutulmaktadır. Test, muayene ve belgelendirme süreçleri için INN tarafından akredite edilmiş ulusal belgelendirme kuruluşları kategorilerine göre https://acreditacion.innonline.cl/ linki vasıtasıyla listelenebilir.

Şili Dış Ekonomik İlişkiler Müsteşarlığına (SUBREI) bağlı Ticarette Düzenleyici Hususlar Birimi (La División de Aspectos Regulatorios del Comercio) Şili’nin dış ticaretinde teknik düzenlemelerin şeffaf ve verimli bir şekilde dizaynı ile mevzuatın yasal kesinlik sağlaması, anlaşılır olması ve ticarette teknik engel oluşturmaması hususunda çalışmalar yürütmektedir.

Ticarette Teknik Engeller Ulusal Komisyonuna başkanlık etmekte ve diğer bakanlıklar, ilgili paydaşlar ve kurumlar ile koordinasyonu sağlamaktadır. Aynı zamanda Dünya Ticaret Örgütünün Ticarette Teknik Engeller Komitesinin resmi irtibat noktasıdır ([email protected]).

5.6 – İthalat Lisansları ve İthalatı Kontrole Tabi Ürünler

Gümrük Mevzuatı gereği, ithalatı kanunen yasak olan asbest içeren ürünler, yasadışı, toksik veya sahte ürünler, sağlık kaydı bulunmayan farmasötik ürünler, pornografik ürünler, havai fişekler, kültür varlıkları, kullanılmış araç ve motosiklet, kullanılmış lastik gibi ürünlerin haricinde her ürünün ithali mümkün olup bazı ürünlerin ithali ise ilgili kamu kurumlarının ön incelemesine ve lisansına tabiidir. İthali izne tabi ürünlere ilişkin detaylı bilginin aşağıdaki adresten görüntülenmesi mümkündür: https://www.aduana.cl/importaciones-de- productos/aduana/2007-02-28/161116.html#vtxt_cuerpo_T0

İthalat yasakları çevre, insan, hayvan ve bitki sağlığı mülahazalarına bağlı olarak uygulanmakta olup keyfi ve ayrımcı nitelikte teknik engel bulunmamaktadır.

Aşağıdaki ürünlerin Şili’ye girişi ilgili kurum ve kuruluşların onayına tabidir:

• Ateşli silahlar, mühimmat, patlayıcılar, kimyasal ve yanıcı maddeler, dövüş sanatlarına ilişkin aletler ile öğretim amaçlı yazılı-görsel-işitsel medya (Milli Seferberlik Genel Müdürlüğü- [www.dgmn.cl]

• Alkollü İçkiler, bitkisel ve hayvansal ürünler, gübre ve zirai ilaçlar, bitkisel ve hayvansal içerikli gıda ürünleri-Bitkisel ve Hayvansal Koruma Genel Müdürlüğü- [www.sag.gob.cl]

• Her türlü gıda ürünleri, tıbbi ve/veya kozmetik kullanıma yönelik ürünler, ilaçlar - Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Enstitüsü-[www.ispch.gob.cl]

• Radyoaktif maddeler-Şili Nükleer Enerji Komisyonu [ www.cchen.cl]

• Su ürünleri-Su Ürünleri Müsteşarlığı [ www.subpesca.cl]

• Radyo İletişim Ekipmanları-Telekomünikasyon Müsteşarlığı [ www.subtel.cl]

Bazı tarımsal ve hayvansal ürünlerin ithalatı ise ilgili ülke ile pazar açılış sürecinin tamamlanmasını müteakip mümkün olabilmektedir. Örneğin, ülkemizden Şili’ye kanatlı eti, süt ürünleri, sığır eti, kümes hayvanları eti, domuz eti, her türlü işlenmiş et ürünleri, bal, yumurta, genetik materyal ve canlı hayvanlara ilişkin ihracat halihazırda gerçekleştirilememektedir. Ülkemizin söz konusu ürünlere yönelik Şili’ye ihracatının başlayabilmesi için her bir sektöre ilişkin pazar açılış sürecinin başlatılması ve tamamlanması gerekmekte olup ilk olarak bu hususta ülkemizin yetkili bitki ve hayvan sağlığı otoritesince Şili Tarım Bakanlığına bağlı Tarımsal ve Hayvansal Koruma Genel Müdürlüğüne (SAG) ihraç edilecek ilgili ürünlere ilişkin talebin resmi olarak iletilmesi, Türkiye'deki ilgili endüstrinin sıhhi durumunun değerlendirilmesini müteakip, olumlu sonuç alınması halinde, Şili'nin ön koşullarına göre bir sağlık sertifikası anlaşması imzalanması, son adımda ise, ilgili ürünleri ihraç etmek isteyen her bir firmanın yetkilendirilerek fiili olarak ihracata başlayabilmeleri için SAG ve Türkiye resmi veterinerlik birimlerinin bizzat bu firmaları/tesisleri yerinde denetlemeleri gerekmekte olup denetleme masraflarının ise bu konuda talepte bulunan şirketler tarafından karşılanması beklenmektedir.

Şili Milli Savunma Bakanlığı Silahlı Kuvvetler Müsteşarlığı Milli Seferberlik Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan 23.02.2022 tarihli ve 433 sayılı İstisnai Karar ile konvansiyonel silah modellerine, mühimmatının kalibresine ve çalışma mekanizmalarına benzerliği nedeniyle mühimmat veya kartuş ateşlemek için kolay adapte edilebilen veya dönüştürülebilen silahlar olmaları dolayısıyla, markaları aşağıda verilen kurusıkı silahların ülke içinde pazarlanması yasaklanmıştır:a. Bruni (BBM) b. Ekol c. Zoraki d. Blow e. Leo f. Kusey g. Carrera h. Ceonic i. ISSC j. Kimar. Karantina İşlemleri:

Ulusal Bitki ve Hayvan Sağlığı İdaresi-SAG, gerekli sağlık kontrollerini/denetimlerini yerine getirmek üzere CPE-Cuarentena Posentrada-giriş sonrası karantina tedbiri de uygulamakta, bitki ve tohumların ithalatındaki denetimler IPPC (Uluslararasi Bitki Koruma Konvansiyonu) uyarınca yerine getirilmektedir.

Canlı hayvan ithalatında da, bir süre karantina uygulaması yapılarak klinik ve patolojik testler uygulanmaktadır.

5.7 – Ambalaj, Paketleme ve Etiketleme

Etiketleme:

Şili’ye ithal edilen birçok ürün, ortak etiketleme şartlarına tabidir. Etiketler İspanyolca dilinde düzenlenmeli ve metrik ölçüler kullanılmalıdır. Tüketim mallarının etiketi üzerinde ürünün menşei belirtilmeli, ambalajlı ürünlerde ürünün kalitesi, saflığı, içerik bilgileri ve net ağırlığı/ölçüleri açık bir şekilde gösterilmelidir. Bu şartları sağlamayan ürünler ülkeye ithal edilse dahi, nihai tüketiciye satışa sunulmadan önce gerekli işlemlerin yerine getirilmesi şart koşulmaktadır.

Konserve gıda, ayakkabı, gıda ürünleri, elektrikli makineler, likit ya da sıkıştırılmış doğal gaz ekipmanları (LNG ve CNG), plastik, şarap ve diğer alkollü içecekler, tekstil ve hazır giyim, buğday unu, deterjan ve tarımda kullanılan böcek ilaçları gibi ürünler için spesifik düzenlemeler mevcuttur.

2016 yılı Haziran ayından bu yana gıdaların içerdikleri yağ, tuz, şeker ve kalori miktarına göre etiketlenmesi zorunlu hale gelmiştir. Spesifik olarak çikolata-şekerleme sektörünü de yakından ilgilendiren, 27 Haziran 2016 tarihi itibarıyla yürürlük kazanan Gıda Etiketlemesine ilişkin düzenleme (Law No 20.606), tüm gıda ürünleri etiketlerinin, katkı maddeleri dahil tüm muhteviyatı içerecek şekilde düzenlenmesini, besin değerlerine ilişkin bilgi ihtiva etmesini, eğer bu öğeler Sağlık Bakanlığınca belirlenmiş limitlerin üzerinde ise de, ayrıca belirtilmesini öngörmektedir. İlgili mevzuat gereği, şeker ve yağ oranı ile kalori açısından yüksek gıda ürünlerinin bu özelliklerinin üründe ayrıca İspanyolca ve diğer dillerde gösterilmesi, bu nitelikteki ürünlerin 14 yaş altındaki çocuklara satışının yasaklanması da söz konusu olmuştur. Mevzuata bağlı olarak, çocuklar açısından ürünü cazip kılacak paket dizaynı ile satış yapılması ile ilk ve orta öğrenim düzeyindeki eğitim kurumlarında bu tür ürünlerin satışı yasaklanmış, bu tür ürünlere ilişkin TV reklamlarının saati bu yaş grubunun TV izleme sıklığına göre ayarlanmıştır (https://www.minsal.cl/reglamento-de-la-ley-de-etiquetado-de-alimentos- introduccion/).

Diğer taraftan, 977/96 sayılı Kararname ile yürürlüğe giren Gıda Sağlığına İlişkin Yönetmeliğin 534 ila 542 inci maddelerinde takviye edici gıdalara ilişkin düzenlemeler hüküm altına alınmıştır. İlgili Yönetmelikte, takviye edici gıdaların tanımı, içeriği, etiketleme ve pazarlama standartlarına yer verilmiş olup tüm takviye edici gıdaların tüketiminin herhangi bir hastalığın teşhisi, tedavisi veya önlenmesi amaçlarıyla özendirilmesi yasaklanmıştır. İlave olarak, takviye edici gıdaların ambalajının ön yüzünde ve ürün adının hemen altında belirgin bir şekilde "takviye edici gıda" ibaresinin bulunması, ve devamında da "Bu ürünün 8 yaş altındaki çocuklar, hamileler ve emzirenler tarafından tüketilmesi önerilmez. Yetkili bir profesyonel tarafından belirtilmediği sürece dengeli beslenmenin yerini almaz." ifadelerinin eklenmesi zorunludur. Anılan Yönetmeliğin 539 uncu maddesinden itibaren ise “Sporcular İçin Takviye Edici Gıdalar”a yönelik özel hükümler bulunmaktadır.

5.8 – Bitki Sağlığı Önlemleri:

Şili’nin, fiziki ve coğrafi konumu sebebiyle hemen hemen izole (doğuda 5.000- 7.000 m yüksekliğinde And Dağları, batıda Pasifik Okyanusu, Kuzeyde Atacama Çölü, Güneyde ise buzullar ve Antartika) bir ülke olması ülkeyi pek çok zararlıdan ari kılmaktadır. Coğrafi avantajı ve çoğunlukla ada iklimi gösteren iklim koşullarının dışında, ülkede bitki ve hayvan sağlığına ilişkin olarak çok sıkı kurallar uygulanması da mevcut üretim ve ihracat kapasitesini olumlu yönde etkilemektedir. Nitekim, sınır geçişlerinde, havaalanı ve limanlarda, ülke tarımını hastalık ve zararlılardan koruma amaçlı sıkı tedbirler uygulanmakta, “Philoxera” gibi, büyük zararlara yol açabilen organizmalardan ülke ari tutulmaktadır. Keza Akdeniz Meyve Sineği de Şili’de hiç gözlemlenmemiştir. Bu özelliğin korunması amacıyla canlı hayvan, hayvansal ve bitkisel ürünlerin ithalatında ve transitinde Tarım Bakanlığı ‘na bağlı “Servicio de Agricola y Ganadero-SAG” denetimi sıkı bir şekilde uygulanmakta olup tüm hayvansal ve bitkisal ürünlerin ithalatında, menşe ülkesi tarafından düzenlenmiş geçerli hayvan ve bitki sağlığı sertifikalarının mevcudiyeti aranmaktadır.

5.9 – Helal Belgelendirme:

Şili’nin, gayrimüslim bir ülke olması sebebi ile zorunlu helal standartları bulunmamaktadır. Ülkemizden alınan helal sertifikaları dahil her türlü helal belgesi Şili’de talep olması durumunda kabul görmektedir.

Şili içerisinde 3 adet kurum helal belgelendirme hizmetleri vermekte olup bunlar aşağıda sıralanmıştır:

• Şili İslam Merkezi Helal Akreditasyon Birimi

• Şili Helal Sertifikasyon Merkezi

• Halal Food & Quality Chile (HAK Tarafından Akredite)

Yukarıda sayılan kurumlardan yalnızca ülkemiz Helal Akreditasyon Kurumu-HAK tarafından akredite edilmiş olarak Halal Food & Quality Chile faaliyet göstermektedir.

Diğer Önemli Hususlar Ticarete açık bir yapı arz eden Şili pazarına girişte, keyfi- ayrımcı nitelikte “teknik engel” olarak nitelenebilecek bir uygulama bulunmayıp gümrük işlemleri açık ve öngörülebilir kurallara bağlanmıştır.

İthalatta özel izin ve onay gereken işlemler ve prosedürler genellikle her bir ilgili kurumun web sitesinde açık olarak ilan edilmektedir. İthalatçılar veya gümrük komisyoncuları tarafından yürütülmesi gereken işlemler esasen elektronik ortamda yerine getirilmektedir. Bununla birlikte, Şili’de bürokrasi ve İspanyolca dilinden kaynaklanan engeller ve pazara girişte yaşanması muhtemel sorunlar mevcuttur. Bu kapsamda, pazara ilk girişte yerel bir temsilci ile çalışılması, gümrük mevzuatı ve teknik konuların yerel partnerler vasıtasıyla takip edilmesi tavsiye edilmekte olup 1000 ABD Doları üzerindeki ithalatın Şili’de gümrük komisyoncusu tarafından yürütülmesi halihazırda bir zorunluluktur. Beyanlarda malın kıymetinin TL cinsinden değil ABD Doları üzerinden belirtilmesi önem arz etmektedir.

5.10 – E-Ticaret

Şili'de e-ticaret sektörü son yıllarda ve özellikle Covid-19 Pandemisinin yarattığı ivme ile geri dönülemez bir gelişme trendi yakalamıştır. Latin Amerika ülkeleri incelendiğinde Pandemi başlangıcında 2020 yılı içerisinde e-ticaret sitelerinden alışveriş yapanların en fazla artış gösterdiği ülke Şili olmuş olup 2020 yılında e-ticaret yoluyla alışveriş yapanların sayısı bir önceki yıla göre %66.5 oranında artış göstermiştir. Bu durumda, devletin ve sivil toplum kuruluşlarının e-ticareti özendirici politikaları da oldukça etkili olmuştur. Yapılan çalışmalarda Şili halkı arasında pandeminin pekiştirdiği e-ticaret kullanım alışkanlıklarının kalıcı olacağı ve giderek artış göstereceği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, her ne kadar Covid-19 Pandemisinin etkileri ile birlikte Şili’de e-ticaret kullanımında artış yaşansa da Şili genel olarak e-ticaret alanında bir takım eksikliklere de sahiptir.

Şili’de e-ticaret pazaryerlerinin %62.8’ine halihazırda fiziki olarak perakende sektöründe varlık gösteren ve aynı zamanda kendi e-ticaret platformlarına sahip olan zincir mağaza devleri (Falabella, Cencosud ve Ripley) hakim iken “pure online players” olarak bilinen ve yalnızca digital ortamda varlık gösteren firmaların (MercadoLibre gibi) oranının %37.2 olduğu bilinmektedir. Bu durumda, anılan firmaların yukarıda bahsi geçen ürün çeşitliliği, depolama, dağıtım, lojistik, teknoloji ve marka üstünlüklerini avantaja çevirdikleri açıkça görülmektedir. Ülkede son yıllarda gelişmeye başlayan e-ticaret sektöründe tüketiciler, pure players olarak bilinen elektronik platformlardan ziyade, gerek web-sitesi güvenliği, gerek kendilerine ait dağıtım hizmetlerinin bulunması ve fiziki mağazalarında yaratmış oldukları tanınırlık sayesinde kendilerine daha çok güven veren zincir mağazaların e-ticaret platformlarını tercih etmektedir.

Yaklaşık 20 milyon nüfusa sahip Şili Latin Amerika'da GSYİH bakımından 5. büyük ekonomi konumunda iken kişi başına düşen milli gelir bakımından bölgede zirvede yer almaktadır. Ülkede yaygın ağlarla “hipermarket” veya “süper market”, “çok katlı mağaza”, “zincir mağaza” şeklinde yapılarla faaliyet gösteren perakende sektörünün önemli aktörleri (Falabella, Cencosud Group, Ripley) aynı zamanda Arjantin, Peru, Brezilya gibi diğer Latin Amerika ülkelerinde de varlık göstermektedir. Söz konusu firmalar kendilerine ait "marketplace/e-ticaret platformları" vasıtasıyla da Şili'de e-ticaret alanında pazar hakimiyetini elinde bulundurmaktadır. Büyük marketler, doğrudan üreticiden ya da distribütör firmalardan alım yapmaktadır. Küçük alıcılar ithalat yoluyla alım yapmaktan ziyade distribütör firmalardan alım yapmayı tercih etmektedir. Tüketim oranının ve nüfusun en yüksek seyrettiği Santiago’da, şehrin zengin kesimlerinde yeni ve uluslararası markalar dominant durumda olup “butik” türü mağazalar da yaygındır. On-line satış kanalları da son yıllarda oldukça gelişme göstermiş olup kişisel bilgisayar ve internet kullanımındaki artış, mobil telefon kullanımının yaygın olması da bu eğilimi güçlendirmiştir.

Ulaşım ve Telekomünikasyon Bakanlığına bağlı Telekomünikasyon Müsteşarlığının (SUBTEL) temel önceliklerinden biri, ülkede 5G Ağı ve Hizmetlerinin dağıtımını sağlamak olarak açıklanmıştır. 5G Teknolojisinin başlıca faydaları arasında, yüksek hız, yüksek kapasite, farklı ağlar arasında doğrudan bağlantı, ulaşım ve altyapı sistemlerinde verimlilik, e-ticarette gelişim sıralanmıştır. Ulusal 5G Planı ülkede, teknoloji ve altyapı alanında bir dizi proje ve yatırımı da beraberinde getirmektedir.

5.11 – E-Ticarete Yönelik Düzenlemeler

Esas itibarıyla Şili’de iç ticaret, elektronik ticaret, kooperatifçilik ve tüketicinin korunmasına ilişkin mevcut düzenlemeler ülkemiz ile kıyaslandığında öne çıkan çok farklı noktalar bulunmamakta, hatta bazı alanlarda kapsamlı yasal düzenlemeler (örneğin e-ticaret) son yıllarda yeni yeni hayata geçirilmektedir.

6 – ÜLKE ÖNEMLİ SEKTÖRLER

6.1 – Madencilik

Son yıllarda ekonominin çeşitlendirilmesi yönünde atılan adımlara rağmen, Şili’de öne çıkan sektörlerin başında gelen madencilik, ülkede üretim ve ihracatın temel taşını oluşturmaktadır. Başta bakır olmak üzere, lityum, molibden, potasyum, gümüş, iyot gibi maden ve minerallerin önemli üreticisi olan Şili’de 13 bölgede madencilik üretimi yapılmakla birlikte geniş çaplı madencilik başta kuzey bölgeler olmak üzere Tarapaca, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaiso, Metropolitan Bölge ve O’Higgins bölgelerinde yapılmaktadır.

Şili’de madencilik alanında faaliyet gösteren büyük firmaların %99’u molibden, %96’sı demir, %95’i bakır, %66’sı gümüş ve %59’u altın madenciliğinde faaliyet göstermektedir.

Şili Maden Konseyi tarafından 2022 Mart ayında hazırlanan bir yayına göre Şili, %26’lık pay ile dünya bakır üretiminde 1., %17’lik pay ile dünya molibden üretiminde 2., %7’lik pay ile dünya gümüş üretiminde 4. Sırada gelmektedir. Bakır üretiminin %29’u devlet işletmesi CODELCO, %71’i ise özel sektörde faaliyet gösteren firmalar tarafından karşılanmaktadır. Dünyanın en önemli 10 bakır madeninden 6’sı Şili’de bulunmakta olup bunlar Escondida, Collahuasi, El Teniente, Pelambres, Radomiro Tomic ve Los Bronces’dir.

Dünya maden rezervleri bakımından Şili’nin sahip olduğu paylara bakıldığında %54 ile renyum, %44 ile lityum, %23 ile bakır, %10 ile iyot, %9 ile molibden ve %5 ile gümüş öne çıkmaktadır. Üretimde bakır, renyum, iyot ve doğal nitratlarda dünya birincisi olan Şili, lityum ve bor bileşikleri üretiminde dünyada ikinci, gümüşte dördüncü ve potasyum bileşiklerinde sekizinci sırada gelmektedir. Dünya doğal nitratlar üretiminin tamamı, iyot üretiminin %67’si, renyum üretiminin %57’si, bakır üretiminin %26’sı, lityum üretiminin %22’si ve molibden üretiminin %17’si Şili tarafından karşılanmaktadır.

Madencilik Bakanlığı ve Şili Bakır Komisyonu (COCHILCO) tarafından ortak yayınlanan 2021-2030 Madencilik Yatırımları Portföyünde 51 adet projeden oluşan toplam 68.9 Milyar Dolarlık bir yatırım seviyesine ulaşılmıştır. Sürdürülebilir ve verimli madencilik yatırımlarının yapılmasını ilke edinen Şili, aynı zamanda, Peru, ABD ve Meksika gibi bölge ülkelerine yılda 100 Milyon ABD Doları değerinde madencilik teknolojisi hizmeti de ihraç etmektedir. Ayrıca, ülkede faaliyet gösteren madencilik şirketlerinin, makina vb. ekipman, teknoloji ve hizmet alımlarının yıllık ortalama 15 Milyar Dólar düzeyinde olduğu hesaplanmaktadır. 2018-2022 Hükümet Programında olduğu gibi Mart 2022 itibariyle göreve başlayan Boric Hükümetine ait yeni programda da madencilik sektörüne önemli yer ayrılmış olup madencilik faaliyetlerinin ekonomik ilerlemenin motor gücü olmaya devam edeceği açıktır. Madencilik sektörü 2021 yılı içerisinde, toplam 717.000 kişiye istihdam yaratmış olup GSYİH’ya %12.5 oranında katkı sağlamıştır.

2022 yılında da daha önce olduğu gibi madencilik en önemli ihracat kalemi olarak öne çıkmış olup bu sektörde geçtiğimiz yıla kıyasla %5.3’lük bir azalma ile 55.5 Milyar Dolar düzeyinde ihracat gerçekleştirilmiştir. Yalnızca 43.8 Milyar Dólar değerinde bakır ihracatı gerçekleştirilmiştir. Nitekim, dünya bakır üretiminin üçte birini karşılayan Şili, toplam küresel üretimin yarısından fazlasını (%54) satın alan Çin’in bu alandaki en büyük tedarikçisi konumundadır. Şili, bakır ihracatının toplam %44’ünü rafine, %56’sını ise konsantre olarak gerçekleştirmektedir.

Şili, son dönemde, değerli lityum kaynaklarının yarattığı fırsatlarla da dikkat çeker hale gelmiştir. “Lityum Üçgeni” olarak bilinen Şili (Salar Atacama), Bolivya (Salar de Uyumi), Arjantin (Salar de Arizaro) arasındaki bölge dünya lityum rezervinin %75’ini ihtiva etmektedir. Şili’de deniz seviyesinden 1.4 mil yükseklikteki “Salar Atacama” göl yatağı, dünya lityum rezervinin %27’sini barındırmakta olup dünyanın kanıtlanabilmiş en büyük lityum kaynağıdır. Dolayısıyla, “Beyaz altın” olarak bilinen lityumda, 7.5 Milyon tonluk, dünyanın en büyük rezervine sahip olan Şili, esasen dünyanın en büyük lityum üreticisi olan Avustralya’nın sahip olduğu rezervlerin 5 katı büyüklüğünde bir lityum rezervine sahip bulunmaktadır. Ancak 2016 yılına kadar dünyanın lider lityum üreticisi konumunda olan Şili, mevcut durumda liderliği Avustralya’ya bırakmıştır. Şili Bakır Komisyonu-Comisión Chilena del Cobre (Cochilco) verilerine göre, dünya lityum üretimi sıralamasında %46’lık pay ile Avustralya ilk sırada iken onu %32’lik pay ile Şili, %10’luk pay ile Çin ve %8’lik pay ile Arjantin takip etmektedir. Sıcağa dayanıklı cam ve seramik ürünleri üretiminden ilaç sanayiine yaygın bir kullanım alanı olan lityum, özellikle şarj edilebilir pil üretiminde kullanılmakta olup elektrikli araç endüstrisinin en büyük ihtiyaçlarından birini teşkil etmekte, temiz ulaşım teknolojileri açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Şili Enerji Bakanlığının da, 2050 yılı itibarı ile kamu taşımacılığının tamamını elektrikli araçlarla sağlama gibi bir hedefi bulunmaktadır. Artan talep karşısında lityum fiyatlarında da son yıllarda artış kaydedilmiştir.

6.2 – Tarım ve Hayvancılık

Üretim, ihracat ve istihdama katkısı ile Şili ekonomisinin önemli bileşenlerinden birini tarımsal üretim teşkil etmektedir. Şili, tarımsal ürerimde, ülkenin Kuzeyden Güneye 4300 km boyunca uzanan coğrafi koşullarına bağlı iklim çeşitliliğin avantajını yaşamakta, bu çerçevede tarımsal ürünlerde çeşitlilik ve farklı/çoklu üretim sezonlarının yanı sıra büyük alıcıların yer aldığı Kuzey Yarıküre ile ters sezon üretime sahip olma (seasonality) imkanı nedeniyle, üretim ve ihracat anlamında şanslı bir konumda bulunmaktadır. Tüm dünyada Akdeniz iklim koşulları özelliklerini gösteren sınırlı sayıdaki iklim bölgelerinden de birini teşkil eden coğrafi konumu, tarımsal üretim koşullarını desteklemektedir. Aynı zamanda, And Dağlarının yarattığı doğal bariyer tarafından ülkeye zararlıların gelmesi önlendiği için meyve ve sebze yetiştiriciliği anlamında ülkede son derece avantajlı koşullar hakimdir. Gece ve gündüz arasındaki “thermal oscillation-termal salınım” farkına bağlı olarak meyvelerde doğal olarak gelişen şeker ürünlere farklı bir aroma, koku ve renk vermektedir. Bu durum özellikle yaş meyve üretiminde Şili’yi ön plana çıkarmaktadır.

Yaban mersini, sofralık üzüm, erik, kiraz, kurutulmuş elma, midye, alabalık ve somonda dünyanın lider üreticisi ve ihracatçılarından olan Şili, güney yarım kürenin en büyük meyve, sert kabuklu meyve, salça ve dondurulmuş üzümsü meyve ihracatçısıdır. Yine, balık unu, ceviz, kuru üzüm ve dondurulmuş hindi eti ve dondurulmuş istavrit ülkenin tarım ve hayvancılık alanında öne çıkan başlıca ihraç ürünleri arasında yer almaktadır. Ülkedeki tarımsal üretim zenginliği nedeniyle, gelişmiş bir gıda işleme sanayiine de sahip olan Şili, 2030 yılında gıda ihracatının 62 Milyar Dolara çıkacağı ve her üç Şilili'den birinin gıda sanayiinde çalışacağı öngörülen oldukça iddialı bir senaryo ile ilerlemektedir.

Coğrafi avantajı ve çoğunlukla ada iklimi niteliğindeki iklim koşullarının dışında, ülkede bitki ve hayvan sağlığına ilişkin olarak çok sıkı tedbirler uygulanması da mevcut üretim ve ihracat kapasitesini olumlu yönde etkilemektedir. Nitekim, sınır geçişlerinde, havaalanı ve limanlarda, ülke tarımını hastalık ve zararlılardan koruma amaçlı sıkı tedbirler uygulanmakta, “Philoxera” gibi, büyük zararlara yol açabilen organizmalardan ülke ari tutulmaktadır. Keza Akdeniz Meyve Sineği de Şili’de çok nadir gözlemlenmiştir.

Üretim ve pazarlamaya yönelik hizmet kalitesinin de tarım ve gıda sektörünü destekler mahiyette olduğu ayrıca not edilmelidir. Nitekim, gıda işleme ve paketleme gibi bağlantılı sektörlerde hizmet veren yabancı firmalar, ülkedeki sağlıklı ve istikrarlı finansal sistem, cazip yatırım ve iş yapma koşullarından olumlu etkilenmekte, ayrıca uluslararası pazarlarla kurulan sıkı bağ nedeniyle, pazar erişimi konusunda da sıkıntı yaşamamaktadırlar.

GSYİH’nın yaklaşık %3.8 ini doğrudan tarım sektörü oluşturmakla birlikte sektörün bağlı olduğu diğer hizmetler de dikkate alındığında bu payın dolaylı olarak yaklaşık %15’e yükseldiği düşünülmektedir. 2022 yılı içerisinde Şili, 5.9 Milyar Dolar değerinde meyve, 6.6 Milyar Dolar değerinde gıda, 6.2 Milyar Dolar değerinde somon, 1.5 Milyar Dolar değerinde ise şarap ihracatı gerçekleştirmiştir. Şili’nin tarım ürünleri ihracatında, geniş STA ağının önemli bir katkısı bulunduğu belirtilmelidir. 2022 yılı sonu itibariyle tarım ve hayvancılık sektöründe istihdam edilenlerin toplam istihdam içerisindeki oranı %5.8’dir.

6.3 – Sanayi

Temel olarak uluslararası ticarete dayalı bir yapı arz eden Şili’de temel sınai üretim başta madencilik olmak üzere, gıda-tarım, su ürünleri, ormancılık, ambalaj, tıbbi cihaz-malzeme ve ilaç sektörlerine dayalıdır. Sanayi ve imalat sektörünün GSYİH’ya katkısı %56.5 seviyesinde olup bunu %31.4 ile hizmet, %3.8 ile tarım sektörleri izlemektedir.

Şili İhracatı Geliştirme Ajansı ProChile tarafından belirlenen 4 adet üretken sektör arasında bulunan sanayi ve imalat sektöründe ihracatın %58’i Asya, %15’i Kuzey Amerika, %13’ü Latin Amerika, %13’ü Avrupa ve %1’i Afrika’ya yapılmaktadır. Birincil sektörlere dayalı deneyim, ülkenin karşılaştırmalı avantajları, katma değer yaratılması, yenilikçilik, değişen arz ve talebe bağlı olarak yönetim kapasitesi söz konusu sektörde ülkenin güçlü yönlerini oluşturmaktadır.

Şili Sanayiciler Federasyonu-SOFOFA verilerine göre, Kasım 2022 verilerine göre 2022 yılında üretime en fazla katkı sağlayan sektörler ilaç, kok kömürü ve metal ürünler olmuştur. Kimyasal ürünler, kağıt ürünleri ve gıda ürünlerinde ise bir önceki yıla kıyasla üretimde düşüş yaşanmıştır.

6.4 – Hizmetler

Şili ekonomisine sanayi sektöründen sonra %31.4 oranında katkı sağlayan hizmet sektöründe son 15 yıl içerisinde yıllık ortalama %13’lük büyüme ile önemli bir ihracat potansiyeli yakalanmıştır.

Son yıllarda, küresel hizmetler alanında sahip olduğu teknoloji ve yetenek ağı ile kendisini Latin Amerika’da bir üs (hub) olarak pazarlayan Şili, uygulamaya koyduğu “Teknoloji Vizesi- Visa Tech: Talent Attraction Program” kapsamında teknoloji sektöründe faaliyet gösteren girişimcilerin hızlı ve kolay şekilde (15 iş günü) çalışma vizesi alabilmesinin önünü açarak ülkenin beşeri ve entelektüel sermayesini artırmayı hedeflemektedir (Bkz. https://tramitesonline.inversionextranjera.cl).

Sonuncusu 2019 yılında hazırlanan GEDI Küresel Girişimcilik Endeksinde 138 ülke arasında 19. sırada yer bulan ülke Tholons Top Digital Nations sıralamasında da 12. sırada yer almıştır. OECD PISA sonuçlarına göre ise eğitim seviyesinde Latin Amerika’da lider konumdadır. Benzer şekilde, 2021 Küresel Yetenek Girişimciliği Endeksinde de 134 ülke arasında Şili 33. Sırada gelmiş olup Latin Amerika ve Karayiplerde bu alanda ilk sırada yer almıştır.

Nitekim, 2020 yılı sonunda Şili Dışişleri Bakanı Andres Allamand tarafından, Şili'yi diğer Latin Amerika ülkelerinden ayrıştıracak yeni bir ülke imajı stratejisi açıklanmıştır. Ülkenin 2020- 2030 marka stratejisi olarak lanse edilen proje kapsamında Şili paradigmasının ve imajının artık değişmesi gerektiği, geçmişte manzarası ve doğasıyla tanınan ülkenin bugün itibariyle, aynı zamanda insanları ve dünyaya katkıda bulunabilecek yetenekleri ile öne çıkacağı belirtilmiştir. Yabancıları Şili'yi ziyaret etmeye davet etmenin ötesinde, Şili’nin dünyaya neler sunabileceğine odaklanılacağı ifade edilmiştir. "Şili Geleceği Yaratıyor" (#ChileCreatingFuture) kampanyası kapsamında, önceki uluslararası tanıtım stratejilerinden bir sapma olarak odak noktası “manzaradan insana, coğrafyadan yeniliğe, büyümeden sürdürülebilirliğe ve ülkenin alabileceklerinden ziyade verebileceklerine” kaydırılmıştır. Aşılanmaya çalışılan fikrin; Şili'nin uluslararası güce sahip, dünyayı önemseyen, bu dünyayla bütünleşmiş ve bu dünyanın bir parçası olduğunu hisseden ve katkıda bulunmayı amaçlayan bir ülke olduğunun altı çizilmiştir.

Şili İhracatı Geliştirme Ajansı ProChile tarafından ihracatta 4 kilit sektör arasında gösterilen hizmetler sektörünün tanıtımına ilişkin olarak hazırlanan platform “Chile, un Mundo de Servicios-Şili: Hizmetler Dünyası” (https://chileservicios.com) üzerinde bilgi teknolojileri, mühendislik, mimarlık, video oyunları ve görsel-işitsel prodüksiyon öne çıkan sektörler olarak belirtilmiştir.

2021 yılında Trade Map verilerine göre Şili’de hizmet ihracatı 6.6 Milyar Dolar, hizmet ithalatı 15.7 Milyar Dolar düzeyinde gerçekleşmiştir.

Şili, DTÖ Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS) taahhütlerinin açıklık düzeyi ve üstlenilen taahhüt sayısı (140) bakımından, Latin Amerika ortalamasının (119) üzerinde olmakla birlikte, OECD ortalamasının (330.4) altındadır. Bir kısmı -hizmet sunuculara çalışma izni ile ilgili uygulanan süre kısıtları veya arazi ve emlak alımlarında, sahilden veya sınır noktalarından belirli bir mesafe uzaklığın gözetilmesi gibi- yatay nitelikli olan kısıtların ötesinde, sektör- spesifik kısıtlar da mevcuttur. Ayrıca, yabancı yatırımcılara ayrımcı bir uygulama şeklinde olmaktan ziyade, düzenleyici engel niteliğinde olan mevcut düzenlemelerin dijital hizmetler, deniz taşımacılığı, telekomünikasyon hizmetleri gibi sektörlerde yoğunlaştığı görülmektedir.

OECD Hizmet Ticareti Kısıt Endeksi (OECD Services Trade Restrictiveness Index-STRI) 2021 verilerine göre, Şili, indeks kapsamında ele alınan 22 sektörde genel olarak OECD ortalamasından ve pek çok üye ülkeden düşük seviyede kısıta sahip ülke olarak değerlendirilmiş olup muhasebe, hava taşımacılığı, yasal hizmetler ve mimarlık en az kısıta sahip sektörler olurken, radyo ve televizyon yayıncılığı, iletişim, gümrük komisyonculuğu ve kurye hizmetleri en fazla kısıtın görüldüğü sektörler olarak öne çıkmıştır.

Pazar açıklığının OECD ortalamasının altında kaldığı hizmet sektörlerinin başında gelen, Kurye Hizmetleri ve Posta Dağıtım Hizmetlerinde, ilgili hizmet sunumunun, tamamının devlete ait “Correos de Chile” eliyle yapılıyor olması, ayrımcı olmaktan ziyade, mevzuat alt yapısından kaynaklanan düzenleyici engel niteliği taşımakta iken, mal ihracatının %97’sinin yapılmasına araç teşkil eden deniz taşımacılığında, yabancı sermaye katılımı (capital extranjero) üst limiti, kabotaj hakkının Şili bayrağı taşıyan gemilere tanınması, gemicilik şirketlerinde yönetim kurulu üyelerinin tamamının Şili vatandaşı olması gibi “ayırımcı” olarak nitelenebilecek bazı uygulamalar da göze çarpmaktadır. Yine, gümrük komisyonculuğu hizmetinde, yabancı katılımı %49 ile sınırlandırılmakta olup gümrük komisyoncularının Şili vatandaşı olması gerekmektedir.

6.5 – Enerji

Enerji alanında net ithalatçı konumunda bulunmakta olan Şili, büyük oranda ithal enerjiye bağımlıdır. Maden açısından çok zengin olmakla beraber (bakır ve lityumda dünyanın önde gelen üreticisi ve ihracatçısı) petrol ve doğal gaz kaynakları yetersiz olan Şili enerji ihtiyacının yaklaşık %60’ını ithalat yoluyla karşılamaktadır. Arjantin, Peru, Bolivya gibi komşu ülkelerden önemli miktarda petrol ve doğal gaz ithal edilmekte, nükleer enerji üretimi ise sismik hareketliliğin yarattığı hassasiyet nedeniyle en azından mevcut aşamada bulunmamaktadır.

Enerji sektöründe özel sektör kuruluşları yerli ve yabancı ayrımı gözetilmeksizin faaliyet gösterebilmektedir. Bununla birlikte, enerji sektöründe ENAP (Empresa Nacional del Petroleo) gibi %100 devlet sermayesine sahip şirketler de bulunmaktadır.

Şili enerji politikası Enerji Bakanlığı tarafından belirlenmekle birlikte bu alanda Ulusal Enerji Komisyonu (CNE), Elektrik ve Doğal Gaz Gözetim İdaresi (SEC) ve Şili Nükleer Enerji Komisyonu (CCHEN) ve sürdürülebilir enerji alanında faaliyet gösteren Sürdürülebilir Enerji Ulusal Merkezi gibi yardımcı kamu tüzel kişilikleri de faaliyettedir.

Her ne kadar konvansiyonel enerji kaynakları bakımından dışa bağımlı olsa da, son yıllarda ülke, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelerek bu açığı kapatma gayreti içerisine girmiştir. Şili, sahip olduğu doğal kaynaklar ve coğrafi özellikler ile kendisini dünyanın “doğal enerji laboratuvarı” olarak konumlandırmaktadır. Yılda 4 bin saatlik güneş ışığı potansiyeli ve yüksek radyasyon seviyesi ile güneş enerjisi üretiminde uygun koşullara sahip olmakla birlikte, ülkenin Antofagasta, Coquimbo, Biobio, Los Lagos ve Magallanes bölgeleri başta olmak üzere neredeyse tamamında rüzgar enerjisi de üretilebilmektedir. Esasen, 4300 km uzunluğunda ve 177 km genişliğinde bir ülke olmasının başlı başına enerji politikaları açısından zorluklar yarattığı Şili, aynı zamanda dünyanın en büyük solar enerji potansiyeline sahip bölgesi Atacama Çölü nedeniyle avantajlara da sahiptir. 140.000 km2 büyüklüğündeki Atacama Çölü, metrekare başına günde, 9kWh radyasyon salınımıyla, dünyanın en güçlü güneş enerjisi kaynağına sahip bölgesi olarak bilinmektedir.

Nitekim, son 10 yılda Şili’nin başta rüzgar ve güneş enerjisi olmak üzere, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelimiyle bu alanda sağlanan gelişmeler, Şili’yi yenilenebilir enerji konusunda dünya çapında bir konuma getirmiştir. Temiz enerji alanındaki yatırımlarda en çekici pazarları ölçen Climatescope 2022 değerlendirmesine göre enerji sektöründe Şili 136 ülke arasında 22. sırada, gelişen pazarlar arasında ise 4. sırada yer almıştır. Bölgesinde ise Kolombiya’dan sonra 2. Sırada gelmektedir.

2025 yılına kadar kömür yakıtlı enerji santrallerinin yarısının, 2040 yılına kadar ise tamamının kapatılmasını hedefleyen Şili, 2025 yılına kadar elektrik üretimin %20’sini yenilenebilir enerji kaynaklarından elde etme hedefini ise erkenden gerçekleştirmiş olup 2020 yılı itibariyle elektrik üretiminin %25’inin temiz enerji kaynaklarından sağlandığı tespit edilmiştir. Ember Climate tarafından ortaya konulan bir araştırma sonucuna göre ise, Şili'de Eylül 2022 itibari ile ilk kez elektrik enerjisi üretimindeki yenilenebilir enerji kaynaklarının payı geleneksel enerji kaynaklarından olan kömürden üretimin payını aşmıştır. Araştırmaya göre, 2018 yılından bu yana ilk kez güneş ve rüzgar enerjisinden elektrik üretiminin payı iki katına çıkmış olup Eylül 2022'de yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam payı %27.5 seviyesine yaklaşmış iken kömürden enerji üretiminin payı %26.5 düzeyinde kalmıştır.

Ayrıca Şili, Nisan 2020 itibariyle güncellemiş olduğu Ulusal Katkı Beyanını (NDC) Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (Paris Anlaşması) kapsamında sunmuş olup sera gazı (GHG) bütçesinin 2020 ile 2030 arasında 1,100 milyon metrik ton karbondioksit eşdeğerini (MtCO2e) aşmamasını hedeflemektedir.

Son yıllarda, Şili’de enerji sektöründe yenilikçi yaklaşımlar içeren projeler ve yatırımlar hız kazanmıştır. Ayrıca, Şili’nin temiz ve yenilenebilir enerji alanında ihracat kapasitesini de artırma niyetiyle çevre dostu yakıtlara ve ulaşımda elektrikli araçların kullanımına yöneleceği ve 10 yılda 230 bin hektar alanın ağaçlandırılacağı da ifade edilmiştir. Ülke, 2050 yılı itibarıyla “Carbon-neutral Country” olmayı hedeflemektedir.

Benzer şekilde, Şili Üretim Teşvik Ajansı (Corporación de Fomento de la Producción- CORFO) tarafından yapılan açıklamada, hükümet tarafından Atacama Çölü'nde ayrılan 12.000 hektarlık alanda 12 milyar ABD Doları değerindeki 18 farklı proje ile Şili'nin yeşil hidrojen pazarında önemli bir oyuncu ve Güney Amerika’da yeşil hidrojenin ihracat merkezi olma hedeflerinin altı çizilmiştir. Şili’nin özellikle güneş ve rüzgar enerjisi gibi eşsiz yenilenebilir kaynaklarını değerlendirilerek 10 yıl içerisinde 25 gigawatt (GW)’lık hidroliz kapasitesi ile dünyanın en düşük maliyetli üreticisi olma gibi iddialı bir hedefi bulunmakta olup yeşil hidrojen yatırımlarının Covid-19 salgınının Şili ekonomisine olan etkilerini bertaraf etmede kilit rol oynayacağına inanılmaktadır. Mart 2022’de görevi devralan Gabriel Boric Hükümetinin de devlete ait lityum ve yeşil hidrojen üretim tesisleri kurulması hedefi bulunmaktadır.

Şili Sürdürülebilir Enerji Yol Haritası 2050 belgesine https://www.energia.gob.cl/sites/default/files/hoja_de_ruta_cc_e2050.pdf linkinden erişim sağlanabilir.

Belgenin devamı (40 madde daha) okuyucuda yükleniyor. 7 – DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR ve sonrası