KolayuyumGiriş yap

Pakistan Pazara Giriş Rehberi

Kılavuz

Tür
Kılavuz
Tarih
06.02.2025
Yürürlük
06.02.2025
Durum
Yürürlükte
Seri
Kılavuzlar

1 – GENEL BİLGİLER

1.1 – Coğrafi Konum

Pakistan, Pasifik - Asya bölgesinde batısında İran ve Afganistan, doğusunda Hindistan, güneyinde Arap Denizi, Kuzey Doğusunda ise Çin ile komşu olup Türkiye ile arasında İran mevcuttur.

1.2 – Siyasi ve İdari Yapı

Pakistan İslam Cumhuriyeti, parlamenter sistemle yönetilmekte ve 4 eyaletten oluşmaktadır. Bu eyaletler, başkenti Karachi olan Sindh, başkenti Lahore olan Punjab, başkenti Pashawar olan Khyber Pakhtunkwa (KPK) ve başkenti Quetta olan Balochistan’dır.

Ayrıca Gilgit-Baltistan (başkenti Gilgit) ve Azad Jammu & Keşmir (b. Muzafferabad) bölgeleri mevcut olup bölgesel yetki itibarıyla diğer 4 bölgeden farklıdır. Jammu & Keşmir, BM Güvenlik Konseyinin gündeminde çözüm bekleyen bir meseledir, Hindistan ile ihtilaf bulunmaktadır.

İslamabad Başkent Alanı da özellik arz etmektedir. Daha önce var olan, Afganistan sınırındaki Aşiretler Bölgesi lağvedilmiş olup KPK’ye katılmıştır.

1.3 – Nüfus ve İstihdam

Ülke 2024 Kasım ayı itibarıyla yaklaşık 253 milyon nüfusa sahiptir ve genç nüfus oranı oldukça yüksektir. En büyük şehirleri Karachi, Lahore, Faisalabad, Rawalpindi, Multan, Gujranwala, Hyderabad, Peshawar, Islamabad, Quetta ve Gujrat’tır. Ülkenin kuzeyinde ise dağlık Gilgit-Baltistan bölgesi yer almakta olup nüfusu seyrektir. Nüfus Pencap ve Sindh eyaletlerinde yoğunlaşmıştır.

Pakistan ekonomisinde tarım ve hayvancılık sektörü en önemli sektör konumundadır. GSYİH’nin yaklaşık dörtte biri tarım ve hayvancılık sektöründe üretilmekte, ayrıca işgücünün de yaklaşık yarısı bu sektörde istihdam edilmektedir. Ülkedeki işsizlik oranı %7-8 dolaylarında olup nüfusun işgücüne katılım oranı %52 civarındadır. Erkek işgücünün istihdamda payı oldukça yüksektir.

1.4 – Doğal Kaynaklar ve Çevre

Pakistan’da madencilik sektörü ülke GSYİH’sının yaklaşık %3’ünü üretmekte olmasına rağmen, sektörün ihracat potansiyeli yeterince değerlendirilememektedir. Pakistan madencilik sektörünün ihracatı bu sektördeki tüm dünya ihracatının yaklaşık %0.1’ini teşkil etmektedir.

Pakistan’da bulunan başlıca mineraller kömür, altın, bakır, tuz, demir cevheri, jeotermal, alçı taşı, potasyum, manganez, kobalt, antimon, lityum, mermer, çinko, boksit, kromit, grafit, nikel gibi madenler ve akuamarin, topaz, yakut, zümrüt, turmalin, gibi değerli ve/veya yarı değerli taşlardır. Pakistan’da bulunan Khewra Salt Mine, Dünyanın en büyük 2.nci tuz madenidir. Ülkede petrol ve gaz rezervleri de bulunmaktadır.

Hava, su ve gürültü kirliliği toprak erozyonu, iklim değişikliğinin olumsuz etkileri (sel baskınları) başlıca çevresel sorunlar olarak göze çarpmaktadır. Bazı özel çevre derecelendirme endekslerine göre Pakistan çevre bilinci açısından gelişime ihtiyaç duymaktadır.

Yüksek hava kirliliği nedeniyle 2024 Aralık ayı başında AFAD tarafından Pakistan’a maske gönderilmiştir.

2 – MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER VE TAHMİNLER

2.1 – Ülkenin Genel Ekonomik Görünümü

Pakistan’da ekonomi politikaları 1950’li yıllardan bu yana 5’er yıllık kalkınma planları çerçevesinde yürütülmekte olup 1950’li yıllarda sanayileşmeye öncelik verilmiş, 1960’lı yıllarda ise tarım sektörü önem kazanmakla birlikte sanayi yatırımlarının ve yatırım teşviklerinin artırılmasına çalışılmıştır. Ancak süregelen siyasi istikrarsızlıkla birlikte kamu borçları artmış, Hindistan’la yapılan savaşlar ve Doğu Pakistan’ın (Bangladeş) ayrılması ekonomiye darbe vurmuştur. 2000’li yıllarda ise terörizmle mücadeleye vakfedilen kaynaklar ile doğal felaketler ülke ekonomisi üzerinde ciddi baskı yaratmıştır.

Hindistan ile aralarındaki özellikle Keşmir bölgesinden doğan siyasi ve askeri gerginlik sürekli bir potansiyel rahatsızlık kaynağı olmakta ve ekonomik performans üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır.

Ülke ekonomisi orta ve uzun vadede eğitim ve sağlık alanında daha fazla yatırım yapma, elektrik üretimini arttırma, imalat sanayini geliştirme ve dış yardımlara bağımlılığını azaltma gibi sınamalarla karşı karşıyadır.

Pakistan Hükümeti, 1958 yılından başlayarak çok defa kullanmış olduğu Uluslararası Para Fonu (IMF) kredilerinden yeniden yararlanmak amacıyla, IMF ile kurtarma paketi görüşmeleri yapmış, 2023 yılı Haziran ayı sonunda 3 milyar Dolarlık 9 aylık bir anlaşma imzalamıştır. 12 Temmuz 2023 tarihinde IMF’ten bu anlaşma kapsamındaki ilk taksit, 5 Nisan 2024 tarihinde son taksit alınmıştır.

Ancak, ülkedeki kötü makro ekonomik koşullar ve döviz kıtlığı nedeniyle, yeni kurulan hükümet ile IMF arasında 25 Eylül 2024 tarihinde 37 aylık ve 7 Milyar Dolarlık yeni bir kredi Anlaşması imzalanmıştır.

IMF kredileri almadan önce, ithalat ödemeleri için akreditif açılmasında sorun yaşanmaktaydı.

Maliye Bakanlığının son verileri ve raporları çerçevesinde, Pakistan ekonomisi 2024-2025 mali yılının ilk çeyreğinde sürdürülebilir toparlanma göstermiştir. Ekonomik stabilite yurt içi ve dışsal faktörler tarafından desteklenerek iyileşme sağlanmaya başlanmıştır. Ayrıca Şangay İşbirliği Teşkilatının İslamabad Zirvesi sonrası yeni iş ve pazarların önünün açılması hedeflemiştir.

2.2 – Temel Ekonomik Göstergeler

Yıl | GSYİH Nominal (Milyar $) | Kişi Başına Gelir (Nominal) ($) | Büyüme Oranı (%) | Enflasyon Oranı (%) | İhracat (Milyar $) | İthalat (Milyar $) 2019 | 277,9 | 1.304 | 2,1 | 9,4 | 23,8 | 50,1 2020 | 261,7 | 1.300 | -0,5 | 10,7 | 22,2 | 45,8 2021 | 280,0 | 1.190 | 1,5 | 11,5 | 28,9 | 73,1 2022 | 374,9 | 1.650 | 6 | 12.1 | 31,2 | 71,1 2023 | 337,5 | 1.460 | -0,2 | 29,2 | 29 | 50,4 2024* | 374,6 | 1.590 | 2,4 | 12,6 | 25,9 ** | 48,9** *IMF tahmini, | **Ocak-Ekim dönemi açıklanmıştır-Pakistan Merkez Bankası | | | |

2.3 – Sektörel Gelişmeler Tarım Sektörü Gelişmeleri

Tarım sektörünün GSYH’daki payı %24’tür.

Pakistan Maliye Bakanlığı yıllık değerlendirme raporları çerçevesinde, Pakistan'da tarım sektörü 2024 Mali Yılında toplamda yüzde 6,25 artışla güçlü bir büyüme kaydetmiştir.

Bu çerçevede, önemli mahsullerin üretimindeki artış; pamukta %108,2 artışla 10,22 milyon balya, pirinçte %34,8 artışla 9,87 milyon ton, buğdayda %11,6 artışla 31,44 milyon ton olarak kaydedilmiştir. Ancak şeker kamışında %0,4 lük (toplam üretim 89,6 milyon ton), mısırda ise %10,4 (toplam üretim 9,85 milyon ton) azalış olmuştur. Diğer temel ürünlerde ise (sebze meyve bakliyat) sınırlı bir artış gerçekleşmiştir.

Başlıca Tarım ürünleri: Pamuk, pirinç, şeker kamışı, buğday, mısır, inci darısı, nohut, soğan, patates, mango, süt, et, balık, yumurta, susam, elma, narenciye, hurma, muz, lahana (Pencap / Indus nehri kolları ve Balucistan)

İmalat ve Madencilik Alanında Gelişmeler

Sanayi sektörünün GSYH’daki payı %22’dir.

Başlıca Sanayi Kolları: Pamuk ve yün dokumacılığı, iplik ve hazır giyim, deri ve deri mamulleri, cerrahi malzemeler, gübre, çimento, bakır, sağlık ve eczacılık ürünleri, spor eşyaları, hazır gıda ve şeker, kimyasal maddeler, kağıt, inşaat malzemeleri (Pencap ve Sindh)

2023-2024 Mali Yılında üretim faaliyeti toparlanmakla birlikte zayıf pazar, küresel arz kesintileri ve ithalata aşırı bağımlılık nedeniyle potansiyelin altında kalmaktadır. Ayrıca artan girdi maliyetleri, zor durumdaki tekstil sektörünün durumu, yüksek enflasyon ve yüksek politika faiz oranları birleşince imalat sektörünü olumsuz etkileyen nedenler arasında sayılabilir. Büyük Ölçekli Üretim (LSM) endeksi Temmuz-Mart 2024 döneminde bir önceki döneme göre yüzde 0,1 azalmıştır.

Makine ve Ekipmanlarında, yüzde 61,5 ile en yüksek büyümeyi İlaç (%23,2), takip etmiştir. Diğer sektörlerde ise; Mobilya (%23,1), Ağaç ürünleri (%12,1), Kimyasallar (%8,0), Giyim (%5,4), Deri ürünleri (%5,3), Petrol ürünleri (%4,9), Kauçuk ürünler (%3,6) ve Gıda (%1,7) olarak gerçekleşmiştir

Madencilik ve Taşocağı sektörü 2024 Mali Yılında geçen yıl %3,3 daralmaya karşı yüzde 4,9 büyüme göstermiştir.

Hizmetler Sektöründeki Gelişmeler

Hizmetler sektörü 2024 Mali Yılı için GSYİH'deki payı yüzde 54 ile en büyük payı oluşturmaktadır. Bu sektörde aynı zamanda bir önceki döneme göre %1,21 ile ılımlı bir yükselme görülmüştür.

Başlıca Hizmetler Kollar: «Telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri», «Diğer iş hizmetleri», «Resmi hizmetler», «seyahat», «taşımacılık»

3 – PAKİSTAN PAZARININ GENEL ÖZELLİKLERİ

3.1 – Dağıtım Kanalları

Pakistan’da ürünlerini pazarlamak isteyen yabancı şirketler yerel dağıtım servislerini kullanabilecekleri gibi kendi dağıtım zincirlerini de kurabilirler. 2 adet deniz limanına sahip olan Karachi ülkenin ana dağıtım merkezidir ve büyük toptancıların çoğunluğu bu şehirde bulunmaktadır.

Pakistan’da toptan satış piyasası oldukça gelişmiştir. Dağıtım ağını oluşturan çok sayıda toptancı bulunmaktadır. Pazarın büyük olduğu durumlarda bir tane ana dağıtımcı tayin edilebilir. Ana dağıtımcı yan dağıtımcılara ulaşarak, ya da doğrudan tüketiciyle irtibat kurarak mal satışını gerçekleştirir.

Pazarda fiziksel olarak bulunmanın gerektiği durumlarda, Pakistan’da şirket kurulabilir, şube açılabilir veya franchise verilebilir.

3.2 – Fikri Sınai Mülkiyet Hakları

Pakistan’da fikri mülkiyet hakları konusundaki yetkili kuruluş 2005 yılında kurulmuş olan Intellectual Property Organization of Pakistan (IPO)’dur. Pakistan’daki kanunlar genel olarak fikri mülkiyet haklarını korumaktadır. Buna rağmen, gözlemlenebildiği kadarıyla Pakistan’da mülkiyet hakları ihlallerinin yaygın olduğu söylenebilir. Pakistan’ın şu andaki telif hakkı kanununun uygulamasının yetersiz ve cezaların zayıf olduğu göze çarpmaktadır.

Pakistan, marka tescili konusunda Madrid Protokolü Tescil Sistemi (WIPO)’ne resmi olarak dahil olmuştur. Böylece, 24 Mayıs 2021 tarihinden itibaren Pakistan’daki tescilli marka sahipleri, basit prosedürleri yerine getirerek sisteme üye diğer ülkelerde de markalarını koruma altına alabileceklerdir. Aynı şekilde, sisteme üye diğer devletlerde tescilli markalar da Pakistan’da koruma altına girebileceklerdir.

Bu bağlamda ilgili mevzuatın tamamına ve marka, patent, telif hakkı, coğrafi işaret vb. IPR başvuru onay tescil vb. tüm işlemlere aşağıdaki linkten erişim sağlanabilmekte ve online başvuru imkanına ulaşılabilmektedir.

https://ipo.gov.pk/online_filing_guidelines

3.3 – Tüketici Eğilimleri

Pakistan halkının satın alma gücünün düşük olmasının da etkisiyle ülkede tüketilen ürünler genel olarak düşük kaliteli ve ucuz ürünlerdir. Bu tür ürünler de genel olarak Çin’den ithal edilmektedir. Ülkemizden ithal edilen ürünler, yüksek kaliteli ve güvenilir ürünler olarak değerlendirilmekte ve halkın gelir seviyesi orta ve yüksek olan kesimine hitap etmektedir.

Pakistan’daki üst ve orta sınıf gelir grubuna dahil tüketicilerin alışverişlerini genel olarak alışveriş merkezlerinde yapmak yönünde bir eğilimleri olup bu gelir gruplarına yönelik olarak başta hazır konfeksiyon ve kozmetik olmak üzere ürünlerimizin bu alışveriş merkezlerinde açılacak mağazalar yoluyla satışı mümkün bulunmaktadır.

Pakistanlı tüketici zihnindeki ülkemiz ürünlerinin kalitesinin yüksek olduğu algısı dikkate alındığında, firmalarımız doğrudan mağaza açmak veya franchise vermek yoluyla piyasaya girebileceklerdir. Bütün sanayi ürünlerinde distribütörler aracılığıyla pazara giriş yapılabileceği gibi kozmetik, temizlik malzemeleri ile tüm gıda ürünlerinde zincir marketler aracılığıyla pazara giriş imkanlarının değerlendirilmesinin uygun olacağı; ayrıca, süt ürünleri, bisküvi, makarna, salça vb. gıda ürünlerinde, mobilya, tekstil, tekstil kimyasalları ile gübre ürünlerinde yerel şirketlerle üretim konusunda ortak girişimler yapılmasının üretim maliyetlerinin düşürülmesinde (dünyanın en ucuz emek gücüne sahip ülkelerinden birisi olarak) fayda sağlayabileceği düşünülmektedir.

Reklam ve promosyonlar konusunda, büyük reklam firmalarının kullanılması uygun olacaktır. En çok kullanılan reklam metotları ise internet, televizyon ve gazeteler aracılığıyla yapılan reklamlar ile radyo, billboard, periyodik ve ticari yayınlardır.

3.4 – Perakende Ticaret

Pakistan perakende pazarı, artan tüketici harcamaları, kentleşme ve artan harcanabilir gelirlerle birlikte büyüme yaşamaktadır. Söz konusu sektör, yiyecek ve içecek, moda, elektronik ve ev eşyaları dahil olmak üzere çeşitli alanlarda tüketicilerin değişen ihtiyaç ve tercihlerine hitap eden çeşitli fırsatlar sunmaktadır. Ancak, hali hazırda asgari ücretin 120 USD civarında olması ve 252 milyon nüfusun büyük bölümünün alt gelir ve asgari ücret grubunda olması perakende sektörünün daha da canlanmasını sınırlandırmaktadır.

En büyük perakende market zincirleri, Imtiaz, Metro, Al Fatah, Punjab Cash Carry, D- Watson, Save Mart tır.

3.5 – Kamu İhaleleri

Pakistan, DTÖ Kamu Alımları Anlaşmasına taraf değildir. Pakistan, DTÖ Kamu Alımları Anlaşmasını gözlemci olarak takip etmektedir. Pakistan'da kamu alımları, 2002 Kamu İhale Düzenleme Otoritesi Yönetmeliği ve 2004 Kamu İhale Kuralları çerçevesinde Kamu İhale Düzenleme Otoritesi (Public Procurement Regulatory Authority-PPRA) tarafından düzenlenmektedir. PPRA’ya görevlerini yerine getirme adına gereken güç verilmiş olsa da mevzuatta herhangi bir yaptırım belirlenmediği için cezalandırma yetkisine sahip değildir. Kamu alımlarına ilişkin kurallar ve yönetmeliklerin yayımlanması ile kamu alımlarında hesap verebilirlik ve şeffaflık düzeyi artmıştır.

PPRA’nın websitesinden (https://www.ppra.org.pk/) kamu ihalelerine ulaşılabilmektedir.

Diğer taraftan, Maliye Bakanlığı’nın verdiği yetkiyle bütün bakanlıklar ve bağlı kuruluşlar, kendi alımlarını yapabilmektedirler. Eyalet hükümetleri ise kamu alımlarını anılan yönetmelik çerçevesinde kendi kurmuş oldukları ihale kurumları tarafından yürütmektedir. Mevcut rejime göre yabancı şirketlerin kamu ihalelerine katılımına bir sınırlama getirilmemiştir.

4 – ÜLKENİN DIŞ TİCARETİ

4.1 – Genel Ekonomik Görünüm

Pakistan’ın 2023 yılı itibarıyla 346 Milyar USD’lik GSYİH’sinde tarım % 24, sanayi %22, hizmetler %54 oranına sahiptir. Tarım ve sınai üretim, ülkeyi kuzey-güney ekseninde geçen İndus nehri etrafındaki verimli ovalarda yoğunlaşmıştır. Ülkenin finans ve ticaret merkezi Sindh Eyaleti’nin başkenti Karachi’dir. Ülke GSMH’sinin yarısından fazlası tarım açısından verimli ve sanayi açısından uygun olan Punjab eyaletinde üretilmektedir. Ülkenin önemli sanayi şehirleri; Lahor, Faysalabad, Karaçi, Sialkot, Gujrat, Gujranwala, Multan ve Rawalpindi’dir.

Pakistan’ın ihracatta ilk 5 partneri ABD, Çin, Birleşik Krallık, Almanya, Hollanda iken ithalatta ilk 5 partner: Çin, BAE, Suudi Arabistan, Endonezya ve Katar’dır.

4.2 – İhracat

Pakistan 2023 yılında 29 Milyar USD ihracat gerçekleştirmiş olup ihracat kalemleri içinde tekstil ürünleri %43,4 orana sahiptir. Pamuk (52. Fasıl) %10,6, pamuk hariç 50-60 arası fasıllar yani diğer tüm mensucat da %2,1 paya sahip olmak üzere pamuk ve tekstil fasılları ihracat kaleminin yarısından fazlasını oluşturmaktadır (%56,1).

Hububat (tamamına yakını pirinç) ihracatta %11,2 paya sahip olup bakır ve deri de sırasıyla %2,7 ve %2,2 orana sahiptir. Geri kalan tüm fasıllar %27 orana sahiptir.

Görüldüğü üzere ihracatı dar bir sektörel alanda yoğunlaşmıştır. 2024 yılı ilk 10 ay ihracat tutarı 25,9 milyar USD olarak gerçekleşmiştir.

4.3 – İthalat

2023 yılında ise 50,1 milyar USD ithalat gerçekleştirmiştir.

Bunun %33,4’ü tek başına 27. Fasıl yani mineral yağlar ve yakıtlar (petrol, doğalgaz) kaleminden oluşmaktadır.

85. fasıl Elektrikli makine ve cihazlar (%7,1), 15. fasıl hayvansal ve bitkisel yağlar (%6,6),

72. fasıl demir-çelik (%5,5), 84. Fasıl nükleer reaktörler, kazanlar & makinalar, 29. Fasıl organik kimyasallar (%4,9), 39. Fasıl plastik ve mamülleri (%4,5) ve 12. Fasıl yağlık tohumlar (%2,6) diğer başlıca ithalat ürünleridir.

Yaşanan döviz darboğazına bağlı olarak Pakistan Merkez Bankası sıkı para politikası izlemiş, zaman zaman ithalat yasaklamaları (kısıtlı L/C izni) girişiminde bulunmuştur. İthal korumacı politikalarla ülke ithalatını geçmiş yıllara göre önemli ölçüde sınırlandırmıştır. Ülkenin 2024 yılı ilk 10 aylık ithalatı 48,9 milyar USD dolayındadır.

4.4 – Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA)

4.4.1 – Yürürlükteki Serbest Ticaret Anlaşmaları

Pakistan’ın Çin, Sri Lanka ve Malezya ile ikili STA’sı mevcut olup SAARC ülkeleriyle SAFTA anlaşması bulunmaktadır.

Ayrıca ülkenin Türkiye, Endonezya, Özbekistan, İran, Morityus ve Azerbaycan ile Tercihli Ticaret Anlaşmaları imzalanmış olup ABD ile de Ticaret ve Yatırım Çerçeve Anlaşması imzalamıştır.

Anlaşma metinleri ve ürün listeleri için (Pakistan’ın hangi ülkeye hangi üründe taviz verdiği)

https://www.commerce.gov.pk/about-us/trade-agreements/

Ülkemiz ile Pakistan-Türkiye Mal Ticareti Anlaşması ise 01.05.2023 tarihinde yürürlüğe girmiş olup anlaşma metni ve eki taviz listelerine aşağıdaki linkten ulaşmak mümkündür.

https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/tercihli-ticaret- anlasmalari#:~:text=Pakistan%20ile%20Mal%20Ticareti%20Anla%C5%9Fmas%C4%B1,eklerin e%20eri%C5%9Fim%20sa%C4%9Flamak%20i%C3%A7in%20t%C4%B1klay%C4%B1n%C4%B1z

4.4.2 – İmzalanan Ancak Henüz Yürürlüğe Girmemiş Olan Serbest Ticaret Anlaşmaları

İmzalanmış ancak yürürlüğe girmiş anlaşma bu aşamada mevcut değildir.

5 – DIŞ TİCARET POLİTİKASI VE UYGULAMALARI

5.1 – Dış Ticaret Mevzuatı (İhracat-İthalat Rejimi)

Pakistan, ihracatı temel alan bir büyüme modeli seçmiş olmasına ve bu çerçevede bugüne kadar çeşitli teşvik, fiyat ve döviz kuru politikaları uygulamasına rağmen, ihracat rakamları ödemeler dengesini rahatlatacak ve ülke kalkınmasında lokomotif etkisi yapacak seviyelere çıkarılamamıştır. Nitekim son 10 yılın ihracat-ithalat rakamlarına göz atıldığından hemen hemen her yıl ithalatın ihracatın iki katı gerçekleştiği bir sürecin yaşandığı görülmektedir. Pakistan, pamuk-tekstil ve buğday, pirinç, deri mamulleri, cerrahi malzemelere, kuru gıda vb. gibi çeşitlenen dar sayılabilecek bir üretim ve ihracat tabanına sıkışmış durumdadır.

Ülkenin özellikle enerji alımlarında yurt dışına bağımlı olması (özellikle körfez ülkelerine) ve sanayileşmenin görece düşük olması sebebiyle birçok ürünün ithal edilmesi, Pakistan’ı sürekli olarak dış ticaret açığı sorunu ile karşı karşıya bırakmaktadır. 2020 yılında ülkenin dış ticaret açığı 21 milyar dolar, 2021 yılında ise 37 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. İthalat kısıtlamaları ve sıkı para politikaları sayesinde 2022-2023 Mali yılının Temmuz - Ocak döneminde dış ticaret açığı 19.6 Milyar USD olarak gerçekleşmiş olup bir önceki mali yılın aynı döneminde bu miktar 28.8 milyar USD olarak gerçekleşmişti. Söz konusu dış ticaret açığı, özellikle başka ülkelerde çalışan Pakistanlıların ülkeye gönderdikleri dövizler ile IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kurumlardan, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Çin gibi ülkelerden alınan krediler aracılığı ile finanse edilmektedir. Ancak geçen yıl itibariyle Pakistan Rupisinin değer kaybetmesine bağlı olarak yurt dışından işçiler tarafından gönderilen dövizlerde zaman zaman azalışlar meydan gelmiştir.

Pakistan’ın ihracatının yaklaşık %55-60 oranını tekstil ürünleri oluşturmakta, ihraç sepetinin çeşitlendirilememesi ülkenin önemli sorunları arasında bulunmaktadır. Ayrıca, yıllık ihracatın yaklaşık yarısı geleneksel 6-7 ülkeye gerçekleştirilmektedir.

AB Parlamentosu 13 Aralık 2013 tarihinde Pakistan ile birlikte 10 ülkenin Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GSP+) programına dahil edilmesini onaylamış, bu çerçevede 1 Ocak 2014 tarihi itibarıyla tanınan avantajlar kapsamında Pakistan’ın AB ülkelerine ihracatı artış göstermiştir. Pakistan’ın AB’ye tercihli rejim kapsamındaki ihracatının %80’ini ise tekstil ve hazır giyim ürünleri oluşturmaktadır. GSP + statüsünün devam edip etmeyeceği veya hangi koşullarda ne kadar devam edeceğine Avrupa Birliği yetkili organları karar vermektedir.

Pakistan, bölgesel ticaret serbestliğini amaçlayan önemli iki anlaşmaya taraftır. Bunlardan biri Pakistan, Türkiye ve İran’ın birlikte kurdukları Ekonomik İş birliği Organizasyonu (ECO)’dur. Pakistan’ın üye olduğu diğer topluluk, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Sri Lanka, Nepal, Bhutan ve Maldiv Adalarından oluşan Güney Asya Bölgesel İş birliği Topluluğudur (SAARC). SAARC, Güney Asya Öncelikli Ticaret Anlaşmasını (SAPTA) oluşturmuştur. Bunun dışında Pakistan’ın, Çin, Malezya ve Sri Lanka ile Serbest Ticaret Anlaşması; Endonezya, İran ve Morityus ile Tercihli Ticaret Anlaşması; Afganistan ile Transit Ticaret Anlaşması; ABD ile de Ticaret ve Yatırım Çerçeve Anlaşması bulunmaktadır. Söz konusu anlaşmalar çerçevesinde tercihli tarife uygulamaları fiyat rekabetinde ülkemiz firmaları açısından bir dezavantaj oluşturmaktadır. Bahse konu anlaşmaların tam metinlerine ve detaylarına http://www.commerce.gov.pk/about-us/trade-agreements/ linkinden erişim sağlanması mümkündür.

Bu bağlamda 2022 Ağustos ayında Pakistan ve Türkiye arasında imzalanan Mal Ticareti Anlaşmasının uygun bulunduğuna dair 7436 sayılı kanun 01.02.2023 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmış olup uygulama için son aşamaya (uygulama için iki ülkenin karşılıklı hazır olduğunu bildirmesi) gelinmiş bulunmaktadır. Söz konusu anlaşmanın kapsamı eşyalarda iki ülke arasındaki ticaretin olumlu yönde ivme kazanacağı ve arzu edilen ticaret hacmine ulaşılabilmesi umudu her iki ülke kamuoyu beklentileri içinde bulunduğu gözlemlenmiştir.

Pakistan, siyasi ve askeri gerginlikler yaşamakta olduğu Hindistan ile çok sınırlı derecede ticaret yapmakta, ayrıca İsrail ile ticaret yapılmamaktadır.

Ülkenin temel olarak ihracat ve ithalat politikalarının ürün bazında şartlarının yer aldığı (kısıtlamalar, izinler, ülke-bölge bazlı koşullar vb.) ithalat ve ihracat düzenlemelerine aşağıdaki linklerden kolayca erişim yapılması mümkün bulunmaktadır.

S.RO. 544(I)2022 sayılı «Export Policy Order, 2022»

https://tdap.gov.pk/wp-content/uploads/2022/09/EPO-2022-SRO-544-2022- dt.22.4.22.pdf

S.RO. 545(I)2022 sayılı «Import Policy Order, 2022»

https://tdap.gov.pk/wp-content/uploads/2022/09/IPO-2022-SRO-No.-545I-2022-dt.- 22.4-2022_compressed_compressed-compressed.pdf

5.2 – İthalat için Gerekli Belgeler

Hemen her ülkede olduğu gibi Pakistan gümrüğünce de eşya türüne göre değişmekle birlikte eşya ithalatında genelde fatura, taşıma belgesi, çeki listesi, LC veya sözleşme, ithalatçı için vergi levhası talep edilmektedir.

5.3 – Gümrük Giriş Beyannamesi, Gümrük Değeri ve Gümrük Vergileri

Pakistan’ın ithalatında uyguladığı gümrük vergileri %0 ile %100 arasında değişmektedir. Tekstil sektörü ürünleri %5-25 arasında değişen oranlarda gümrük vergisine, hazır giyim sektörü de %25 oranında gümrük vergisine tabidir. Alkollü içkiler sadece izin verilen şirketler tarafından ithal edilebilmekte olup gümrük vergileri %90’dır. Düşük faturalandırma yaygın olduğundan kozmetik, kişisel bakım ürünleri ve bazı tüketim mallarında emsal gümrük değerleri ilan edilmektedir. Pakistan, ithal edilen mallar üzerinden, ülkemizdeki ilave gümrük vergilerine benzer mahiyette düzenleyici vergi almaktadır. Tüm ülkelere yönelik olarak yalnızca ithal mallar üzerinden alınan söz konusu düzenleyici vergiler, geçici süreyle uygulanmakta ve sınırlı sayıda ürünü kapsamaktadır. Düzenleyici vergilerin yalnızca ithal mallar üzerinden alınması, yerel ürünler ile rekabet zorluğu yaratmakta; ayrıca geçici süreyle uygulanmaları, Pakistan’ın gümrük vergilerinde öngörülebilirlik sorunu ortaya çıkarmaktadır.

Pakistan’daki gümrük vergisi oranlarına ülkenin vergi konularındaki yetkili kuruluşu olan

Federal Bord of Revenue (FBR)’nun https://fbr.gov.pk sitesinden ulaşmak mümkündür.

Malum olduğu üzere, Pakistan’a ihraç edilmesi planlanan bir ürünün yaklaşık ithalat vergilerini bilmek piyasaya giriş açısından önemli hale gelmektedir. Bu bağlamda ürünün bir ülkedeki raf fiyatını etkileyen önemli unsurlardan birisi de o ülkede uygulanan ithalat (gümrük vergisi, düzenleyici vergi, ilave vergi, KDV, satış vergisi vb.) vergilerinin toplamıdır. Pakistan’a ihraç edilmesi planlanan bir ürünün Pakistan’a girişinde uygulanan ithalat vergileri aşağıdaki linkten kolayca öğrenilebilmektedir.

https://fbr.gov.pk/duty-calculator/51149/152538

Ancak burada dikkate edilmesi gereken nokta bazı eşya HS kodlarının özellikle 6’lı rakamdan sonraki kodların Pakistan uygulamasında farklılık gösterdiğinin bilinmesi gerekir. Yani ülkemizdeki GTİP ile 8’li bazda Pakistan eşya gümrük kodu bazen uyuşmayabilmektedir.

Söz konusu linkte deri çanta eşyasına ait hesaplama örnek olarak (04.03.2023) sorgulanarak aşağıdaki görsellerde gösterilmiştir. Burada vergiler arasında yer alan sales tax’in ülkemizdeki KDV gibi düşünülmesi yani iade ve indirim hakkı tanınan bir vergi türü olduğunu belirtmekte fayda vardır.

İhraç edilecek eşyanın Pakistan’daki ithalat vergileri:

Gümrük vergisi, satış vergisi (KDV), düzenleyici vergi, özel tüketim vergisi, gelir vergisi, ilave gümrük vergisi Federal Board of Revenue web sitesinde yer alan online hesaplama aracı ile öğrenilebilir:

www.fbr.gov.pk adresinde ana sayfada sayfanın biraz aşağısında yandaki resim: «Duty Calculator» tıklayınca aşağıdaki link açılır:

https://www.weboc.gov.pk/(S(zjyvfeyxvhmgljb0v41xoce4))/Shared/ItemGeneralDuty Calculator.aspx

Gelen linkte 8’li bazda Pakistan Gümrük Tarife kodu girilip Unit Value ve Quantity bölümlerine rasgele rakam yazılıp Calculate Duty tıklandığında ilgili eşyanın ithalat vergileri ekranda görülür

Pakistan gümrük beyannamesi ülkemizin kullandığı tek tip gümrük beyannamesiyle büyük ölçüde benzerlik göstermektedir.

Ayrıca, ülke WTO üyesi olup gümrük kıymeti kuralları ve mevzuatına aşağıdaki linkten ulaşılabilir.

https://www.fbr.gov.pk/showvaluations

5.4 – İç Vergiler ve Oranları

Gelir Vergisi, 2001 Gelir Vergisi Kanunu ve bunda yapılagelen değişiklikler çerçevesinde tatbik edilmektedir. Bu vergi kişinin bir yıl içinde elde ettiği vergilendirilebilir geliri ile birlikte Pakistan dışında vergilendirilmiş olsa dahi küresel gelirlerine de uygulanmaktadır. Zekat, İşçi Refah Fonu ve İşçi Katılım Fonu ödemeleri gelir vergisinden düşülebilmektedir. Maaşlar, mülk gelirleri, iş kazançları, sermaye kazançları ve diğer gelirler (kar payı, borç üzerinden kar, kira

gelirleri, piyango vb.) üzerinden de gelir vergisi alınmaktadır. Pakistan vatandaşlarından Pakistan ve küresel gelirlerinin tamamı üzerinden vergi alınırken, Pakistan vatandaşı olmayan kişilerden sadece Pakistan’da elde ettiği gelir için vergi alınmaktadır. Pakistan’daki gelir vergisi oranı gelir dilimlerine bağlı olarak %5 ile %35 arasında değişmektedir.

Ülkede şirketler için uygulanan genel kurumlar vergisi oranı %29’dur. Ancak, şirketin banka olması veya 300 Milyon PKR den fazla gelir elde etmesi halinde (%4’lere kadar varan süper vergi) farklı uygulamalar söz konusu olabilmektedir.

Satış Vergisi, mal ve hizmet satışı ve tedariki için alınan Türkiye’de uygulanan KDV mantığında indirim-iade imkanı olan bir vergi türüdür. Pakistan’daki genel satış vergisi oranı %17 olarak uygulanmakta iken 2022 yılında kesintiye uğrayan ancak 2023 yılı Şubat ayında IMF destek paketi koşullarından birisi olarak bu oran 2023 Şubat ayında %18’e yükseltilmiştir. Petrol ve gaz için uygulanan vergi ise Petrol ve Gaz Düzenleyici Kurumu tarafından belirlenmektedir. Hizmetler üzerindeki satış vergisi Sindh eyaletinde %19,5 olup diğer eyaletlerde ise %13 ila %16 arasında değişmektedir. Pakistan aynı zamanda, altyapının geliştirilmesi amacıyla, eyaletler bazında, ithal malların transfer hizmetleri üzerinden kıymet bedeli bazında hesaplanan (advalorem) “cess” vergileri almaktadır. Söz konusu vergiler, ülke altyapısının desteklenmesi, özellikle yol altyapısının geliştirilmesi için eyaletler bazında alınmakla birlikte, düzenleyici vergiler gibi yalnızca ithal ürünler üzerinden alındığı için genel nitelikli olmadığı söylenebilir. Bu nedenle söz konusu düzenleyici vergiler ile “cess” vergileri ülkemizce “tarife benzeri önlem” olarak değerlendirilmektedir.

5.5 – Ürün Standartları ile İlgili Uygulamalar

Genel olarak uluslararası standartlar Pakistan’da kabul görmektedir. Pakistan Standartları ve Kalite Kontrol Otoritesi (PSQCA), Bilim ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde 1996 yılında kurulan ulusal standardizasyon kuruluşudur. Aralık 2000'den bu yana Pakistan standartlarının geliştirilmesi, test edilmesi ve uygulanmasından sorumludur. Pakistan, ISO, IEC ve Uluslararası Yasal Metroloji Organizasyonu (OIML) üyesi olarak, standartları uluslararası gereksinimlerle uygun hale getirmeye çalışmaktadır.

Standartlar genellikle bölgesel standartlar ve İngiliz sistemi baz alınarak oluşturulmuştur. İthal ürünler için, yerli üretimde istenen ve beklenen standartlar aynen geçerlidir. Linki yukarıda yer alan 2022 İthalat Politikası Belgesi (545 (I) 2022 Import Policy Order) Ek N’de 159 ürünün ithal edilebilmesi için gerekli insan sağlığı ve güvenliği ile ilgili Pakistan standartlarının listesi yer almaktadır. İthal ve yerli ürünler aynı uygunluk değerlendirme prosedürüne tabi tutulmaktadır. PSQCA, uluslararası gereksinimlere paralel olarak halk sağlığı ve güvenliği (özellikle gıda ve ihraç ürünleri) ile ilgili zorunlu standartları belirlemektedir.

Ülkede uygulanan standartlara http://updated.psqca.com.pk/confirmity-assessment- ca/list-of-compulsory-item-to-meet-pakistan-standards/ linkinden ulaşmak mümkündür.

Gıda ve kozmetik ürünleri için helal sertifikası gerekmekte olup aşağıdaki helal otoritelerine üye olan tüm ülkelerin helal sertifikaları kabul edilmektedir.

- World Halal Authority (WHA)

- World Halal Food Council (WHFC)

- The Standards and Metrology Institute for Islamic Countries (SMIIC)

Pakistan Ulusal Akreditasyon Konseyi (PNAC) ise, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı'nın idari kontrolü altında çalışmakta ve test laboratuvarları ve diğer uygunluk değerlendirme tesislerini bünyesinde bulundurmaktadır.

Pakistan National Accreditation, ilk laboratuvar akreditasyonunu 2004 yılında yapmıştır. Bu tarihten sonra, PNAC Laboratory Accreditation aşağıdaki sektörlerde testler yapan bazı laboratuvarları akredite edegelmiştir:

- Mikrobiyoloji

- Kimyasal

- Gıda

- İnşaat ve inşaat malzemeleri

- Elektrikli ürünler

- Çevresel ürünler

- Tekstil

- Petrokimya

- İlaç

5.6 – Test Etme, Muayene ve Belgelendirme

İthalatta kalite ve standartlar açısında temel denetim kuruluşu PQSCA olup, adı geçen kurumun temel kuralları, 2008-Pakistan Standart Kuralları, 2008-2011 Pakistan Uyumluluk Değerlendirme Kuralları, 1981 Denetim Kurumları Kuralları, 2015-PSQCA Hizmet Düzenlemesi şeklinde olup kuralların içeriği ve detayları https://www.psqca.com.pk/about-us/rules/ linkinde mevcuttur.

Gıda ithalatında 47 kalem gıda eşyası için zorunlu standarda ve kontrole tabi ürün listesi ve sahip olması gereken standartlar:

https://psqca.com.pk/IE/ListOfMandatoryFoodItems.pdf

Gıda dışı 74 kalem muhtelif eşya (elektrik elektronik hariç) için zorunlu standarda ve

kontrole tabi ürün listesi ve sahip olması gereken standartlar:

https://psqca.com.pk/IE/ListOfMandatoryNonFoodItems.pdf

Elektrik-elektronik aygıtlardan ismen sayılmış 45 kalem muhtelif eşya için zorunlu standarda ve kontrole tabi ürün listesi ve sahip olması gereken standartlar:

https://psqca.com.pk/IE/ListOfMandatoryElectrical&ElectronicsItems.pdf

Bahse konu ürün grupları için talep edilen standartların kodu / numarası yukarıdaki linklerde yer alırken, bu standartların içeriğine ise şu linkte ulaşılabilmekte olup ürün bazında yer verilmiştir: https://www.psqca.com.pk/confirmity-assessment-ca/list-of-compulsory- item-to-meet-pakistan-standards/

İthalat kontrolleriyle ilgili başka bir kurum, Ulusal Gıda Güvenliği ve Araştırma Bakanlığı’na bağlı Pakistan Bitki Koruma Dairesi’dir (Department of Plant Protection- Pakistan).

Bitki Koruma Departmanı (DPP), aşağıdaki birimleri aracılığıyla Pakistan'da bitki koruma alanında düzenleyici, danışmanlık, araştırma ve genişletme görevlerini üstlenmektedir:

- Çekirge Kontrolü

- Havadan Zararlı Kontrolü

- Pestisit (tarım ilacı) Yönetimi ve Kaydı

- Bitki Karantinası

- Planlama ve Geliştirme

Kurumun web sitesi: http://plantprotection.gov.pk/

DPP’nin en büyük işlevleri:

Düzenleme (regulatory), Anket (survey) ve Kontrol, Araştırma (research), Danışmanlık (advisory). Regulatory:

 Enforcement of Pakistan Plant Quarantine Act 1976 Pakistan Plant Quarantine Rules 1967 and the International Standards for Phytosanitary Measures (ISPMs) developed under WTO-SPS negotiated International Plant Protection Convention (IPPC)

 Enforcement of Agricultural Pesticides Ordinance 1971, Agricultural Pesticides (Amendment) Act 1992, and Agricultural Pesticides (Amendment) Act 1997

Ayrıca, Pakistan nüfusunun büyük bir çoğunluğu Müslüman olması nedeniyle bazı ürünlerin Helal Sertifikası gerekmekte olup bu konuyla ilgili temel kurum Pakistan Halal Authority’dir. (Pakistan Helal Kurumu)

https://www.pakistanhalalauthority.gov.pk/

5.7 – İthalat Lisansları ve İthalatı Kontrole Tabi Ürünler

Pakistan’ın ithalatında hangi ürünlerin yasaklı, izne, kontrole veya koşullara bağlı olduğu hususu 545 no.lu SRO Import Policy 2022 mevzuatında belirtilmiş olup ilgili link aşağıdadır. Dayanak da 1950 tarihli İthalat ve İhracat (kontrol) Yasası'nın 3. bölümünün (l) alt bölümü tarafından verilen yetkidir.

https://www.commerce.gov.pk/wp-content/uploads/2022/04/IPO-2022-SRO-No.-545I- 2022-dt.-22.4-2022.pdf

Ayrıca yasal düzenleyici emirler (SRO) üzerinde yapılan güncellemelere Pakistan Ticaret Bakanlığının şu linkinden ulaşılmaktadır: https://www.commerce.gov.pk/sros/

5.8 – Ambalaj, Paketleme ve Etiketleme

Pakistan’da paketler/kargolar genellikle bina dışında depolandığı için sıcağa ve neme maruz kalmaktadır. Paketleme yapılırken bu duruma dikkat edilmelidir. Ayrıca paketlerin ülkedeki kötü yükleme, boşaltma, aktarma şartlarına da dayanıklı olması gerekmektedir. Hasır, saman gibi paketleme malzemeleri Pakistan gümrük otoriteleri tarafından sağlık gerekçesi ile reddedilebilmektedir. Etiketlerin açık ve okunaklı harflerle Urduca ve İngilizce yazılması gerekmektedir. Paketlerde, üreticinin adı ve adresi, ürünün adı ve cinsi, taşıma ve yükleme sürecindeki uluslararası detay ve işaretler, menşe şahadetnamesi, üretim tarihi ve son kullanma tarihi gibi bilgilerin yazılması gereklidir.

Ayrıca, Pakistan Ticaret Bakanlığı tarafından yapılan ve 1 Temmuz 2019 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeye göre, ülkeye ithal edilecek gıda ürünlerinin ambalajı üzerinde ürün içeriği ile ilgili olarak İngilizce ve Urduca etiket bulunması ile bu ürünlerin Helal Sertifikasına sahip olması zorunluluğu getirilmiştir.

5.9 – Geçici İthalat

Muhtelif şartlarla bazı eşyaların geçici ithalatı mümkün olup aşağıdaki linkte ayrıntıları yer almaktadır.

https://download1.fbr.gov.pk/SROs/2013102915104131372NotificationStandard492Update d.pdf

5.10 – Devlet Alımları

Pakistan’da tüm kamu alımları (Public Procurement Regulatory Authority-PPRA) tarafından yapılmakta olup, kamu alımları aşağıdaki web sitesinden günlük bazda yayımlanmaktadır.

https://www.ppra.org.pk/

Public Procurement Regulatory Authority-PPRA (Kamu İhale Düzenleme Kurumu), mal, iş ve kamu alımlarının yönetimini, şeffaflığını, hesap verebilirliğini ve kalitesini geliştirmek amacıyla Federal Hükümetin sahip olduğu kamu sektörü kuruluşları tarafından yapılan kamu alımlarına ilişkin düzenleme ve prosedürleri belirleme sorumluluğuna sahip özerk bir organdır.

Ayrıca, kuruma kamu sektörü kurum/kuruluşlarının satın almalarını izleme sorumluluğu da verilmiş olup 2002 tarihli Kamu İhale Düzenleme Kurumu Yönetmeliği kapsamında gerekli yetkileri haizdir.

Söz konusu kurumda firmaların usulsüz ihale iş ve işlemlerinde kara liste (black list) yayımlama yetkisi de mevcut olup bu listelerin kontrolü ve görülmesi yukarıdaki web sitesinde mümkündür.

5.11 – Teknik Engeller

Pakistan’daki döviz sıkıntısı nedeniyle ülke Merkez Bankası’nın peşin ödemeler, ülkeden döviz çıkışı konusundaki sıkı düzenlemeleri, Pakistan’da iş yapan firmalarımızı ve ülkemizden Pakistan’a ihracat yapan firmalarımızı olumsuz etkilemektedir.

Pakistan’da iş yapan firmalarımız ülkemize kar transferlerini yapabilmek için Pakistan Merkez Bankası’nın iznine ihtiyaç duymakta, bu iznin temini sırasında Pakistan Merkez Bankası kesintiler yapmakta ve bu süreç uzun zaman alabilmektedir. Bu bağlamda SBP (Pakistan Merkez Bankası) uygulamalarının güncel olarak takip edilmesi ileride karşılaşılması olası sorunları minimize edebilecektir.

Ayrıca, doğrudan teknik engel olarak sayılmasa da, Pakistan’da eyaletler arasında hatta limanlar arasında bile zaman zaman farklı gümrük uygulamaları ortaya çıkabilmektedir. Bunun yanı sıra ülkede liman ve altyapı yetersizlikleri risk bazlı muayene işlemlerinin etkin yapılamaması nedeniyle sevkiyatların gümrükten çekilme işlemlerinin (clerance) uluslararası standartların üzerinde zaman ve maliyet kayıplarına yol açmasına sebep olmaktadır.

5.12 – Diğer Hususlar

Pakistan ile yapılacak ticarette Bakanlığımızın aşağıdaki linkinin incelenerek standartlar, ithalat denetimleri, talep edilen belge örnekleri, teknik engeller kalite alt yapısı ile ilgili geniş bilgi edinilmesi mümkündür (ülke seçerek)

https://teknikengel.ticaret.gov.tr/ithalat_denetimleri/pakistan-0

5.13 – E-Ticaret

5.13.1 – E-Ticarete Yönelik Düzenlemeler

Pakistan Ticaret Bakanlığınca ithalat ve ihracatta uygulanan e-ticaret kurallarına aşağıdaki linkten erişmek mümkündür.

https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20211111211228460SRO14-2021.pdf

5.13.2 – Yurtiçi E-Ticaret (B2C)

Önde gelen veri platformu verilerine göre Pakistan'ın B2C e-ticaret pazar payı 3 milyar doların üzerindedir ve dünyada ilk 60 ülkesi arasında yer almaktadır. Sektör bazında elektronik ve medya %34 ile en büyük payı alırken, bunu %28 ile mobilya ve ev aletleri takip etmektedir. Ayrıca cilt ve bakım ürünleri de dikkate değer bir hacme sahiptir.

Önemli B2C platformları arasında yer alan “daraz” açık ara ülkenin en yaygın ve bilinen B2C platformudur. Diğer e ticaret siteleri ise, OLX, Spotify, PakWheels, Zameen, Shophive, Naheed Super Market, Cheetay, Food Panda dır.

5.13.3 – Sınır Ötesi E-Ticaret

Pakistan Merkez Bankasınca sınır ötesi B2C e ticaret kuralları bankanın aşağıdaki linkinden incelenmesi mümkündür

https://www.sbp.org.pk/epd/2020/FEC7.htm

5.13.4 – Ödeme Yöntemleri

Ödeme yöntemleri arasında en önemli araç debit ve kredi kartlarıdır. Bunun yanında, cep cüzdanlar (Easypaisa, JazzCash, ve Bykea), kapıda ödeme yaygın ödeme araçları arasındadır.

5.13.5 – Mobil E-Ticaret

Yapılan piyasa araştırmalarına göre 2023 yılında Pakistan e-ticaretin %58 i mobil uygulamalar üzerinden akıllı telefonlar aracılığıyla yapılmıştır.

5.13.6 – E-Ticarete Yönelik Beklenti ve Öngörüler

E-ticaret gelirinin yıllık %5,92'lik bir büyüme oranı göstermesi beklenmekte ve bunun da 2029 yılına kadar 6.7 milyar ABD Doları tutarında öngörülen pazar hacmiyle sonuçlanması beklenmektedir. E-Ticaret Pazarında kullanıcı sayısının ise 2029 yılına kadar 14 milyon kullanıcıya ulaşması ön görülmektedir.

6 – ÜLKE ÖNEMLİ SEKTÖRLER

6.1 – Tarım ve Hayvancılık

Pakistan ekonomisinde tarım ve hayvancılık sektörü en önemli sektör konumundadır. GSYİH’nin yaklaşık dörtte biri tarım ve hayvancılık sektöründe üretilmekte, ayrıca işgücünün de yaklaşık yarısı bu sektörde istihdam edilmektedir. Hayvancılık sektörünün ürettiği GSYİH, tarım ve hayvancılık sektörünün toplam olarak ürettiği GSYİH’nın yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. Tarım ülkenin işlenmiş tarım ve sanayi sektörlerine hammadde ve döviz girdisine önemli katkı sağlamaktadır. Tarımsal alanda kendi kendine yeterlilik hükümetlerin öncelikli hedefi olarak yer almaktadır.

Ülkenin önemli tarım ve hayvancılık ürünleri pamuk, buğday, pirinç, şeker kamışı, meyve- sebze, süt, et ve yumurtadır. Pakistan önemli bir süt üreticisi olmasına rağmen süt işleme kapasitesi çok kısıtlı düzeydedir.

Penjub eyaleti ülkenin tarım ambarı statüsünde çok verimli arazilere sahip olup yılda en az üç hasat (pirinç, şeker kamışı, mısır, buğday vb.) alınabilmektedir.

Pakistan’da toprak reformu gerçekleştirilmediğinden, ekilebilir alanların yarısından daha azı küçük çiftlikler tarafından işletilmekte, diğer ekilebilir alanlar ise sayıları daha az olan büyük toprak sahipleri tarafından işletilmektedir.

6.2 – İmalat Sanayi

Sanayi sektörü ülkenin GSYİH’sının yaklaşık %22’sini üretmekte olup, ülkenin başlıca sanayi dalları tekstil, gıda işleme, ilaç sanayi, inşaat ürünleri, kağıt, cerrahi ürünler ve gübre sanayiidir. 1947 yılında bağımsızlığını kazanmadan önce Pakistan, temelde pamuk da dahil olmak üzere çeşitli sanayi hammaddeleri üreten ve İngiliz Hindistan’ı için geçiş merkezi görevi yerine getiren sınırlı bir sanayi yapısına sahipti. Bağımsızlık sonrasındaki 20 yıl boyunca sanayi sektörü yaklaşık ortalama %9 oranında büyümüştür. Dikkati çeken diğer önemli bir husus ise sanayide aşırı düzeyde emek yoğun (emeğin diğer ülkelere göre çok nispeten ucuz olmasının da etkisiyle) bir üretim modelinin mevcut olduğudur.

Devlet tarafından uygulanan destek programlarının da katkısıyla iplik, tekstil, dokuma, şeker rafinericiliği gibi bazı sektörler gelişme göstermiştir. Sanayinin ihracata katkısı giderek artış göstermektedir. Peş peşe gelen hükümetler sanayi üretimini çeşitlendirme ve katma değeri yüksek ürünlerin üretimi konusunda teşvik edici politikalar uygulamış ve sektördeki sermaye birikimini artırmışlardır. Bununla beraber yine de ortaya çıkan rakamlar yetersizdir.

6.3 – Doğal Kaynaklar ve Madencilik

Pakistan’da bulunan başlıca mineraller kömür, altın, bakır, tuz, demir cevheri, jeotermal, alçı taşı, potasyum, manganez, kobalt, antimon, lityum, mermer, çinko, boksit, kromit, grafit, nikel gibi madenler ve akuamarin, topaz, yakut, zümrüt, turmalin, gibi değerli ve/veya yarı değerli taşlardır. Pakistan’da bulunan Khewra Salt Mine, Dünyanın en büyük 2.nci tuz madenidir. Ülkede petrol ve gaz rezervleri de bulunmaktadır.

Pakistan’da nadir toprak elementleri de bulunmaktadır.

Mevzuat olarak madencilik yasası ve madencilik yönetmelikleri bulunmaktadır.

Ülkenin kuzey bölgelerinde yer alan KPK eyaleti özellikle değerli ve yarı değerli taşlar açısından rezervler barındırmakta olup ayrıntılı bilgiye ve fırsatlara işbu linkten erişim sağlamak mümkündür. https://kpminerals.gov.pk/

Pakistan’da madencilik sektörünün geliştirilmesinden sorumlu kuruluş Petrol ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı Pakistan Mineral Development Corporation (PMDC)’dir.

Her eyalette, madencilik ve mineral kaynaklarının yönetimi ile ilgili sorumlulukları üstlenen Provincial Departments of Mines and Minerals, yerel düzeyde madencilik faaliyetlerini denetlemektedir. Gilgit-Baltistan, Pakistan'ın kuzeyinde yer alan ve stratejik olarak önemli bir bölge olup hem doğal güzellikleri hem de zengin mineral kaynakları ile dikkat çekmektedir. Gilgit-Baltistan'daki madencilik faaliyetleri için özel düzenlemeler mevcuttur.

Balucistan, Khyber Pakhtunkhwa (KPK), Gilgit-Balitistan ve Azad Jammu& Keşmişr bölgeleri madencilik bakımından önemlidir.

Pakistan hükümeti, madenleri geliştirmek ve sektördeki üretimi artırmak amacıyla Çin, ABD ve Kanada ile iş birliği yapmaktadır.

6.4 – Enerji ve Gaz

Pakistan’ın enerji tüketiminin %80’i petrol ve gazdan karşılanmaktadır. Petrol, başta Suudi Arabistan olmak üzere Orta Doğu ülkelerinden, gaz ise İran’dan ithal edilmektedir. Pakistan’da, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG), sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) ve kömür diğer enerji kaynakları olarak sayılabilir.

Hidro enerji ülkenin toplam enerji ihtiyacının yaklaşık %13’ünü karşılamakla birlikte diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının payı oldukça düşük seviyedir. Pakistan’da enerji arzındaki (özellikle elektrik ve gaz) düzensizlikler ve kesintiler nedeniyle ülke ekonomisinin her alanı zarar görmekte olup son yıllarda artırılan hidro enerji yatırımları ile bu sorunun üstesinden gelinmeye çalışılmaktadır. Son dönemde, hem enerji arzını istikrarlı hale getirebilmek, hem de 2019 yılı ortalarında IMF ile yapılmış olan anlaşma şartlarına uyabilmek amacıyla elektrik, gaz ve petrol fiyatlarına yüksek oranlarda zamlar yapılmıştır. Enerji arzı yetersizliğinin de etkisiyle günlük elektrik kesintileri kronikleşme eğilimine girmektedir.

6.5 – İnşaat Sanayi

İnşaat sanayi özellikle konut ve işyeri alanında gelişme içerisindedir. Büyük alt yapı, inşaat ve taahhüt işleri ve sektör gelişmeleri ilgilerine ve alanlarına göre aşağıdaki linklerden öğrenilebilmektedir.

Asian Development Bank | https://www.adb.org China Pakistan Economic Corridor | http://cpec.gov.pk Pakistan Water &Power Development Authority | http://www.wapda.gov.pk National Engineering Services Pvt. Ltd. | http://www.nespak.com.pk/ Public Procurement Regulatory Authority | http://www.ppra.org.pk/ National Highways Authority | http://nha.gov.pk Pakhtunkhwa Energy Development Organization | http://www.pedo.pk AJK Power Development Organization | http://pndajk.gov.pk Punjab Irrigation Department | http://irrigation.punjab.gov.pk

Ülkedeki inşaat malzemeleri ve hırdavat sanayiinde ise Çin piyasası hakim konumdadır.

6.6 – Perakende Ticaret

Pakistan’da toptan ve perakende ticaret oldukça yaygın olup indirim marketler, hipermarketler (Metro, Al Fatah gibi), süpermarketler, geleneksel küçük market perakendecileri, küçük ölçekli giyim, gıda ve ayakkabı esnafı üretimden tüketime olan zinciri oluşturmaktadırlar.

Ayrıca ülkenin küçük veya büyük her kentinde el arabalarında seyyar satıcılık dikkati çeker ölçektedir.

Ülkenin büyük perakende zincirlerini, Al Fatah, Metro, İmtiyaz, D Watson, Punjab Cash and Cary vb. oluşturmaktadır.

Ülkede perakende sektörü gelişmekte olmasına rağmen halen olması gereken seviyeye ulaşamamıştır.

6.7 – Hizmetler

Pakistan’ın hizmetler sektörü gelişen finans hizmetleri ve bilişim teknolojileri (IT) hizmetleri sayesinde hızla büyümektedir. Ülke gayri safi milli hasılasının yaklaşık %55’i hizmetler sektöründen elde edilmektedir. Bununla beraber sektörün büyük bir kısmı verimsiz iç piyasaya dayanmaktadır. Ülke, hizmetler sektörünün pek çok alt kolunda kronik olarak zayıftır. Yurtdışındaki Pakistanlıların aile üyelerinin ve yakınlarının ziyaretleri dışında ülkenin dış ülkelerden gelen yüksek gelirli turist sayısı oldukça sınırlıdır. Ülkenin turizm sektörü altyapı ve tesisleşme eksikliği ile terör riski nedeniyle potansiyelinin çok altında kalmıştır.

Bununla birlikte ülkenin diğer alanlarında olduğu gibi turizm alanında da potansiyeli yüksektir. Himalaya sıra dağları yakınlarında ve ülkenin kuzeyinde yer alan Gilgit-Baltistan bölgesinde bazı doğa manzaralarının Pakistan’ın İsviçre’si olarak tarif edilmektedir. Ayrıca ülkede tarihi yapılar ve kaleler/surlar tarihi zenginlikleri arasındadır.

Hükümetler ülkenin özellikle kuzey kısımlarında bulunan turistik potansiyeli değerlendirmek konusunda çaba göstermektedirler. Pakistan, giderek küçülen deniz filosu yüzünden taşımacılık konusunda sıkıntı içindedir. Deniz taşımacılığında kamu firmalarının imtiyazlı rolü nedeniyle sektörün büyümesi konusunda endişeler oluşmaktadır.

6.8 – Bilişim

Ülkede bilişim sektörü oldukça gelişmiştir. Pakistan IT de freelancer sayısında dünyada ilk 5 içindedir.

Ülkedeki kayıtlı bilişim ve alt sektörlerinde faaliyet gösteren, Pakistan Software Export Board (PSEB)’a tescil edilmiş firma sayısı, bir önceki yıla göre önemli oranda artış göstermiştir. 2024 yılı itibarıyla PSEB’e kayıtlı 17.000’den fazla firma bulunmaktadır. Pakistan Hükümeti bilişim sektörünün ihracat potansiyelinin farkında olup hem politika hem de kaynak tahsisi olarak bu sektöre çok önem vermektedir.

Pakistan'ın bilgisayar yazılımı sektörü son birkaç yıldır istikrarlı bir şekilde büyüme kaydetmektedir. Yerel sektör kaynaklarına göre, yazılım sektörünün toplam büyüklüğü 3,5 milyar dolar olup küresel pandeminin, Ukrayna-Rusya geriliminin ve 2022 yılı yaz döneminde yaşanan sel baskınlarının getirdiği zorluklara rağmen sektörün daha da büyümesi öngörülmektedir.

Pakistan’da yazılım şirketlerinin üslendiği 27 teknopark bulunmaktadır. Bu teknoparklarda 170 yazılım şirketi bulunmaktadır. Yakın geçmişte yaklaşık 2 Milyar USD tutarında yazılım ihracatı gerçekleştirilmiştir.

7 – DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR

7.1 – Doğrudan Yabancı Yatırımların Görünümü

7.2 – Yabancı Yatırımlara İlişkin Ülke Mevzuatı

Her ülkede olduğu gibi Pakistan’da da yatırımın türüne ve sektörüne göre mevzuatı değişiklik göstermektedir. Genel olarak sektörler bazında kanuni düzenlemeler her bir bakanlığın veya kurumun web sitesinde mevcut bulunmaktadır. Yatırımları yöneten ve yönlendiren kurum BOI - Board of Investment kurumudur.

Bu bakımdan ilgili tüm bakanlık, kurum ve kuruluşlarının web sitelerinin yer aldığı https://invest.gov.pk/sites/default/files/inline-files/Investment%20Guide%20.pdf linkinin incelenmesi ve sektörüne ve yatırımın cinsine göre bu linkteki kurum ve kuruluşlarının web sitelerinin incelenmesi yararlı olacaktır.

7.3 – Yabancı Sermayeye Yönelik Kısıtlamalar

Ülkede yerli yabancı yatırımcı sayısını ve miktarını artırmak için 2022 yılında Dış Yatırım Koruma ve Teşvik Kanunu çıkarılmıştır. Ayrıca yine yatırımları teşvik etmek amacıyla SIFC (Special Investment Facilitation Center) kurumu tesis edilmiştir.

Pakistan Merkez bankasının yayımladığı bir araştırma raporuna göre (https://www.sbp.org.pk/reports/annual/arFY19/Chapter-07.pdf) ülkenin yatırım politikaları ile yasaları arasındaki uyumsuzluklar, yatırım esnasında ve sonrasında anlaşmazlıklarda uzlaşma mekanizmalarının gelişmemiş olması, işlevsel eksiklikler, teşvik/vergi mevzuatındaki boşluk ve belirsizlikler vb. unsurlar yatırımları olumsuz etkileyen faktörler arasında sayılmıştır.

7.3.1 – Yabancıların Gayrimenkul Edinmeleri

Pakistan'da yabancıların arazi ve mülk mülkiyeti, 1947 tarihli Döviz Düzenleme Kanunu (FEDA) ve 1951 tarihli Pakistan Vatandaşlık Kanununa tabi bulunmaktadır. Söz konusu kanunlar çerçevesinde, bazı özel istisnalar dışında (diplomatik misyonlar, yabancı şirketler ve Pakistan vatandaşlarıyla ortak girişimler) yabancıların Pakistan'da gayri menkul satın almaları sınırlandırılmıştır.

Yabancı yatırımcıların Pakistan'da arazi satın alabilmesi veya kiralayabilmesi için hükümetten izin alması gerekmektedir.

7.3.2 – Yabancı Sermayeli Şirketlere Uygulanan Ayrımcılıklar

7.3.2.1 – Şirket Kuruluşunda Ayrımcılık

Pakistan yasalarında ve diğer mevzuatında, şirket kuruluşuna dair yabancılara ayrımcılık yapılmamaktadır.

7.3.2.2 – Vergi Hukukunda Ayrımcılık

Pakistan yasalarında ve diğer mevzuatında, vergi hukukuna dair yabancılara ayrımcılık yapılmamaktadır.

Öte yandan, zayıf ve etkisiz yargı sistemi nedeniyle sözleşmelerin uygulanmasında sorun yaşanabilmekte, bürokratik süreçler de uzun sürebilmektedir.

Özelleştirme programlarında da yabancılara ayrımcılık yapılmamaktadır.

7.3.2.3 – Yabancıların Serbest Dolaşımı

Yabancıların serbest dolaşımının önünde bariz kısıtlayıcı bir engel bulunmamaktadır. Ancak, Pakistan’da bulunan yabancı ülke vatandaşlarının bazı bölgelere seyahatleri güvenlik gerekçeleriyle İçişleri Bakanlığı’nın iznine tabidir. Söz konusu ziyaret yapılmadan önce İçişleri Bakanlığı’na başvurularak No Objection Certificate (NOC) alınması gerekmektedir.

Belgenin devamı (35 madde daha) okuyucuda yükleniyor. 7.4 – Yatırım Teşvik Mevzuatı ve sonrası