2017/01 Beşeri Tıbbi Ürünler İmalathaneleri İyi İmalat Uygulamaları (GMP) Kılavuzu
- Tür
- Resmi Gazete
- İlgili mevzuat
- Beşeri Tıbbi Ürünler İmalathaneleri İyi İmalat Uygulamaları (GMP) Kılavuzu
1. KISIM
BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNLERDE TEMEL GEREKLİLİKLER
BÖLÜM 1
FARMASÖTİK KALİTE SİSTEMİ
PRENSİP
Üretim yeri izni sahibi, tıbbi ürünleri, amaçlanan kullanımlarına, durumuna uygun olarak ruhsatname veya klinik araştırma izni gerekliliklerine uygun olarak, güvenilirlik, kalite ve etkinlikteki bir yetersizlik nedeniyle hastayı riske sokmayacak şekilde üretmek zorundadır. Bu kalite hedefine ulaşmak üst düzey yönetimin sorumluluğudur ve firmanın farklı birçok departmanındaki ve tüm düzeylerindeki personelinin, firma tedarikçilerinin ve dağıtıcılarının katılımını ve özverisini gerektirir. Bu kalite hedefine güvenilir şekilde erişmek için, İyi İmalat Uygulamalarını ve Kalite Risk Yönetimini özümsemiş, kapsamlı olarak tasarlanmış ve doğru olarak uygulanan bir Farmsötik Kalite Sistemi bulunmalıdır. Farmasötik Kalite Sistemi bütünüyle dokümante edilmeli ve sistemin etkinliği izlenmelidir. Kalite Güvence sistemlerinin tüm parçaları uzman personel, uygun ve yeterli altyapı, ekipman ve tesisler ile desteklenmelidir. Üretim yeri izni sahibini ve mesul müdürü bağlayan ek yasal sorumluluklar da bulunmaktadır.
Kalite Yönetimi, iyi imalat uygulamaları (İİU) ve kalite risk yönetimi temel kavramları birbirleri ile ilişkilidir. Burada, bu kavramların birbirleri ile ilişkilerini ve tıbbi ürünlerin üretimi ve kontrolü açısından sahip oldukları temel önemi ortaya koymak amacıyla tanımları yapılmıştır.
FARMASÖTİK KALİTE SİSTEMİ1
1.1 Kalite Yönetimi, bir ürünün, tek başına veya toplu olarak kalitesini etkileyen tüm unsurları kapsayan, geniş çerçeveli bir kavramdır. Tıbbi ürünlerin amaçlanan kullanımları için gereken kalitede olduklarını güvence altına almak hedefi ile yapılan organize düzenlemelerin bütünüdür. Dolayısıyla Kalite Yönetimi, İyi İmalat Uygulamalarını bünyesinde barındırmaktadır.
1.2 İİU; tıbbi araştırma ürünlerinin üretiminden, teknoloji transferine, ticari üretiminden ürüne son verilmesine kadarki yaşam döngüsü aşamalarına tatbik edilir. Ancak ICH Q10’da tarif edildiği şekilde Farmasötik Kalite Sistemi, farmasötik geliştirme yaşam döngüsü aşamasına kadar uzanabilir ve opsiyonel olmakla birlikte yenilik ve sürekli iyileştirmeye olanak sağlamalı ve farmasötik geliştirmeyle üretim faaliyetleri arasındaki bağı kuvvetlendirmelidir.
1.3 Yeni bir Farmasötik Kalite Sistemi geliştirirken veya var olan bir sistemi değiştirirken, firma faaliyetlerinin büyüklüğü ve karmaşıklığı göz önünde tutulmalıdır. Sistemin dizaynı, uygun araçların kullanımı dâhil, uygun risk yönetimi prensiplerini bünyesinde barındırmalıdır. Sistemin bazı yönleri şirket geneline yayılmış ve bazıları tesise özel olabilirken, normalde sistemin etkinliği tesis düzeyinde gösterilir.
1.4 Tıbbi ürünlerin imalatına uygun bir Kalite Yönetim Sistemi sistemi şu noktaları garanti altına almalıdır:
(i) Ürün realizasyonu; uygun kalite özelliklerine sahip ürünlerin istikrarlı biçimde açığa çıkmasına imkân sunan bir sistemin tasarlanması, planlanması, uygulamaya geçirilmesi, sürdürülmesi ve sürekli iyileştirilmesi yoluyla kazanılır,
(ii) Ürün ve proses bilgisi tüm yaşam döngüsü aşamaları boyunca kullanılır;
(iii) Tıbbi ürünler, İyi İmalat Uygulamaları gereklilikleri dikkate alınarak tasarlanır ve geliştirilir,
(iv) Üretim ve kontrol işlemleri açıkça tanımlanır ve İyi İmalat Uygulamaları uyarlanır,
(v) Yönetim sorumlulukları açıkça belirtilir,
(vi) Üretim, tedarik ve doğru başlangıç maddeleri ve ambalaj malzemelerinin kullanılmalarına, tedarikçilerin seçimine ve izlenmesine ve her bir teslimatın onaylı tedarikçi zincirinden olduğunu doğrulamaya yönelik düzenlemeler yapılır,
(vii) Dışarıdan alınan hizmetlerin yönetimini güvence altına alan prosesler yürürlükte olur,
(viii) Proses performansı ve ürün kalitesi için, etkin izleme ve kontrol sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılmasıyla bir kontrol durumu tesis ve idame edilir,
(ix) Seri serbest bırakmada, potansiyel sapmaların gelecekte ortaya çıkmasını engelleyecek önleyici aksiyonların alınmasını da göz önünde tutarak sapmaların incelenmesinde ürün ve proses izlem sonuçları dikkate alınır,
(x) Yarı mamuller üzerinde tüm gerekli kontroller ve diğer inproses kontroller ile validasyonlar yapılır,
(xi) Proses ve ürün bilgisinin mevcut seviyesine uygun kalite iyileştirmelerinin uygulamaya geçirilmesi yoluyla sürekli iyileştirmeye olanak sağlar,
(xii) Planlı değişikliklerin prospektif olarak değerlendirilmesine ve gerektiğinde idareye yapılacak bildirim ve onay hususlarını da gözeterek uygulamaya geçirilmeden önce onaylanmasına yönelik düzenlemeler yürürlükte olur,
(xiii) Herhangi bir değişikliğin uygulamaya geçirilmesinden sonra, kalite amaçlarının elde edildiğine ve ürün kalitesi üzerinde öngörülmemiş hiçbir zararlı etki olmadığına dair bir değerlendirme yapılır,
(xiv) Sapmaların, şüpheli ürün hatalarının ve diğer problemlerin incelenmesi sırasında uygun seviyede bir kök neden analizi gerçekleştirilmelidir. Bu, Kalite Risk Yönetimi prensipleri kullanılarak belirlenebilir. Konu hakkındaki kök neden(ler)in belirlenemediği durumlarda, en çok muhtemel olan kök neden(ler)in ortaya çıkarılmasına ve bunlara değinilmesine önem verilmelidir. Neden olarak insan hatasından şüphelenildiğinde veya neden olarak insan hatası bulunduğunda bu durum, varsa, proses, prosedür veya sistem bazlı hataların veya problemlerin gözden kaçırılmadığının garanti edilmesine dikkat edilerek ispatlanmalıdır. İncelemelere karşılık olarak uygun düzeltici ve/veya önleyici aksiyonlar (DÖF’ler) belirlenmeli ve uygulanmalıdır. Bu tür aksiyonların etkinliği Kalite Risk Yönetimi prensiplerince izlenmeli ve değerlendirilmelidir.
(xv) Tıbbi ürünler, mesul müdür her bir üretim serisinin, ruhsatına esas bilgilere, üretim, kontrol ve tıbbi ürünün serbest bırakılışına ilişkin yasa ve kurallara uygun olarak üretildiğini ve kontrol edildiğini gösteren onay vermedikçe, yani seriyi serbest bırakmadıkça, satılamaz veya temin edilemez,
(xvi) Tıbbi ürünlerin, raf ömürleri boyunca kalitelerinin devam ettirilmesi amacıyla uygun koşullarda saklanması, dağıtılması ve müteakiben işlem görmesini mümkün olduğunca garanti altına alacak yeterli düzenlemeler mevcut olur,
(xvii) Farmasötik Kalite Sisteminin etkinliğini ve uygulanabilirliğini düzenli olarak değerlendirecek bir iç denetim ve/veya kalite teftişi süreci bulunur.
1.5 Etkin bir Farmasötik Kalite Sisteminin mevcut olmasını, yeterli kaynak sağlanmasını ve organizasyon genelinde görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanmasını, iletişimini ve uygulamaya geçirilmesini güvence altına almakta nihai sorumluluk üst yönetimindir. Üst yönetimin, Farmasötik Kalite Sistemine liderlik etmesi ve sisteme aktif katılımı esastır. Bu liderlik, organizasyon dâhilindeki tüm seviyedeki ve tesislerdeki personelin Farmasötik Kalite Sistemine desteğini ve bağlılığını garanti etmelidir.
1.6 Ürünlerin, proseslerin ve sistemin kendisinin sürekli iyileştirilmesi için fırsatların belirlenmesi amacıyla,üst yönetimin katılımıyla, Farmasötik Kalite Sistemi işleyişine yönelik periyodik yönetimsel gözden geçirme yapılmalıdır.
1.7 Farmasötik Kalite Sistemi tanımlanmalı ve belgelendirilmelidir. Bir kalite el kitabı veya denk bir doküman oluşturulmalı ve yönetim sorumlulukları dâhil, kalite yönetim sisteminin bir tarifini içermelidir.
1 Ulusal mevzuat üreticilerin etkin bir farmasötik kalite güvence sistemi kurmalarını ve yerine getirmelerini gerektirmektedir. Bu bölümde Farmasötik Kalite Sistemi terimi, ICH terminolojisi ile tutarlı olmak adına kullanılmıştır.Bu bölümün amaçları açısından bu terimler eşdeğer olarak görülebilir.
TIBBİ ÜRÜNLER İÇİN İYİ İMALAT UYGULAMALARI
1.8 İyi imalat uygulamaları, ürünlerin kullanım amaçlarına uygun ve ruhsat dosyası, klinik araştırma izni veya ürün spesifikasyonunun gerektirdiği şekilde kalite standartları uyarınca istikrarlı olarak üretildiğini ve kontrol edildiğini güvence altına alır ve Kalite Yönetiminin bir parçasıdır.
İyi imalat uygulaması, hem üretim ve hem de kalite kontrol ile ilgilidir. İİU’nun temel gereklilikleri şunlardır:
(i) Tüm üretim prosesleri açıkça tanımlanır, deneyimlerin ışığı altında sistematik olarak yeniden gözden geçirilir ve tıbbi ürünleri istikrarlı biçimde istenen kalitede ve spesifikasyonlarına uygun olarak üretmeye elverişli bulundukları gösterilir.
(ii) Üretim proseslerinin kritik basamakları ve proseslerde yapılan belirgin değişiklikler valide edilir.
(iii) İİU için gerekli tüm olanaklar aşağıdakiler de dâhil olmak üzere sağlanır:
• Uygun kalifiye ve eğitimli personel,
• Uygun tesisler ve alan,
• Uygun ekipman ve hizmetler,
• Doğru materyal, kaplar ve etiketler,
• Farmasötik Kalite Sistemi uyarınca onaylanmış prosedürler ve talimatlar,
• Uygun depolama ve nakliye.
(iv) Talimatlar ve prosedürler, talimat formuna özellikle eldeki olanaklara göre uygulanabilir şekilde açık ve anlaşılabilir bir dille yazılır.
(v) Prosedürler doğru biçimde yerine getirilir ve operatörler bu amaçla eğitilir.
(vi) Üretim sırasında, tüm işlemlerin prosedürlere ve talimatlara göre fiilen yapıldığını ve ürünün istenen kalitede ve miktarda olduğunu gösterecek şekilde elle veya diğer kayıt cihazlarıyla kayıt tutulur.
(vii) Her anlamlı sapma tümüyle kaydedilir, kök nedenin belirlenmesi maksadıyla araştırılır ve uygun düzeltici-önleyici aksiyonlar uygulamaya geçirilir.
(viii) İzlenecek olan serinin, dağıtımı da dâhil olmak üzere, tüm geçmişine ait üretim kayıtları anlaşılabilir ve kolay erişilebilir formlar halinde saklanır.
(ix) Ürünlerin dağıtımı, kalitelerini etkileyecek herhangi bir riski asgariye indirecek şekilde yapılır ve iyi dağıtım uygulamalarını dikkate alır.
(x) Herhangi bir seriyi, satış veya dağıtım sonrası, geri çekme imkânı veren bir sistem mevcut bulunur.
(xi) Piyasaya arz edilmiş ürünlere ilişkin şikâyetler incelenir, kalite hatalarının sebepleri araştırılır, hatalı ürünlere ilişkin uygun önlemler alınır ve hatanın tekrarı önlenir.
KALİTE KONTROL
1.9 Kalite kontrol, İyi İmalat Uygulamalarının bir parçası olup, gerekli ve ilgili testlerin gerçekten yapılmasını; materyalin kullanımdan, ürünlerin ise satış veya dağıtımdan önce, kalitelerinin yeterli olduğuna karar verilmesini sağlayan örnekleme, spesifikasyon, test etme ve organizasyon, dokümantasyon ve serbest bırakma prosedürleri ile ilgilidir.
Kalite kontrolün temel gereklilikleri şunlardır:
(i) Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk ve bitmiş ürünlerin örneklemesi, incelenmesi, test edilmesi ve İİU amacıyla çevre şartlarının izlenmesi için yeterli tesisler, eğitilmiş personel ve onaylanmış prosedürler mevcut bulunur.
(ii) Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk ve bitmiş ürünlerden örnek alma işlemleri onaylanmış personelle ve yöntemlerle yapılır.
(iii) Test metodları valide edilir.
(iv) Gerekli tüm örnekleme, inceleme ve test prosedürlerinin fiilen yapıldığını gösteren kayıtlar, el ve/veya kayıt cihazlarıyla tutulur. Herhangi bir sapma tümüyle kaydedilir ve araştırılır.
(v) Bitmiş ürünler, ruhsatnamede veya klinik araştırma izninde belirtilen kalitatif ve kantitatif bileşime uygun etkin maddeler içerir, istenilen saflıkta olur ve doğru şekilde etiketlenmiş uygun kaplar içinde saklanır.
(vi) Hammadde, yarı mamul, bulk ve bitmiş ürünlerin test ve inceleme sonuçlarını içeren kayıtlar spesifikasyonları ile usulüne uygun olarak karşılaştırılır. Ürün değerlendirmesi; ilgili üretim dokümanlarının gözden geçirilmesi ve değerlendirilmesi ile belirlenmiş prosedürlerden sapmaların değerlendirilmesini kapsar.
(vii) Hiçbir ürün serisi, mesul müdür tarafından, ürünün ruhsatına esas bilgilere uygunluğu onaylanmadıkça satış veya dağıtım amacıyla serbest bırakılmaz.
(viii) Ürünün, gerektiğinde tekrar incelenebilmesi için, Ek-19 uyarınca, başlangıç maddeleri ve ürünlere ait yeterli miktarda referans numunesi saklanır ve numune son ambalajında tutulur.
ÜRÜN KALİTESİNİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ
1.10 Yalnız ihraç amacı taşıyan ürünler de dâhil olmak üzere bütün ruhsatlı tıbbi ürünlerin düzenli periyodik veya dönemsel kalite incelemeleri, herhangi bir eğilimi belirlemek ve ürünü ve proses gelişimini tanımak amacıyla mevcut prosesin tutarlılığını, hem başlangıç materyalleri hem de bitmiş ürün için mevcut spesifikasyonların uygunluğunun doğrulanması amacıyla gerçekleştirilmelidir. Normalde bu tür incelemeler, daha önceki incelemeler de göz önüne alınarak, yıllık olarak yapılmalı ve dokümante edilmelidir ve en azından aşağıdaki unsurları içermelidir:
(i) Üründe kullanılan ambalaj materyalleri dâhil, başlangıç materyallerinin gözden geçirilmesi, özellikle yeni kaynaktan olanlar ve bilhassa etkin maddelerin tedarik zinciri izlenebilirliğinin gözden geçirilmesi.
(ii) Kritik in-proses kontrollerinin ve bitmiş ürün sonuçlarının gözden geçirilmesi.
(iii) Belirlenen spesifikasyonu/spesifikasyonları karşılayamayan serilerin gözden geçirilmesi ve bunların araştırılması.
(iv) Bütün önemli sapmaların veya uygunsuzlukların, bunların ilgili araştırmalarının ve sonuçta alınan düzeltici ve önleyici aksiyonların etkinliğinin gözden geçirilmesi.
(v) Proseslerde veya analitik metotlarda yapılan bütün değişikliklerin gözden geçirilmesi.
(vi) Üçüncü ülke (sadece ihracat) dosyaları için olanlar dâhil, başvurusu yapılan, izin verilen veya reddedilen ruhsat varyasyonlarının gözden geçirilmesi.
(vii) Stabilite izleme programının sonuçlarının ve herhangi bir ters eğilimin gözden geçirilmesi.
(viii) Kaliteye ilişkin bütün iadelerin, şikâyetlerin ve geri çekmelerin ve de bu zamanlarda yapılan araştırmaların gözden geçirilmesi.
(ix) Ürün prosesi veya ekipmanla ilgili daha önceki diğer tüm düzeltici aksiyonların yeterliliğinin gözden geçirilmesi.
(x) Yeni ruhsatlar ve ruhsata yapılan varyasyonlar için ruhsat-sonrası taahhütlerin gözden geçirilmesi.
(xi) İlgili ekipman ve HVAC, su, basınçlı gazlar, vb. yardımcı tesislerin kalifikasyon durumu.
(xii) Güncel olduklarını temin etmek amacıyla Bölüm 7 kapsamında tanımlanan şekilde her bir anlaşmanın gözden geçirilmesi.
1.11 Üretici ve farklıysa ruhsat sahibi, gözden geçirme sonuçlarını değerlendirmeli ve Farmasötik Kalite Sistemi dâhilinde düzeltici ve önleyici aksiyon veya herhangi bir revalidasyon yapılıp yapılmayacağı hususunda değerlendirme yapılmalıdır. Bu aksiyonların devam eden yönetimi ve gözden geçirilmesi için yönetim prosedürleri olmalı ve iç denetim esnasında bu prosedürlerin etkinliği doğrulanmalıdır. Kalite incelemeleri, bilimsel olarak gerekçelendirildiği sürece, katı dozaj formları, sıvı dozaj formları, steril ürünler, vb. ürün tipine göre gruplandırılabilir.
Ruhsat sahibinin üretici olmadığı durumlarda, çeşitli taraflar arasında, kalite incelemesinin yapılmasında ayrı ayrı sorumlulukları belirleyen geçerli teknik bir anlaşma olmalıdır. Ruhsat sahibiyle birlikte nihai seri sertifikasyonundan sorumlu mesul müdür kalite incelemesinin zamanında ve doğru şekilde yapıldığını temin etmelidir.
KALİTE RİSK YÖNETİMİ
1.12 Kalite risk yönetimi, tıbbi ürünün kalitesine olan risklerin değerlendirilmesi, kontrolü, bildirimi ve incelenmesi için sistematik bir prosestir. Hem proaktif hem de retrospektif olarak uygulanabilir.
1.13 Kalite risk yönetimi sisteminin prensipleri şunlardır:
(i) Kalite riskinin değerlendirilmesi bilimsel bilgiye, proses ile deneyime dayanır ve sonunda hastanın korunması ile bağlantılıdır.
(ii) Kalite risk yönetimi prosesinin efor, formalite ve dokümantasyon seviyesi risk seviyesi ile orantılıdır.
İlave olarak, kalite risk yönetimi proses ve uygulama örnekleri Ek-20’de veya ICH Q9’da bulunabilir.
BÖLÜM 2
PERSONEL
PRENSİP
Tıbbi ürünlerin doğru biçimde imalatı şahıslara bağlıdır. Bu nedenle imalatçı, sorumluluğu olan tüm görevleri yerine getirmek için yeterli sayıda kalifiye elemana sahip olmalıdır. Bireysel sorumluluklar bireyler tarafından açıkça anlaşılmış ve kaydedilmiş olmalıdır. Tüm personel kendisiyle ilgili İyi İmalat Uygulamaları prensipleri hakkında bilgi sahibi olmalı ve ihtiyaçlarına yönelik olarak, hijyenik açıklamalar da dâhil olmak üzere, başlangıçta ve devamlı olarak eğitim almalıdır.
GENEL HUSUSLAR
2.1 İmalatçı, gerekli kalifikasyona ve pratik tecrübeye sahip olan yeterli sayıda personele sahip olmalıdır. Üst yönetim, Farmasötik Kalite Sistemini uygulamaya geçirmek ve sürdürmek ile etkinliğini sürekli iyileştirmek için yeterli ve uygun kaynakları (insan, finansal, materyaller, tesisler ve ekipmanlar) belirlemeli ve temin etmelidir. Herhangi bir bireye yüklenen sorumluluklar, ürünün kalitesini risk altına sokacak ölçüde fazla olmamalıdır.
2.2 İmalatçının; Üretim, Kalite Kontrol ve uygulanabilir yerlerde madde 2.5’te değinilen Kalite Güvence veya Kalite Birimi Sorumluları ve Mesul Müdürlük pozisyonunun birbiri arasındaki ilişkilerin yönetim hiyerarşisi içinde net olarak gösterildiği, bir organizasyon şeması olmak zorundadır.
2.3 Sorumlu pozisyonlardaki bireylerin iş tanımlarında yazılı sorumlulukları ve sorumluluklarını yerine getirmeleri için uygun yetkileri olmalıdır. Bu bireylerin görevleri, yeterli kalifikasyon düzeyindeki atanmış vekillerine devredilebilir. İyi İmalat Uygulamaları ile ilgili personelin sorumluluklarında hiçbir boşluk veya açıklığa kavuşturulmamış bir çakışma olmamalıdır.
2.4 Kalite hedeflerinin elde edilmesi için etkin bir Farmasötik Kalite Sisteminin mevcut olmasını, yeterli kaynak sağlanmasını ve organizasyon genelinde görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanması, iletişimini ve uygulamaya geçirilmesini güvence altına almakta nihai sorumluluk üst yönetimindir. Üst yönetim, firmanın kaliteyle ilgili genel niyetlerini ve yönünü tarif eden bir kalite politikası oluşturmalı ve yönetim gözden geçirmesine katılım yoluyla kalite yönetim sisteminin uygunluğunun ve etkinliğinin sürdürülmesini ve İİU uyumunu güvence altına almalıdır.
KİLİT PERSONEL
2.5 Üst Yönetim; üretim sorumlusu, kalite kontrol sorumlusu ve ürünün serbest bırakılmasından sorumlu olarak atanmış mesul müdürü içeren Kilit Yönetim Personelini atar. Kilit pozisyonlarda bulunan kişiler tam gün görev yapmalıdırlar. Üretim ve kalite kontrol sorumluları birbirlerinden bağımsız olmalıdır. Büyük kuruluşlarda Bölüm 2.7, 2.8 ve 2.9'da belirtilen fonksiyonları yerine getirmek üzere personel görevlendirmesi gerekebilir. İlave olarak, firmanın büyüklüğüne ve organizasyonel yapısına bağlı olarak bağımsız bir Kalite Güvence Sorumlusu veya Kalite Birimi Sorumlusu atanabilir. Böyle bir fonksiyonun bulunduğu durumlarda, 2.7, 2.8, 2.9'da tanımlanan sorumlulukların bir kısmı, Kalite Kontrol Sorumlusu ve Üretim Sorumlusu ile paylaşılır ve üst yönetim, buna bağlı olarak görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanmasına dikkat etmelidir.
2.6 Mesul müdürün görevleri ulusal mevzuatta tarif edilmiştir ve şu şekilde özetlenebilir:
a) Mesul müdür, her bir tıbbi ürün serisinin ülkede yürürlükte bulunan yasalara uygun olarak ve ruhsat dosyası gereklilikleri uyarınca imal ve kontrol edildiğini güvence altına almalıdır.
b) Mesul müdür, ulusal mevzuatta yer verilen kalifikasyon gereksinimlerini karşılamalıdır ve sorumluluklarını yerine getirmek için üretim yeri izin sahibinin daimi ve sürekli olarak emri altında bulunmalıdır.
c) Mesul müdürün geçici olarak bulunmadığı hallerde sorumluluklarına ancak benzer kalifikasyona sahip diğer kilit personel tarafından vekâlet edilebilir.
2.7 Üretim Sorumlusu genel olarak aşağıdaki sorumluluklara sahiptir:
i) Gereken kalitenin sağlanabilmesi için ürünlerin uygun dokümantasyona göre üretilmesini ve depolanmasını güvence altına almak.
ii) Üretim işlemlerine ilişkin talimatları onaylamak ve bu talimatlara kesinlikle uyulmasına güvence altına almak.
iii) Üretim kayıtlarını değerlendirmek ve bu kayıtları kalite kontrol departmanına yollanmadan önce mesul müdür tarafından incelenmesini ve imzalanmasını güvence altına almak.
iv) Bölümünün, tesislerinin ve ekipmanlarının kalifikasyon ve bakımını garanti etmek.
v) Uygun validasyonların yapılmasını güvence altına almak.
vi) Bölüm personelinin gerekli başlangıç ve devam eğitiminin yapılmasını ve ihtiyaçlara göre adapte edilmesini güvence altına almak.
2.8 Genel olarak Kalite Kontrol Sorumlusu aşağıdaki sorumluluklara sahiptir:
i) Başlangıç maddesi, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk veya bitmiş ürünleri kabul etmek veya reddetmek.
ii) Gerekli tüm testlerin yapılmasını ve ilişkili kayıtların değerlendirilmesini güvence altına almak.
iii) Spesifikasyonları, numune alma talimatlarını, test metodlarını ve diğer kalite kontrol prosedürlerini onaylamak.
iv) Kontratlı (fason) analiz yapanları onaylamak ve izlemek.
v) Bölümünün, tesislerinin ve ekipmanlarının bakımını ve kalifikasyonunu garanti etmek.
vi) Uygun validasyonların yapılmasını güvence altına almak.
vii) Bölüm personelinin gerekli başlangıç ve devamlı eğitiminin yapılmasını ihtiyaçlara göre adapte edilmesini güvence altına almak.
Kalite Kontrol bölümünün diğer görevleri 6. Bölüm'de özetlenmiştir.
2.9 Üretim, Kalite Kontrol ve ilgili olduğunda Kalite Güvence veya Kalite Birimi Sorumlularının, bilhassa Farmasötik Kalite Sisteminin tasarımı, etkin şekilde yürütülmesi, izlenmesi ve idamesini içerecek şekilde kaliteyle ilgili genelde paylaştıkları veya birlikte gerçekleştirdikleri sorumlulukları bulunmaktadır. Bunlar, ulusal mevzuata da konu aşağıdaki hususları içerebilir:
i) Yazılı prosedür ve diğer dokümanların, düzeltmeler dâhil, yürürlüğe konması,
ii) İmalat ortamının kontrol edilmesi ve izlenmesi,
iii) Tesis hijyeni,
iv) Proses validasyonu,
v) Eğitim,
vi) Materyal ve malzeme satıcılarının onaylanması ve izlenmesi,
vii) Kontratlı üreticiler ile diğer İİU ilişkili fason hizmet sunucularının onaylanması ve izlenmesi,
viii) Materyal ve ürünlerin saklama koşullarının belirlenmesi ve izlenmesi,
ix) Kayıtların saklanması,
x) İyi İmalat Uygulamaları gerekliliklerine uyumluluğun izlenmesi,
xi) Ürün kalitesini etkileyebilecek faktörlerin izlenmesi amacıyla denetleme, araştırma ve örnekleme yapılması.
xii) Proses performansı, ürün kalitesi ve Farmasötik Kalite Sistemine dair yönetim gözden geçirmelerine katılım ve sürekli iyileştirmenin desteklenmesi,
xiii) Kalite sorunlarını yönetimin uygun düzeylerinde gündeme taşımak için zamanında ve etkin bir iletişim ve ilerleme sürecinin var olmasını güvence altına almak.
EĞİTİM
2.10 İmalatçı, görevleri gereği üretim ve depolama alanlarına veya kalite kontrol laboratuvarlarına (teknik bakım ve temizlik personeli dâhil) girmek durumunda olan tüm teknik personel ile faaliyetleri ürün kalitesine etki eden diğer personeli eğitmelidir.
2.11 Farmasötik Kalite Sistemi ve İyi İmalat Uygulamaları ile ilgili temel teorik ve pratik eğitimin yanı sıra, işe yeni alınan personele de, verilen göreve uygun eğitim verilmelidir. Ayrıca sürekli eğitim de verilerek eğitimin pratik etkinliği periyodik olarak değerlendirilmelidir. Eğitim programları üretim veya kalite kontrol sorumlusu tarafından onaylanmalıdır. Eğitim kayıtları saklanmalıdır.
2.12 Bulaşmanın zararlı olduğu alanlarda (örneğin: temiz alanlar, aktif toksik veya enfeksiyöz veya hassasiyete neden olan maddeler ile çalışılan alanlar) çalışan personele özel bir eğitim verilmelidir.
2.13 Ziyaretçiler ve eğitimsiz personel, tercihen üretim ve kalite kontrol alanlarına alınmamalıdır. Eğer bu önlenemez bir durumsa, bu kişilere (özellikle kişisel hijyen ve kendilerine verilen koruyucu kıyafetle ilgili olarak) yeterli bilgi verilmelidir. Bu kişilere yakinen nezaret edilmelidir.
2.14 Farmasötik Kalite Sistemini ve bunun anlaşılmasını, uygulanmasını ve geliştirilmesini kolaylaştıracak tüm önlemler, eğitim oturumlarında bütünüyle tartışılmalıdır.
PERSONEL HİJYENİ
2.15 Detaylı hijyen programları oluşturulmalı ve fabrika içerisindeki değişik ihtiyaçlara göre adapte edilmelidir. Bu programlar sağlık, hijyen uygulamaları ve personelin giyimini kapsamalıdır. Bu prosedürler anlaşılmalı ve görevleri gereği üretim veya kalite kontrol alanlarına giren her personel tarafından sıkı bir şekilde uyulmalıdır. Hijyen programları yönetimce teşvik edilmeli ve eğitim oturumları sırasında geniş olarak tartışılmalıdır.
2.16 Tüm personel işe alındıktan hemen sonra tıbbi muayeneden geçirilmelidir. Ürün kalitesini olumsuz etkileyebilecek sağlık durumlarından imalatçının haberdar edilmesini sağlayan talimatların bulundurulması, imalatçının sorumluluğunda olmalıdır. İlk tıbbi muayeneden sonra, gerekli zamanlarda iş ve işçi sağlığı muayeneleri yaptırılmalıdır.
2.17 Bulaşıcı hastalığı veya vücudun kısımlarında açık yarası olan personelin tıbbi ürünlerin imalatı ile uğraşmasına önleyen, uygulanabilir tedbirler alınmalıdır.
2.18 İmalat alanlarına giren herkes, yürütülecek işleme uygun koruyucu bir kıyafet giymelidir.
2.19 Üretim ve depo alanlarında, yeme-içme, sakız çiğneme ve sigara içme, yiyecek-içecek, sigara benzeri materyal ve kişisel ilaç bulundurulması yasaklanmalıdır. Genel olarak, imalat alanlarında veya ürünün olumsuz şekilde etkilenebileceği diğer alanlarda hijyenik olmayan herhangi bir uygulama yasaklanmalıdır.
2.20 Ürün ve ürün ile doğrudan temas eden ekipmanın herhangi bir parçası ile operatörün ellerinin doğrudan teması önlenmelidir.
2.21 Personele, el yıkama tesislerini kullanmaları konusunda talimat verilmelidir.
2.22 Steril preparatlar gibi özel ürün gruplarının imalatına ilişkin özel gereklilikler kılavuz eklerinde yer almaktadır.
DANIŞMANLAR
2.23 Danışmanlar tutuldukları konuyla ilgili öneride bulunmak için uygun tahsil, eğitim ve tecrübe veya bunların bir birlemişine sahip olmalıdır.
İsim, adres, kalifikasyonlar ve bu danışmanlar tarafından sunulan hizmetin türünü gösteren kayıtlar muhafaza edilmelidir.
BÖLÜM 3
TESİSLER VE EKİPMAN
PRENSİP
Tesisler ve ekipman, yapılacak işlemlere uyacak şekilde yerleştirilmeli, tasarımlanmalı, inşa edilmeli, adapte edilmeli ve bakımı yapılmalıdır. Tesis ve ekipmanın yerleşim planı ve tasarımı, hata riskini en aza indirmeyi, çapraz bulaşmayı, toz, kir birikimini ve genel anlamıyla ürün kalitesini olumsuz etkileyecek faktörleri önlemek amacıyla yapılacak temizlik ve bakım işlemlerinin etkin bir biçimde yapılmasına imkân verecek şekilde olmalıdır.
TESİSLER
Genel Hususlar
3.1 Tesisler; imalatın korunmasına ilişkin önlemler ile beraber düşünüldüğünde, materyal veya ürüne olabilecek bulaşma riskini en az düzeye indirecek bir çevrede yerleştirilmelidir.
3.2 Tesislerde dikkatle bakım yapılmalı, tamir ve bakım işlemlerinin ürün kalitesinde herhangi bir zarar meydana getirmediğinden emin olunmalıdır. Bunlar detaylı yazılı talimatlara göre temizlenmeli ve uygulanabilir yerlerde dezenfekte edilmelidir.
3.3 Aydınlatma, sıcaklık, rutubet ve havalandırma uygun olmalı ve doğrudan veya dolaylı olarak imalat ve saklama sırasında ürünü olumsuz yönde etkilememeli veya ekipmanın doğru bir şekilde işleyişini bozmamalıdır
3.4 Tesisler, haşere ve diğer hayvanların içeri girmesini en üst düzeyde engelleyecek şekilde tasarımlanmalı ve donatılmalıdır.
3.5 Yetkili olmayan kişilerin tesislere girişini engelleyecek önlemler alınmalıdır. Üretim, depo ve kalite kontrol alanları, bu alanlarda çalışmayan personel tarafından geçiş yolu olarak kullanılmamalıdır.
Üretim Alanı
3.6 Çapraz bulaşmaya bağlı olarak ciddi tıbbi zarar oluşma riskini en aza indirmek için, yüksek derecede hassasiyet yaratan (örneğin penisilinler) veya biyolojik preparatlar (örneğin canlı organizmalardan yapılanlar) gibi özel tıbbi ürünlerin üretimine uygun, sadece bunların üretimi için ayrılmış, bağımsız, kendi içinde kapalı tesisler bulunmalıdır. İlaveten, belli ürünler örneğin bazı antibiyotikler, bazı hormonlar, bazı sitotoksikler, bazı yüksek aktiviteli ilaçlar ve tıbbi olmayan ürünler aynı tesis içerisinde üretilmemelidir. İstisnai durumlarda, bu ürünlerin, aynı tesislerde, birbirinin ardı sıra kampanya çalışma prensibi ile üretilmesi, ancak özel önlemler dikkate alındığı ve gerekli validasyonlar yapıldığı takdirde kabul edilebilir. Tıbbi ürünlerin üretildiği tesislerde pestisitler ve herbisitler gibi teknik zehirlerin üretimine izin verilmemelidir.
3.7 Tesislerin yerleşimi, tercihan üretimin yer alacağı birbirine ilişkili alanların, işlem sırasına ve öngörülen temizlik düzeyine uygun bir mantıksal bağlantıyı sağlayacak biçimde olmalıdır.
3.8 Değişik tıbbi ürünler veya bunların bileşenleri arasındaki karışma riskini en az düzeye indirmek, çapraz bulaşmayı engellemek ve herhangi bir imalat veya kontrol basamağını atlama veya yanlış uygulama riskini en aza indirmek amacıyla, ekipman ve materyallerin düzenli ve mantıksal bir sırayla yerleştirilmesine olanak verecek çalışma ve inproses depolama alanları bulunmalıdır.
3.9 Hammadde, primer ambalaj malzemesi, yarı mamul veya bulk ürünlerin doğrudan çevreye açık oldukları yerlerde, iç yüzeyler (duvarlar, yerler ve tavanlar) düzgün, çatlak ve açık birleşme yeri ihtiva etmeyen, ortama partiküler madde vermeyen, etkin ve kolayca temizlenebilir, gerektiğinde dezenfekte edilebilir olmalıdır.
3.10 Boru sistemleri, ışıklandırma, bağlantılar, havalandırma noktaları ve diğer servis noktaları, temizlenmesi zor olan girinti ve oyuklar içermeyecek şekilde tasarımlanmalı ve yerleştirilmelidir. Bu birimler, mümkün olduğunca bakım sırasında üretim alanının dışından erişilebilir olmalıdır.
3.11 Drenaj sistemi uygun boyutlarda olmalı ve su kanalları kapanlı olmalıdır. Açık kanallardan mümkün olduğunca kaçınılmalı, fakat gerektiğinde bu kanallar temizlik ve dezenfeksiyon yapılabilecek kadar sığ olmalıdır.
3.12 Üretilen ürünlere, yürütülen işlemlere ve dış çevre özelliklerine uygun olarak, üretim alanları, hava kontrol birimleri (sıcaklık ve gerektiğinde nem ve filtrasyon dâhil) ile etkin bir şekilde havalandırılmalıdır.
3.13 Hammaddeler, genel olarak, tartım amacıyla tasarımlanmış ayrı bir bölümde tartılmalıdır.
3.14 Toz oluşumu söz konusu olduğunda (örnek alınması, tartım, karıştırma ve proses işlemleri, kuru ürünlerin ambalajlanması gibi) çapraz bulaşmayı önlemek ve temizliği kolaylaştırmak amacıyla özel önlemler alınmalıdır.
3.15 Tıbbi ürünlerin ambalajı için ayrılan tesisler karışmaları ve çapraz bulaşmayı önleyecek şekilde özel olarak tasarımlanmalı ve yerleştirilmelidir
3.16 Özellikle, hat üzeri optik kontrollerin yapıldığı yerler olmak üzere, tüm üretim alanları iyi bir şekilde aydınlatılmalıdır.
3.17 Üretim için herhangi bir risk oluşturmamaları şartıyla, inproses kontroller üretim alanları içerisinde gerçekleştirilebilir.
Depo Alanları
3.18 Depo alanları, değişik kategorilerden materyal ve ürünü düzenli bir şekilde depolamaya imkân verecek ölçüde yeterli kapasiteye sahip olmalıdır: Başlangıç maddeleri ve ambalaj malzemeleri, yarı mamul, bulk ürün ve bitmiş ürün, karantinadaki ürünler, serbest bırakma onayı almış, reddedilmiş, iade alınmış veya geri çekilmiş ürünler gibi.
3.19 Depo alanları, iyi depolama koşullarını sağlayacak şekilde tasarımlanmalı veya adapte edilmelidir. Özellikle depolar temiz, kuru ve kabul edilebilir sıcaklık limitleri içerisinde tutulmalıdır. Özel depolama koşulları (örn. sıcaklık, rutubet) gerektiğinde, bu koşullar sağlanmalı ve kontrol edilip, izlenmelidir.
3.20 Boşaltma ve yükleme platformları materyal ve ürünleri iklim koşullarından korumalıdır. Mal kabul bölümleri, içeri alınacak materyallerin kaplarının, gerektiğinde saklama (depolama) öncesi temizlenebilmesine olanak verecek şekilde tasarımlanmalı ve donatılmalıdır.
3.21 Karantina durumu için ayrı depo alanları ayrıldığında, bu alanlar açıkça işaretlenmeli ve yalnızca yetkili personelin girebileceği şekilde giriş kısıtlanmalıdır. Fiziksel karantinanın dışında bir sistem ile çalışıyor ise, aynı derecede güvenlik sağlanmalıdır.
3.22 Normalde başlangıç maddelerinden örnek alınması için ayrı bir "numune alma" bölümü mevcut olmalıdır. Eğer numune alma işlemi depo içerisinde gerçekleştiriliyorsa, bu işlem bulaşmayı veya çapraz bulaşmayı önleyecek bir şekilde yapılmalıdır.
3.23 Reddedilmiş, geri çekilmiş veya iade alınmış materyal veya ürünlerin depolanması için ayrılmış alanlar bulunmalıdır.
3.24 Yüksek derecede aktiviteye sahip materyal veya ürünler güvenli korunan alanlarda saklanmalıdır.
3.25 Basılı ambalaj malzemeleri, tıbbi ürünler ile uyumlu olması açısından, kritik malzeme olarak kabul edilmeli ve bu materyallerin güvenli ve korunan alanlarda saklanmasına özel dikkat sarf edilmelidir.
Kalite Kontrol Alanları
3.26 Normal olarak, kalite kontrol laboratuvarları üretim alanlarından ayrılmalıdır. Bu gereklilik biyolojik maddelerin, mikrobiyolojik maddelerin ve radyoizotopların kontrol edildiği laboratuvarlar için özellikle önemlidir ve bunlar aynı zamanda birbirlerinden de ayrı olmalıdırlar.
3.27 Kalite kontrol laboratuvarları yürütülecek işlemlere uygun bir şekilde tasarımlanmalıdır. Karışımları ve çapraz bulaşmayı engelleyecek ölçüde yeterli alan ayrılmalıdır. Örneklerin ve kayıtların saklanması için yeterli ve uygun depolama alanı bulunmalıdır.
3.28 Hassas cihazları titreşim, elektriksel etkileşim, rutubet gibi etkilerden korumaya yönelik ayrı odaların kullanılması gerekebilir.
3.29 Biyolojik ve radyoaktif örnekler gibi özel maddelerin kullanıldığı laboratuvarlarda özel gereklilikler söz konusudur.
Yardımcı Alanlar
3.30 Dinlenme odaları ve kantinler diğer alanlardan ayrı olmalıdır.
3.31 Kıyafet değiştirme, yıkanma ve tuvalet bölümleri kolaylıkla ulaşılabilir ve kullanıcı sayısına uygun olmalıdır. Tuvaletler üretim ve depolama alanları ile doğrudan bağlantılı olmamalıdır.
3.32 Bakım atölyeleri üretim alanlarından mümkün olduğunca ayrılmış olmalıdır. Yedek parça ve aletlerin üretim alanlarında muhafaza edilmesi durumunda, bu parça ve aletler, bu amaçla ayrılmış oda veya dolaplar içerisinde saklanmalıdır.
3.33 Hayvan barınakları, ayrı giriş (hayvan geçişi) ve ayrı havalandırma ile diğer alanlardan iyice ayrılmış (izole edilmiş) olmalıdır.
EKİPMAN
3.34 İmalat ekipmanları, kullanım amacına uygun bir şekilde tasarımlanmalı, yerleştirmeli ve bakımı yapılmalıdır.
3.35 Bakım ve onarım işlemleri ürün kalitesi için herhangi bir tehlike oluşturmamalıdır.
3.36 İmalat ekipmanı kolaylıkla ve tamamen temizlenebilecek şekilde tasarımlanmalıdır. Ekipman, ayrıntılı olarak yazılmış prosedürlere göre temizlenmeli ve yalnızca temiz ve kuru koşullarda saklanmalıdır.
3.37 Yıkama ve temizlik ekipmanı bir bulaşma kaynağı olmayacak şekilde seçilmeli ve kullanılmalıdır.
3.38 Ekipmanlar hata ve bulaşma riskini önleyecek şekilde yerleştirilmelidir.
3.39 Üretim ekipmanı ürünler için herhangi bir tehlike yaratmamalıdır. Ürüne temas eden makine parçaları ürün kalitesini etkileyecek dolayısıyla ürüne zarar verecek ölçüde etkileşime giren, ortama yabancı madde veren veya madde absorplayan özellikte olmamalıdır.
3.40 Üretim ve kontrol işlemlerinde, uygun aralıkta ölçüm yapan ve uygun hassasiyette terazi ve ölçüm ekipmanı mevcut olmalıdır.
3.41 Ölçüm, tartım, kayıt ve kontrol ekipmanları, uygun metotlara göre belirli aralıklarla kalibre ve kontrol edilmelidir. Bu tip testlerin kayıtları saklanmalıdır.
3.42 Sabit boru sistemleri, içindekini açıkça belirten şekilde işaretlenmeli ve uygun olan yerlerde akış istikametini göstermelidir.
3.43 Distile, deiyonize ve uygun hallerde diğer su tesisatı, mikrobiyolojik bulaşma limitleri ve alınacak önlemler hakkında detaylı bilgi veren yazılı prosedürlere göre sanitize edilmelidir.
3.44 Bozuk ekipman, eğer mümkünse, üretim veya kalite kontrol alanlarından uzaklaştırılmalı veya en azından cihazın bozuk olduğuna dair açık bir uyarı etiketi ile etiketlenmelidir.
BÖLÜM 4
DOKÜMANTASYON
PRENSİP
İyi dokümantasyon, kalite güvence sisteminin önemli bir bölümünü oluşturur ve İİU gerekliliklerine uygun olarak çalışmanın anahtarıdır. Kullanılan çeşitli doküman ve ortam türleri üreticinin Kalite Yönetim Sistemi’nde tam olarak açıklanmalıdır. Dokümantasyon, kâğıt bazlı, elektronik veya fotoğrafik ortamlar olmak üzere çeşitli şekillerde olabilir. Kullanılan dokümantasyon sisteminin temel amacı, tıbbi ürünlerin kalitesi üzerinde doğrudan veya dolaylı etkisi olan tüm aktiviteleri ortaya koymak, kontrol etmek, izlemek ve kaydetmek olmalıdır. Kalite Yönetim Sistemi, gerekliliklerin anlaşılmasını kolaylaştırmaya yönelik ayrıntılı talimatlar içermeli ve ayrıca çeşitli proseslerin uygun olarak kaydedilmesini ve gözlemlere yönelik değerlendirmeler yapılmasını sağlayarak, gerekliliklerin sürekli olarak uygulandığını göstermelidir.
İİU uygunluğunu yönetmek ve kaydetmek için kullanılan iki tip primer dokümantasyon mevcuttur: talimatlar (yönergeler, gereklilikler) ve kayıtlar/raporlar. Doküman tipine göre gereken iyi dokümantasyon uygulaması tatbik edilmelidir.
Dokümanların doğruluğunun, bütünlüğünün, kullanılabilirliğinin ve okunabilirliğinin sağlanması için uygun kontroller gerçekleştirilmelidir. Talimat dokümanları, hatasız ve yazılı olmalıdır. “Yazılı” ifadesi, verilerin insanların okuyabileceği bir şekle dönüştürüldüğü ortama aktarılmış veya kaydedilmiş anlamına gelmektedir.
GEREKLİ İİU DOKÜMANTASYONU (TİPİNE GÖRE):
Tesis Ana Dosyası: Üreticinin İİU ile ilgili aktivitelerini açıklayan bir doküman.
Talimat (yönergeler ya da gereklilikler) türü:
Spesifikasyonlar:
Üretim boyunca kullanılan ya da elde edilen ürünlerin ya da materyallerin uymak zorunda olduğu gereklilikleri ayrıntılı olarak açıklar. Kalite değerlendirmesine esas oluşturur.
Üretim Formülleri, Proses, Ambalajlama ve Test Talimatları:
Kullanılacak olan tüm başlangıç materyallerinin, ekipman ve bilgisayar sistemlerine ilişkin ayrıntıları sunar ve tüm proses, ambalajlama, numune alma ve test etme talimatlarını belirtir. Uygulanacak olan proses kontrolleri ve prosesteki analitik teknolojileri, kabul kriterleri ile birlikte belirtilmelidir (ilgiliyse).
Prosedürler:
(Standart Çalışma Yöntemleri veya SOP olarak da bilinir) belli işlemlerin gerçekleştirilebilmesi amacıyla yönlendirmelerde bulunur.
Protokoller:
İhtiyat gerektiren belli işlemlerin gerçekleştirilmesi ve kaydedilmesi hususunda talimatlar verir.
Teknik Sözleşmeler:
Dışarıdan alınan hizmetler için sözleşme talep edenler ve kabul edenler arasında imzalanır.
Kayıt/Rapor türü:
Kayıtlar:
Aktiviteler, etkinlikler, araştırmalar gibi talimatlara olan uygunluğu göstermek için yapılan çeşitli faaliyetlere ve üretilmiş seri durumunda ise dağıtımı dâhil olmak üzere her bir ürün serisinin geçmişine yönelik kanıt sağlar. Kayıtlar, diğer kayıtları oluşturmak için kullanılan işlenmemiş verileri içerir. Elektronik kayıtlar için belirli kullanıcılar, hangi verilerin işlenmemiş veri olarak kullanılacağına karar vermelidir. En azından, kalite kararlarında esas olarak alınan tüm veriler işlenmemiş veri olarak tanımlanmalıdır.
Analiz Sertifikaları:
Ürün veya materyal2 numuneleri ile elde edilen test sonuçlarının bir özetini, belirtilen spesifikasyon ile uygunluğuna ilişkin değerlendirmeyle birlikte sunar.
Raporlar:
Belirli çalışmaların, projelerin veya incelemelerin gerçekleştirilmesini ve elde edilen bulguları, sonuçları ve önerileri belgeler.
2 Alternatif olarak sertifikasyon, onaylanmış ruhsat dosyası uyarınca seriyle ilgili proses analiz teknolojisi (PAT), parametreler ya da ölçülerden alınan gerçek zamanlı verilerin (özetler ve muafiyet raporları) değerlendirmesine tamamen ya da kısmen bağlı olabilir.
DOKÜMANLARIN OLUŞTURULMASI VE KONTROLÜ
4.1 Tüm doküman tipleri açıklanmalı ve onlara bağlı kalınmalıdır. Gereklilikler, tüm doküman ortam tipi formları için eşit olarak geçerlidir. Karmaşık sistemler anlaşılır olmalı, uygun bir şekilde belgelenmeli, valide edilmeli ve uygun kontroller yapılmalıdır. Bazıları elektronik ortamda ve bazıları kâğıt üzerinde olacak şekilde birçok doküman (talimatlar ve/veya kayıtlar) hibrid formda olabilir. Hibrid ve homojen sistemler için ana dokümanlar, resmi kopyalar, verilerin kullanılması ve kaydedilmesine yönelik kontrol önlemleri ve ilişkilerin tanımlanması gerekmektedir. Şablonlar, formlar ve ana dokümanlar gibi elektronik dokümanlar için uygun kontroller gerçekleştirilmelidir. İlgili kontroller, saklama süresi boyunca kaydın bütünlüğünü korumaya yönelik olmalıdır.
4.2 Dokümanlar, özenle tasarlanmalı, hazırlanmalı, incelenmeli ve dağıtılmalıdır. Gerekli durumlarda; Ürün Spesifikasyon Dosyaları, Üretim Yeri İzin Dosyaları ve Ürün Ruhsat dosyalarının ilgili bölümlerine uygun olmalıdır. Ana dokümanlardan alınan çalışma dosyalarının yeniden oluşturulması esnasında hata yapılmamasına dikkat edilmelidir.
4.3 Talimatları içeren dokümanlar ilgili ve yetkili kişilerce onaylanmalı, imzalanmalı ve tarih atılmalıdır. Dokümanlar, açık ve net bir içeriğe sahip olmalı ve özel olarak tanımlanabilmelidir. Geçerlilik tarihi belirtilmelidir.
4.4 Talimat içeren dokümanlar sıralı bir şekilde düzenlenmeli ve kontrolü kolay olmalıdır. Dokümanın dili ve biçimi, kullanım amacına uygun olmalıdır. Standart Çalışma Yöntemleri, İş Talimatları ve Yöntemleri, emir kipinde yazılmalıdır.
4.5 Kalite Yönetim Sistemi’ndeki dokümanlar düzenli olarak gözden geçirilmeli ve güncellenmelidir. Bir doküman güncellendiğinde, geçerliliğini yitiren dokümanların sehven kullanımını önleyecek sistemler işletilmelidir.
4.6 Dokümanlar elle yazılmamalıdır; ancak veri girilmesi gereken dokümanlarda bu veri girişleri için yeterli boşluk bırakılmalıdır.
İYİ DOKÜMANTASYON UYGULAMALARI
4.7 El ile yazılan veri girişleri açık, okunabilir ve silinmeyecek şekilde olmalıdır.
4.8 Kayıtlar, her bir faaliyeti gerçekleştiği zamanda ve tıbbi ürün üretimiyle ilgili tüm önemli faaliyetlerin izlenmesine olanak sağlayacak şekilde yapılmalı veya tamamlanmalıdır.
4.9 Bir dokümandaki veri girişi üzerinde yapılan değişiklikler imzalanmalı ve tarih atılmalıdır; bu değişiklik orijinal bilgilerin okunmasına da olanak sağlayacak şekilde yapılmalıdır. Uygun olduğunda, değişiklik nedeni de kaydedilmelidir.
DOKÜMANLARIN SAKLANMASI
4.10 Her bir üretim aktivitesi ile ilgili kayıtlar ve bu kayıtların nerede bulunduğu açıkça belirtilmelidir. Saklama süresi boyunca kaydın bütünlüğünü korumaya yönelik güvenlik kontrolleri uygulanmalıdır ve uygun olduğunda valide edilmelidir.
4.11 Daha uzun olan tercih edilmek üzere, ilgili serinin son kullanma tarihi sona erdikten sonra bir yıl veya serinin mesul müdür tarafından onaylanmasından sonra beş yıl süre ile saklanması gereken seri dokümantasyonu için özel gereklilikler mevcuttur. Tıbbi araştırma ürünlere ilişkin seri dokümantasyonu, serinin kullanıldığı son klinik çalışmanın tamamlanmasından ya da resmi olarak sona erdirilmesinden sonra en az beş yıl süre ile saklanmalıdır. Dokümanların saklanmasına yönelik diğer gereklilikler belirli ürün türleri (örneğin ileri tedavi ürünleri) ile ilgili yönetmeliklerde belirlenebilir ve uzun saklama periyotlarının belirli dokümanlara uygulanmasını gerektirebilir.
4.12 Diğer dokümantasyon türlerine ilişkin saklama periyodu dokümantasyonun desteklediği ticari aktiviteye bağlıdır. Ham verileri (örneğin validasyon veya stabilite ile ilgili) içeren, ürün ruhsatındaki bilgileri destekleyen kritik dokümantasyon, ruhsat geçerli olduğu sürece saklanmalıdır. Bir dizi yeni ara verilerin önceki verilerin yerine geçtiği belirli dokümanları (validasyon raporlarını veya stabilite raporlarını destekleyen ham veriler gibi) saklamak uygun görülebilir. Buna ilişkin doğrulama belgelenmelidir ve seri dokümantasyonunun saklanmasına yönelik gereklilikleri göz önünde bulundurmalıdır; örneğin, proses validasyonu verileri söz konusu olduğunda ilgili ham veriler, en az bu validasyona dayanarak serbest bırakılan tüm serilerin kayıtlarının süresi kadar saklanmalıdır.
Aşağıdaki bölümde; gerekli dokümanların bazı örnekleri verilmiştir. Kalite yönetim sistemi ürün kalitesini ve hasta güvenliğini sağlamak için gerekli olan tüm dokümanları tanımlamalıdır.
SPESİFİKASYONLAR
4.13 Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemeleri ve bitmiş ürünlere yönelik uygun şekilde ruhsatlandırılmış ve tarihi belirtilmiş spesifikasyonlar olmalıdır.
Başlangıç ve ambalaj materyallerine ilişkin spesifikasyonlar
4.14 Başlangıç ve primer veya baskılı ambalaj materyallerine yönelik spesifikasyonlar varsa şu referansları içermeli veya sağlamalıdır:
a) Aşağıdakileri içerecek şekilde materyallerin tanımı:
- Tanımlanan ismi ve dâhili referans kodu,
- Varsa, farmakope monografı referansı,
- Onaylanmış tedarikçiler ve gerektiğinde materyalin asıl üreticisi,
- Basılmış materyalin bir örneği,
b) Numune alma ve test etmeye ilişkin talimatlar,
c) Kabul sınırları ile kalitatif ve kantitatif gereklilikler,
d) Saklama koşulları ve önlemler,
e) Tekrar incelemeden önce maksimum saklama periyotu.
Yarı mamul ve bulk ürünlere ilişkin spesifikasyonlar
4.15 Yarı mamul ve bulk ürünlere ilişkin spesifikasyonlar kritik adımlar açısından veya bunlar satın alınmış veya gönderilmişse mevcut olmalıdır. Bu spesifikasyonlar, uygun olduğu şekilde başlangıç materyallerine veya bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlara benzer olmalıdır.
Bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlar
4.16 Bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlar aşağıdakileri içermeli ya da onlara referans sağlamalıdır:
a) Uygulanabilir hallerde ürüne verilen isim ve referans kodu,
b) Formül,
c) Farmasötik form ve ambalaj detaylarının açıklaması,
d) Numune alma ve test etmeye ilişkin talimatlar,
e) Kabul sınırları ile kalitatif ve kantitatif gereklilikler,
f) Uygulanabilir hallerde, saklama koşulları ve özel taşıma önlemleri,
g) Raf ömrü.
ÜRETİM FORMÜLÜ VE İŞLEM TALİMATLARI
Üretilecek olan her bir ürün ve seri boyutuna yönelik onaylanmış ve yazılmış üretim formülü ve işlem talimatları mevcut olmalıdır.
4.17 Üretim formülü şunları içermelidir:
a) Spesifikasyonla ilgili ürün referans kodu ile birlikte ürünün ismi,
b) Farmasötik formun, ürün dozu ve seri boyutunun açıklaması,
c) Her birinin miktarı açıklanarak kullanılacak olan tüm başlangıç materyallerinin bir listesi, proses sürecinde ortadan kaybolabilecek herhangi bir madde belirtilmelidir.
d) Uygulanabilir hallerde, kabul edilebilir sınırlar ile beklenen nihai verimin ve ilgili yarı mamul verimlerinin açıklaması.
4.18 İşlem Talimatları şunları içermelidir:
a) İşlem yeri ve kullanılacak ana ekipmana yönelik bir beyan,
b) Kritik ekipmanı hazırlamak için kullanılan yöntemler ya da yöntem referansları (örneğin; temizleme, montaj, kalibrasyon, sterilizasyon),
c) Planlanan proses için gerekli olmayan ekipmanın ve iş alanının önceki ürünleri, dokümanları veya materyalleri içermediğinin ve ekipmanın temiz ve kullanıma uygun olduğunun kontrolü,
d) Kademeli işlem talimatlarının detayı [örneğin, materyallerin, ön uygulamaların, materyal ekleme sırasının, kritik proses parametrelerinin kontrolü (süre, sıcaklık, vs)],
e) Sınırları ile herhangi bir proses kontrolüne ilişkin talimatlar,
f) Gerektiğinde, uygun görüldüğü takdirde kap, etiketleme ve özel saklama koşulları dâhil bulk ürünlerin saklanmasına ilişkin gereklilikler,
g) Takip edilmesi gereken özel önlemler.
Ambalajlama Talimatları
4.19 Her bir ürün, ambalaj boyutu ve tipine ilişkin onaylı ambalaj talimatları mevcut olmalıdır. Bunlar, aşağıdakileri içermeli ya da atıfta bulunmalıdır:
a) Bulk ve bitmiş ürünün seri numarası dâhil ürün adı,
b) Uygulanabilir hallerde, farmasötik formun ve dozajın tanımı,
c) Son kaptaki ürünün sayısı, ağırlığı veya hacmi olarak ifade edilen ambalaj boyutu,
d) Her bir ambalaj materyalinin spesifikasyonu ile ilgili kod veya referans numarası ile birlikte gerekli tüm ambalaj materyallerinin miktar, boyut ve türü dâhil olmak üzere tam listesi,
e) Uygun olduğu takdirde, ilgili basılı ambalaj materyallerinin bir örneği veya kopyası ve ürün seri numarası referansları ve raf ömrü bilgilerinin nereye uygulanacağı gösteren numuneler,
f) Ekipmanın ve çalışılacak alanın planlanan ambalaj işlemleri için gerekli olmayan, önceki işlemden kalan ürünler, dokümanlar veya materyaller bulunmadığına (hat temizliği) ve ekipmanın temiz ve kullanıma uygun olduğuna yönelik kontrol,
g) Çalışma başlamadan önce hattın temizliğini sağlamak üzere alanın ve ekipmanın dikkatli incelenmesi dâhil izlenmesi gereken özel önlemler,
h) Önemli yardımcı işlemler ve kullanılacak ekipman da dâhil olmak üzere, ambalajlama işleminin tanımı,
i) Numune alma ve kabul sınırları için in-proses kontrollerin talimatlarla birlikte detayları.
Seri İşlem Kaydı
4.20 Seri işlem kaydı, işlenen her bir seri için tutulmalıdır. Seri işlem kaydı; hâlihazırda onaylı üretim formülü ve işlem talimatlarının ilgili bölümlerini esas almalıdır ve aşağıdaki bilgileri içermelidir:
a) Ürünün adı ve seri numarası,
b) Üretim başlangıç, önemli ara aşamalar ve üretim bitiş tarihleri ve saatleri,
c) Her bir işlemin önemli aşamalarını gerçekleştiren operatörün/operatörlerin kimliği (isimlerinin baş harfleri) ve uygun olduğu hallerde, bu işlemleri kontrol eden kişinin adı,
d) Gerçekte tartılan her bir başlangıç maddesinin miktarının yanı sıra seri numarası ve/veya analitik kontrol numarası (geri kazanılmış veya tekrar işlenmiş materyalin seri numarası ve miktarı dâhil),
e) İlgili proses işlemleri veya olayı ve kullanılan ana ekipman,
f) İn-proses kontrollerin kaydı ve bu kontrolleri gerçekleştiren kişinin/kişilerin isimlerinin baş harfleri ve elde edilen sonuç,
g) Farklı ve ilgili üretim aşamalarından alınan ürün verimi,
h) Üretim formülü ve işlem talimatlarından herhangi bir sapmaya ilişkin imzalı onay ile detayları içeren özel problemler hakkında notlar,
i) Proses işlemlerinden sorumlu kişinin onayı.
Not: Valide edilmiş bir proses devamlı olarak izlendiğinde ve kontrol edildiğinde otomatik olarak oluşturulan raporlar, uygunluk özetleri ve istisnai /spesifikasyon dışı (OOS) veri raporlarıyla sınırlı olabilir.
Seri Ambalajlama Kaydı
4.21 İşlenen her bir seri veya seri bölümü için bir seri ambalaj kaydı tutulmalıdır. Bu kayıtlar için, ambalajlama talimatlarının ilgili bölümleri esas alınmalıdır.
Seri ambalajlama kaydı aşağıdaki bilgileri içermelidir:
a) Ürünün adı ve seri numarası,
b) Ambalajlama işlemlerinin tarihi/tarihleri ve zamanları,
c) Her bir işlemin önemli aşamalarını gerçekleştiren operatörlerin kimliği (isimlerinin baş harfleri) ve uygun olduğu hallerde, bu işlemleri kontrol eden kişinin adı,
d) İn-proses kontrollerinin sonuçları da dâhil olmak üzere tanıma kontrolleri ve ambalajlama talimatları ile uygunluk kayıtları,
e) Kullanılan ekipman ve ambalajlama hatlarına ilişkin referanslar da dâhil olmak üzere uygulanan ambalajlama işlemlerinin detayları,
f) Mümkün olduğu durumlarda seri kodlama örnekleri, son kullanma tarihi ve herhangi bir ilave üst baskı da dâhil olmak üzere kullanılan basılı ambalajlama malzemelerinin numuneleri,
g) İmzalı onay ile gerçekleşen ambalajlama talimatlarından herhangi bir sapma da dâhil olmak üzere alışılmadık durumlar veya özel problemler hakkında bilgiler,
h) Yeterli mutabakatın sağlanması için, gönderilen, kullanılan, imha edilen veya stoklara geri gönderilen tüm basılı ambalaj malzemelerinin ve bulk ürünün miktarı ve referans numarası veya tanımlaması ile elde edilen ürün miktarı. Ambalajlama sırasında sağlam elektronik kontrollerin yapılması durumunda, bu bilginin dâhil edilmemesi doğrulanabilir.
i) Ambalajlama işlemlerinden sorumlu kişinin onayı.
PROSEDÜRLER VE KAYITLAR
Alındı belgesi
4.22 Her bir başlangıç maddesinin (bulk ürün, yarı mamul veya bitmiş ürünler dâhil), primer, sekonder ve basılı ambalaj malzemelerinin teslim alınmasına yönelik yazılı prosedürler ve kayıtlar bulunmalıdır.
4.23 Alındı belgelerinin kayıtlarında aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır:
a) Teslimat makbuzu ve kaplardaki malzemelerin ismi,
b) Malzemenin ‘’Kurum-içi’’ ismi ve/veya kodu (a maddesinden farklı ise),
c) Teslim alma tarihi,
d) Tedarikçi ismi ve üretici ismi,
e) Üreticinin seri veya referans numarası,
f) Teslim alınan toplam kap miktarı ve sayısı,
g) Teslim alma tarihinden sonra verilen seri numarası,
h) İlgili herhangi bir yorum.
4.24 Uygun görüldüğü takdirde başlangıç maddesi, ambalaj malzemesi ve diğer materyallerin tesis içinde etiketlenmesi, karantinaya alınması ve saklanmasına ilişkin yazılı prosedürler mevcut olmalıdır.
Numune alma
4.25 Malzemenin kontaminasyonunu ve kalitesinde herhangi bir bozulmayı önlemek için kullanılacak ekipman ve yöntemler, alınacak miktarlar ve önlemler de dâhil olmak üzere yazılı numune alma prosedürleri bulunmalıdır.
Test etme
4.26 Üretimin farklı aşamalarında materyal ve ürünlerin testine yönelik olarak, kullanılacak yöntem ve ekipmanları da tanımlayan yazılı prosedürler bulunmalıdır. Yapılan testler kaydedilmelidir.
Diğer
4.27 Malzeme ve ürünler ve özellikle mesul müdür tarafından bitmiş ürünün satış sertifikası için yazılı serbest bırakma ve ret prosedürleri bulunmalıdır. Tüm kayıtlar mesul müdüre iletilmelidir. Kritik verilere ilişkin özel gözlemleri ve herhangi bir değişikliği göstermeye yönelik bir sistem uygulanmalıdır.
4.28 Gerektiğinde herhangi bir serinin geri çekilmesini kolaylaştırmak için bir ürünün her serisine ait dağıtım kayıtları tutulmalıdır.
4.29 Uygun olan durumlarda, aşağıdakilerle ilgili yazılı politika, prosedür, raporlar ve gerçekleştirilen faaliyetler veya ulaşılan sonuçlara ilişkin kayıtlar bulunmalıdır;
- Proses, ekipman ve sistemlerin validasyonu ve kalifikasyonu,
- Ekipman montajı ve kalibrasyonu,
- Teknoloji transferi,
- Bakım, temizleme ve sanitasyon,
- İmza listeleri, İİU konusunda eğitim ve teknik sorunlar, kıyafet, hijyen ve eğitimin etkinliğinin doğrulanması da dâhil olmak üzere personel konuları,
- Çevresel izleme,
- Haşere kontrolü,
- Şikâyetler,
- Geri çekmeler,
- İadeler,
- Değişiklik kontrolü,
- Sapmalar ve uyumsuzluklara ilişkin incelemeler,
- İç kalite/İİU uygunluk denetimleri,
- Uygun olduğu durumlarda kayıt özetleri (örn. ürün kalitesinin gözden geçirilmesi),
- Tedarikçi Denetimleri.
4.30 Ana üretim ve test ekipmanları için açık çalışma prosedürleri mevcut olmalıdır.
4.31 Ana veya kritik analitik test, üretim ekipmanı ve ürünün işlendiği alanlar için kayıt defterleri tutulmalıdır. Bu işlemleri yürüten kişilerin kimlikleri ve yürütüldüğü tarihler de dâhil olmak üzere alanların kullanımı, ekipman/yöntem, kalibrasyonlar, bakım, temizleme veya onarım işlemleri uygun şekilde kronolojik sırada kaydedilmelidir.
4.32 Kalite yönetim sistemindeki belgelerin bir envanteri tutulmalıdır.
BÖLÜM 5
ÜRETİM
PRENSİP
Üretim işlemleri açıkça belirlenmiş prosedürleri izlemelidir. Gereken kalitede ürün elde edebilmek ve ilgili imalat ve ruhsatlandırma bilgilerine göre ürün üretebilmek için, bu işlemlerin İyi İmalat Uygulamaları prensiplerine uygunluk göstermesi zorunludur.
GENEL HUSUSLAR
5.1 Üretim, ehliyetli personel tarafından gerçekleştirilmeli ve gözetilip yönetilmelidir.
5.2 Teslim alma, karantina, örnekleme, depolama, etiketleme, tartım/hazırlama, işleme, ambalajlama ve piyasaya dağıtım gibi tüm materyal ve ürün işlemleri, yazılı prosedürler ve talimatlara göre yapılmalı ve gerekli yerlerde kaydedilmelidir.
5.3 Fabrikaya giren tüm materyaller, gönderilen malın siparişe uygun olup olmadığı yönünden kontrol edilmelidir. Gerekli olduğu durumlarda kaplar temizlenmelidir ve belirlenen verileri içeren bir etiket ile etiketlenmelidir.
5.4 Hasar görmüş kaplar ve materyalin kalitesini olumsuz yönde etkileyebilecek diğer problemler araştırılmalı, kaydedilmeli ve kalite kontrol bölümüne bildirilmelidir.
5.5 Gelen materyaller ve bitmiş ürünler, teslim almayı ve prosesi takiben, kullanım veya dağıtım için serbest bırakılana kadar fiziksel veya sistemsel olarak karantinaya alınmalıdır.
5.6 Dışarıdan satın alınan yarı mamul ve bulk ürünler de, teslim almada başlangıç maddeleri gibi aynı şekilde işlem görmelidir.
5.7 Tüm materyaller ve ürünler, üretici tarafından belirlenmiş uygun koşullarda ve serilerin ayırımına ve stok dönüşümüne imkân verecek ve muntazam şekilde depolanmalıdır.
5.8 Kabul edilebilir limitlerin dışında hiç bir uygunsuzluk olmadığından emin olunması için, gerektiğinde, verimlerin kontrolü ve miktarların mutabakatı işlemleri yürütülmelidir.
5.9 Karışma ve çapraz bulaşma riskinin hiç bulunmadığı haller dışında, değişik ürünlerin operasyonları aynı odada, aynı zamanda veya birbirini takip eden zamanda yürütülmemelidir.
5.10 Prosesin her sahasında, ürünler ve materyaller mikrobiyal ve diğer türden bulaşmalardan korunmalıdır.
5.11 Katı materyal ve ürünlerle çalışırken toz oluşumunu veya yayılmasını önleyecek özel önlemler alınmalıdır. Bu durum, özellikle yüksek aktiviteye sahip veya hassasiyet yaratan maddelerin kullanılmasında geçerlidir.
5.12 Tüm proses süresince bütün materyaller, bulk kapları, ana ekipmanlar ve uygun hallerde kullanılan odalar, işlem gören ürün veya materyalin adını, dozajını ve seri numarasını içeren etiketler ile etiketlenmelidir. Mümkün olduğu takdirde bu etiketleme üretim basamağını da göstermelidir.
5.13 Kaplara, ekipmana ve tesislere tatbik edilen etiketler, açık, anlaşılır ve firma tarafından benimsenen formatta olmalıdır. Buna ek olarak, statüyü (karantina, kabul, red, temiz,…) gösteren kelimelerin yanı sıra renklerle de belirtmek çoğu zaman yararlıdır.
5.14 Ürünlerin bir alandan bir başka alana sevk edilmesi için kullanılan boru hatları ve ekipmanın diğer parçalarının bağlantısının doğru şekilde yapıldığı kontrol edilmelidir.
5.15 Talimat ve prosedürlerden sapma mümkün olduğunca önlenmelidir. Eğer bir sapma meydana gelirse, bu durum ehliyetli bir kişi tarafından ve uygun olduğu hallerde kalite kontrol departmanının da iştiraki ile yazılı olarak onaylanmalıdır.
5.16 Üretim tesislerine giriş, yetkili kişiler ile sınırlandırılmalıdır.
5.17 Tıbbi olmayan ürünlerin, tıbbi ürünlerin üretimi için ayrılan alanlarda ve ekipmanlarla üretilmesi önlenmelidir.
ÜRETİM SIRASINDA ÇAPRAZ BULAŞMANIN ÖNLENMESİ
5.18 Başlangıç maddesi veya ürünün bir başka madde veya ürün ile bulaşması önlenmelidir. Kazara oluşan çapraz bulaşma riski; kontrol edilmeyen tozlardan, gazlardan, buharlardan, spreylerden veya prosesteki maddeler veya ürünlerdeki organizmalardan, cihazlar üzerindeki artıklardan ve çalışanların giysilerinden ileri gelir. Bu riskin önemi, bulaşıcının tipine ve bulaşmış olan ürüne göre değişir. En tehlikeli bulaşıcılar arasında yüksek derecede hassasiyet yaratan maddeler, canlı organizma içeren biyolojik preparatlar, bazı hormonlar, sitotoksikler ve yüksek aktiviteye sahip maddeler yer almaktadır. Enjeksiyon yoluyla verilen ilaçlar, yüksek dozlarda ve/veya uzun sürelerle uygulanan ilaçlar, bulaşmanın en önemli olduğu ürünlerdir.
5.19 Çapraz bulaşma, uygun teknik ve organizasyon tedbirleri ile önlenmelidir. Örneğin:
a) Ayrılmış alanlarda üretim (penisilinler, canlı aşılar, canlı bakteri preparatları ve bazı diğer biyolojik ürünler için gereklidir) veya peşinden uygun temizlemenin izlendiği kampanya (zaman ayırımı ile) üretim,
b) Uygun hava kilidi ve havanın dışa atılması sağlanarak,
c) İşlem görmemiş veya yeterli işlem görmemiş havanın tekrar dolaşımı (resirküle edilmesi) veya tekrar girmesinin sebep olduğu bulaşma riskini en aza indirerek,
d) Koruyucu giysileri, özel çapraz bulaşma riski olan ürünlerin işlem gördüğü alanların içinde bulundurarak,
e) Ekipmanın yetersiz temizliği yaygın bir çapraz bulaşma kaynağı olduğundan, etkinliği bilinen temizlik ve bulaşmayı yok etme (dekontaminasyon) usulleri kullanılarak,
f) Üretimde "kapalı sistemler" kullanılarak,
g) Kalıntı testi yapılarak ve ekipmanlarda temizlik durumunu belirten etiket kullanılarak.
5.20 Çapraz bulaşmayı engellemek amacıyla, alınan önlemler ve bunların etkinliğihazırlanmış prosedürlere göre periyodik olarak kontrol edilmelidir.
VALİDASYON
5.21 Validasyon çalışmaları İyi İmalat Uygulamalarını desteklemeli ve belirlenmiş prosedürlere göre yürütülmelidir. Sonuçlar ve varılan kararlar kaydedilmelidir.
5.22 Yeni bir imalat formülü veya işlem metodu adapte edildiği zaman, bunun rutin prosesler için uygunluğunun gösterilmesi için gerekli adımlar atılmalıdır. Tanımlanmış proses, belirlenmiş materyaller ve ekipman kullanılarak gereken kalitede ürünün sürekli olarak üretilebileceği gösterilmelidir.
5.23 Ekipman ve materyallerin değiştirilmesi de dâhil olmak üzere, ürünün kalitesini ve/veya imalatın tekrarlanabilirliğini etkileyebilecek belirgin üretim proses değişiklikleri valide edilmelidir.
5.24 Prosesler ve prosedürler, hedeflenen sonuçlara ulaşmada yeterli kaldıklarından emin olunması için periyodik kritik yeniden validasyona tabi olmalıdır.
BAŞLANGIÇ MADDELERİ
5.25 Başlangıç maddelerinin satın alınması, tedarikçiler hakkında özel ve geniş bilgiye sahip personel gerektiren önemli bir işlemdir.
5.26 Başlangıç maddeleri, yalnızca ilgili spesifikasyonda adı geçen onaylanmış tedarikçilerden ve mümkün olan yerde doğrudan üreticisinden satın alınmalıdır. İmalatçı tarafından hazırlanan başlangıç maddeleri spesifikasyonlarının tedarikçilerle tartışılması tavsiye edilir. İmalatçı ve tedarikçiyle, söz konusu başlangıç maddesinin taşıma, etiketleme ve ambalajlama gereklilikleri ile şikâyetler ve reddetme prosedürleri dâhil, üretim ve kontrolünün tüm yönlerinin tartışılmasında yarar bulunmaktadır.
5.27 Her teslimatta, kapların ambalaj bütünlüğü ile ambalajın kapanma durumu (mühürü) ve teslimat fişiyle tedarikçi etiketi arasındaki uyum kontrol edilmelidir.
5.28 Eğer bir teslimat, birden çok seriden oluşuyorsa, her seri için ayrı örnek alınmalı, ayrı ayrı test edilmeli ve ayrı ayrı serbest bırakma onayı verilmelidir.
5.29 Depolardaki başlangıç maddeleri uygun bir şekilde etiketlenmeli (Bölüm 5 Madde13), etiketler en az aşağıdaki bilgileri taşımalıdır:
- Ürünün kabul edilen ismi ve uygulanabilir hallerde ürün dâhili referans kodu,
- Teslim almada verilen bir seri numarası,
- Uygulanabilir hallerde ürünün durumu (Örneğin; karantina, analiz, serbest bırakıldı, red),
- Uygulanabilir hallerde, son kullanma veya yeniden test edilmesi gereken tarih.
Tamamen bilgisayar ile donanmış bir depolama sistemi kullanıldığında, yukarıda sayılan bilgilerin hepsinin, etiket üzerinde okunur şekilde yer alması gerekmeyebilir.
5.30 Başlangıç maddelerine ait her kabın içeriğinin tanımlanmasını emniyet altına alacak uygun prosedürler ve önlemler bulunmalıdır. Serisinden örnek alınan bulk kaplar belirlenmelidir (Bakınız Bölüm 6).
5.31 Yalnızca kalite kontrol bölümü tarafından onaylanan ve raf ömrünü doldurmamış başlangıç maddeleri kullanılmalıdır.
5.32 Başlangıç maddelerinin yalnızca bu amaçla yetkilendirilmiş kişilerce yazılı prosedürlere göre dağıtılması sağlanarak, doğru maddelerin, hassas olarak tartılarak veya ölçülerek, temiz ve doğru olarak etiketlenmiş kaplara alınması sağlanmalıdır.
5.33 Tartım yapılan her materyalin ağırlığı veya hacmi, bağımsız olarak kontrol edilmeli ve kontrol değeri kaydedilmelidir.
5.34 Her seri için verilen materyaller bir arada tutulmalı ve aynı şekilde, belirgin olarak böylece etiketlenmelidir.
PROSES İŞLEMLERİ: ÜRÜN YARI MAMUL VE BULK ÜRÜNLER
5.35 Herhangi bir proses başlamadan önce, çalışma alanının ve ekipmanlarının temiz ve halihazırdaki işlem için gerekli olmayan herhangi bir başlangıç maddesi, ürün, ürün kalıntısı veya yürütülmekte olan işte gerekli olmayan dokümanlardan arındırılmış olduğundan emin olunmasına sağlayacak önlemler alınmalıdır.
5.36 Yarı mamuller ve bulk ürünler uygun koşullar altında saklanmalıdır.
5.37 Kritik prosesler valide edilmelidir (bu bölümdeki VALİDASYON kısmına bakınız).
5.38 Gerekli inproses kontroller ve çevre kontrolleri yapılmalı ve sonuçları kaydedilmelidir.
5.39 Beklenen verimden her belirgin sapma kaydedilmeli ve araştırılmalıdır.
AMBALAJ MALZEMELERİ
5.40 Primer ambalaj ve basılı ambalaj malzemelerinin satın alınması, işlem görmesi ve kontrolünde, başlangıç maddelerine gösterilen dikkat gösterilmelidir.
5.41 Basılı malzemelere özel bir dikkat gösterilmelidir. Bu tür malzemeler, yetkili olmayan kişilerce girilemeyen yerlerde ve uygun güvenlik koşulları altında saklanmalıdır. Kesilmiş etiketler ve diğer dağınık basılı malzeme, karışımları önlemek amacıyla ayrı ve kapalı kaplarda saklanmalı ve taşınmalıdır. Ambalaj malzemesi, kullanım için onaylanmış ve yazılı prosedürlere uygun olarak, yalnızca yetkili kişiler tarafından verilmelidir.
5.42 Her primer veya basılı ambalaj malzemesi serisine bir özel referans numarası veya tanımlama işareti verilmelidir.
5.43 Günü geçmiş veya artık kullanılmayan primer veya basılı ambalaj malzemesi imha edilmeli ve imha işlemi kaydedilmelidir.
Ambalajlama İşlemleri
5.44 Ambalajlama işlemleri için bir program hazırlarken, çapraz bulaşma, karışma veya yerine kullanma risklerini en aza indirmeye özel bir dikkat gösterilmelidir. Eğer arada fiziksel bir ayırım yoksa farklı ürünler birbirlerine yakın alanlarda ambalajlanmamalıdır.
5.45 Ambalajlama işlemleri başlamadan önce, ambalajlama hattının, bakım cihazlarının ve diğer ekipmanın temiz ve daha önce kullanılan ürün, materyal ve dokümanlardan arındırılmış olduğunu (eğer bu ürün, materyal ve dokümanlar müteakiben kullanılmayacaksa) kesin olarak belirleyecek yöntemler takip edilmelidir. Hattın arındırılması uygun bir kontrol listesine göre yapılmalıdır.
5.46 İşlem gören ürünün ismi ve seri numarası her bir ambalajlama istasyonunda veya hattında gösterilmelidir.
5.47 Kullanılacak tüm ürünler ve ambalaj malzemeleri, ambalajlama bölümüne teslim edilirken, miktarına, tanımlanmasına ve ambalajlama talimatlarına uygunluğu kontrol edilmelidir.
5.48 Dolum öncesinde, dolum yapılacak kaplar temiz olmalıdır. Cam parçaları ve metal partikülleri gibi bulaştırıcıların varlığının önlenmesine ve ortamdan uzaklaştırılmasına dikkat gösterilmelidir.
5.49 Normalde, dolum ve kapatmanın hemen arkasından mümkün olduğunca çabuk etiketleme yapılmalıdır. Eğer böyle bir durum söz konusu değilse, bu takdirde, karışıklıkları ve yanlış etiketlemenin meydana gelmemesini emniyete alan uygun prosedürler uygulanmalıdır.
5.50 Ambalajlama işlemi sırasında veya ambalajlama işleminden ayrı bir zamanda, kod numarası ve son kullanma tarihi gibi bilgilerin basım işlemlerinin doğru bir şekilde yapılıp, yapılmadığı kontrol edilmeli ve kaydedilmelidir. Elle yapılan baskılara özellikle dikkat edilmeli ve muntazam aralıklarla tekrar kontrol edilmelidir.
5.51 Hazır kesilmiş etiket kullanırken ve basım işlemini ambalajlama hattının dışında yaparken özel dikkat sarf edilmelidir. Rulo ile beslenen etiketler, karışmaların engellenmesine yardımcı olduğundan, hazır kesilmiş etiketlere tercih edilir.
5.52 Elektronik kod okuyucular, etiket sayıcılar ve benzeri cihazların doğru çalıştığından emin olunması için kontroller yapılmalıdır.
5.53 Baskı veya kabartma ile ambalaj malzemeleri üzerine basılan bilgiler, bazı, silinme veya solmaya karşı dayanıklı olmalıdır.
5.54 Ambalajlama sırasında, üründe yapılacak hat-üzeri kontroller en az şu hususları içermelidir:
a) Ambalajların genel görünüşü,
b) Ambalajların bütünlüğü,
c) Doğru ürünün ve ambalaj malzemelerinin kullanılıp kullanılmadığı,
d) Ambalaj üzerine yapılan basımın doğru olup olmadığı,
e) Hattaki izleyicilerin doğru fonksiyon yapıp yapmadıkları. Ambalajlama hattından alınan örnekler hatta iade edilmemelidir.
5.55 Olağan dışı bir durum ile karşılaşan ürünler, ancak özel inceleme, araştırma ve yetkili kişilerin onayı sonrasında ambalajlamaya geri gönderilmelidir. Bu işleme ilişkin detaylı kayıt tutulmalıdır.
5.56 Mutabakat hesabında herhangi bir bariz ve beklenmeyen uyumsuzluk gözlenirse, bulk ürünün, baskılı ambalaj malzemelerinin miktarları ve mamulün adedi araştırılmalı ve serbest bırakmadan önce tatminkâr olarak hesabı yapılmalıdır.
5.57 Bir ambalajlama işlemi sona erdikten sonra, seri numarası basılmış ancak kullanılmamış ambalaj malzemesi imha edilmeli ve imha işlemi kaydedilmelidir. Eğer seri numarası basılmamış ambalaj malzemesi depoya iade ediliyorsa, bu amaçla yazılı bir prosedür izlenmelidir.
BİTMİŞ ÜRÜNLER
5.58 Bitmiş ürünler, serbest bırakılıncaya kadar imalatçı tarafından belirlenen koşullarda karantinada tutulmalıdır.
5.59 Bitmiş ürünün satışı için serbest bırakılmasında gereken değerlendirme ve dokümantasyon 6. bölümde açıklanmıştır (Kalite Kontrol).
5.60 Serbest bırakmadan sonra, bitmiş ürünler, üreticinin belirlediği koşullar altında kullanılabilir stok olarak saklanmalıdır.
REDDEDİLEN, GERİ KAZANILAN VE İADE MATERYALLER
5.61 Reddedilen materyal ve ürünler, reddedildiği açıkça belli olacak şekilde işaretlenmeli ve giriş-çıkışı sınırlandırılmış ayrı bölmelerde saklanmalıdır. Bunlar ya satıcıya geri gönderilmeli, ya da uygun olduğu takdirde yeniden işlenmeli veya imha edilmelidir. Her ne işlem yapılırsa yapılsın, yapılan işlem yetkili kişiler tarafından onaylanmalı ve kaydedilmelidir.
5.62 Reddedilen ürünlerin yeniden işlenmesi istisnai olmalıdır. Bu işleme izin verilebilmesi, ancak bitmiş ürünün kalitesi etkilenmeyecekse, spesifikasyonlara uyulacaksa veya bu işlemle ilgili risklerin değerlendirilmesinden sonra onaylanmış belirli bir prosedüre göre gerçekleştirecekse mümkündür. Yeniden işleme durumu kayıtlara geçirilmelidir.
5.63 Gerekli kalitedeki önceki serilerin tamamının veya bir kısmının aynı ürünün başka bir serisine, üretimin belirli bir basamağında katılarak geri kazanılması için daha önceden onay verilmiş olmalıdır. Bu geri kazanım işlemi, söz konusu riskler (raf ömrü üzerine etkisi de dâhil olmak üzere) göz önüne alınarak, belirli bir prosedüre göre yapılmalıdır. Geri kazanım işlemi kayıtlara geçirilmelidir.
5.64 Yeniden işlem görmüş veya içerisinde geri kazanılmış ürün ilave edilmiş olan bir bitmiş ürünün ilave testlerden geçirilmesi gerekliliğini kalite kontrol bölümü değerlendirmelidir.
5.65 Piyasadan iade alınan ve üreticinin kontrolünden çıkmış ürünler, kalitelerinin tatminkâr olduğu kesin olarak bilinmedikçe imha edilmelidir. Bu ürünler ancak kalite kontrol departmanı tarafından yazılı bir prosedüre göre dikkatli bir inceleme ve değerlendirmeden sonra yeniden satışa sunulabilir, yeniden etiketlenebilir veya müteakip seriye katılarak geri kazanılabilir. Bu değerlendirme sırasında, ürünün doğası, gereken özel saklama koşulları, durumu ve geçmişi ve üretime başlandığından beri geçen zaman dikkate alınmalıdır. Ürünün kalitesiyle ilgili bir şüphe doğduğunda, temel kimyasal işlemlerle etkin maddelerin geri kazanılması mümkün olsa bile ürün “yeniden üretime alınabilir veya yeniden kullanılabilir” olarak nitelendirilmemelidir. Gerçekleştirilen her işlem kaydedilmelidir.
BÖLÜM 6
KALİTE KONTROL
PRENSİP
Bu bölüm İİU Kılavuzunun ilişkili tüm kısımlarıyla birlikte okunmalıdır. Kalite Kontrol; örnekleme, spesifikasyonlar ve test etme, organizasyon, dokümantasyon ve serbest bırakma prosedürleri ile ilgilidir. Böylece, gerekli ve ilgili testlerin yürütüldüğünden ve materyallerin kullanım için, ya da ürünlerin satış veya tedarik için bunların kalitelerinin tatminkâr olduğu kararına varılmadan serbest bırakılmadığından emin olunmasını sağlar. Kalite kontrol, laboratuvar işlemleri ile sınırlı değildir ve ürün kalitesi ile ilgili her türlü kararın alınmasına katılmak zorundadır. Kalite kontrolün üretimden bağımsız olması, kalite kontrolün tatminkâr düzeyde çalışabilmesi için temel esas olarak kabul edilmiştir.
GENEL HUSUSLAR
6.1 Her üretim yeri izin sahibi bir kalite kontrol bölümüne sahip olmalıdır. Bu bölüm diğer bölümlerden bağımsız olmalı ve denetimi altında bir veya birçok kontrol laboratuvarları bulunan yeterli niteliklere ve deneyime sahip bir kişinin sorumluluğu altında bulunmalıdır. Tüm kalite kontrol düzenlemelerinin etkin ve güvenilir biçimde gerçekleştirilmesini sağlayacak uygun olanaklar mevcut olmalıdır.
6.2 Kalite kontrol sorumlusunun ana görevleri ikinci bölümde özetlenmiştir. Kalite kontrol bölümünün bir bütün olarak tüm kalite kontrol prosedürlerini belirlemek, valide etmek ve uygulamak, uygulanabilir olduğunda materyal ve ürünlerin referans ve/veya saklama numunelerinin kontrolünü gözetmek, ürün ve materyal kaplarının doğru etiketlenmesini güvenceye almak, ürünlerin stabilitesini takip etmek, ürünlerin kalitesine ilişkin şikâyetlerin araştırılmasına katılmak v.b. gibi görevleri de mevcuttur. Tüm bu işlemler yazılı prosedürlere göre yapılmalı ve gerekli durumlarda kaydedilmelidir.
6.3 Bitmiş ürün değerlendirmeleri; üretim koşulları, inproses test sonuçları, imalat dokümanlarının (ambalajlama dâhil) değerlendirilmesi, bitmiş ürün spesifikasyonları ile uyumluluk ve bitmiş ürün ambalajının incelenmesi de dâhil olmak üzere tüm ilgili faktörleri kapsamalıdır.
6.4 Kalite kontrol personelinin, örnek almak ve uygun olduğu hallerde araştırmalar yapmak amacıyla üretim alanlarına girebilmeleri sağlanmalıdır.
İYİ KALİTE KONTROL LABORATUVARI UYGULAMALARI
6.5 Kontrol laboratuvarı tesisleri ve ekipmanı, Kalite Kontrol alanları için 3.bölümde verilen genel ve özel gerekliliklere uygun olmalıdır. Laboratuvar ekipmanları, kazara oluşacak çapraz bulaşmadan sakınmak için yüksek riskli alanlar arasında rutin olarak hareket ettirilmemelidir. Özellikle mikrobiyoloji laboratuvarı, çapraz bulaşmayı en aza indirecek biçimde düzenlenmelidir.
6.6 Laboratuvardaki tesisler, personel ve ekipman, imalat işlemlerinin doğası ve boyutu tarafından zorunlu kılınan görevlere uygun olmalıdır. “7. Bölüm, Dışarıdan Alınan Hizmetler”nda detayları açıklanan ilkelere uygun olarak özel durumlar için dış laboratuvarların kullanımı kabul edilebilir, ancak bu durum Kalite Kontrol kayıtlarında belirtilmelidir.
Dokümantasyon
6.7 Laboratuvar dokümantasyonu 4. Bölümde verilen prensiplere uygun olmalıdır. Dokümantasyonun önemli bir bölümü kalite kontrolle ilgili olup, aşağıdaki detaylar kalite kontrol bölümünde mevcut olmalıdır:
i. Spesifikasyonlar,
ii. Numune alma, test etme, kayıtlar (test çalışma formları ve/veya laboratuvar not defterleri de dâhil), kayıt tutma ve doğrulamayı tarif eden prosedürler,
iii. Cihazların kalibrasyon/kalifikasyonları ve ekipmanların bakımı hakkında prosedürler ve bunların kayıtları,
iv. Spesifikasyon dışı ve trend dışı sonuçların araştırılması için bir prosedür,
v. Test raporları ve/veya analiz sertifikaları,
vi. Gereken yerlerde, çevre (hava, su ve diğer yardımcu üniteler) izlemeye ait veriler,
vii. Uygulanabilen hallerde, test metotlarının validasyon kayıtları.
6.8 Bir seri kaydına ilişkin her türlü Kalite Kontrol dokümanı, Bölüm 4’te seri dokümanlarının saklanmasına ilişkin verilen ilkeler izlenerek muhafaza edilmelidir.
6.9 Bazı veri türleri (test sonuçları, verimler, çevre kontrolleri) eğilim (trend) değerlendirmesi yapılabilecek şekilde kaydedilmelidir. Her türlü trend dışı ve spesifikasyon dışı veri ele alınmalı ve bir araştırmaya konu edilmelidir.
6.10 Seri dokümantasyonunun parçası olan bilgilere ek olarak, laboratuvar not defteri ve/veya kayıtları gibi ham veriler de saklanmalı ve her an ulaşılabilir olmalıdır.
Numune Alma
6.11 Numune alma işlemi aşağıdaki hususları açıklayan, onaylanmış yazılı prosedürlere göre yapılmalı ve kaydedilmelidir:
i. Numune alma metodu,
ii. Kullanılacak ekipman,
iii. Alınacak numune miktarı,
iv. Numunenin öngörülen alt parçalara bölünmesine ilişkin talimatlar,
v. Kullanılacak numune alma kabının tipi ve durumu,
vi. Numune alınan kapların tanımlanması,
vii. Özellikle steril veya sağlığa zararlı maddelerden numune alınmasında izlenmesi gereken özel hususlar,
viii. Saklama koşulları,
ix. Numune alma ekipmanının temizlenmesine ve saklanmasına ilişkin talimatlar.
6.12 Alınan numuneler, alındıkları materyal veya ürün serisini temsil edebilmelidir. Ayrıca bir prosesin en kritik kısımlarını izlemek amacıyla (örneğin prosesin başında veya sonunda) başka örnekler de alınabilir. Kullanılan numune alma planı uygun biçimde gerekçelendirilmeli ve bir risk yönetim yaklamışına dayanmalıdır.
6.13 Numune kaplarının üzerinde; kabın içeriği, seri numarası, numunenin alındığı tarih ve numunelerin hangi kaplardan alındığını gösteren bir etiket bulunmalıdır. Bu kaplar, karışma riskini en aza indirerecek ve numuneleri olumsuz saklama koşullarından koruyacak biçimde yönetilmelidir.
6.14 Referans ve saklama numunelerine ilişkin daha ileri rehberlik Ek-19’da verilmiştir.
Test Etme
6.15 Test metotları valide edilmelidir. Bir laboratuvar kullandığı ve orijinal validasyonunu yapmadığı bir testin uygunluğunu doğrulamalıdır. Ruhsat dosyasında veya teknik dosyada tarif edilen tüm test işlemleri, onaylanmış metotlara uygun olarak yapılmalıdır.
6.16 Alınan sonuçlar kaydedilmelidir. Kritik kalite özelliği olarak belirlenen parametrelerin sonuçları trende tabi tutulmalı ve birbirleri ile tutarlı olup olmadıkları kontrol edilmelidir. Her türlü hesaplama azami dikkatle incelenmelidir.
6.17 Yapılan testler kaydedilmelidir ve kayıtlar en az aşağıdaki hususları içermelidir:
i. Ürün veya materyalin ismi ve uygulanabilirse, dozaj formu,
ii. Seri numarası ve uygulanabilir hallerde, üreticisi ve/veya tedarikçi ismi,
iii. İlgili spesifikasyon ve test prosedürlerine ait referanslar,
iv. Gözlemler ve hesaplamalar da dâhil olmak üzere, test sonuçları ve herhangi bir analiz sertifikasına ait referans,
v. Test tarihi,
vi. Testi yapan kişilerin parafları,
vii. Uygun olduğu takdirde, testleri ve sonuçlarını değerlendiren kişilerin parafları,
viii. Onaylandığına veya reddedildiğine (veya başka bir statü kararına) ilişkin açık ifade ve sorumlu tayin edilen kişinin tarihli imzası,
ix. Kullanılan ekipmana ait referans.
6.18 Üretim personelinin üretim alanlarında gerçekleştirdikleri de dâhil olmak üzere, tüm inproses kontroller, kalite kontrol tarafından onaylanmış metotlarla yapılmalı ve sonuçlar kaydedilmelidir.
6.19 Laboratuvar reaktifleri, çözeltiler, cam malzemeler, referans standartlar ve kültür besiyerlerine özel bir dikkat gösterilmelidir. Bu materyaller yazılı prosedürlere göre hazırlanmalı ve kontrol edilmelidir. Kontrollerin seviyesi kullanım ve mevcut stabilite verileriyle orantılı olmalıdır.
6.20 Referans standartlar, amaçlanan kullanımlarına uygun biçimde oluşturulmalıdır. Kalifikasyon ve sertifikasyonları bu doğrultuda açık biçimde ortaya konmalı ve belgelenmelidir. Resmî olarak tanınan bir kaynaktan alınan farmakope referans standartları mevcut olduğunda, tam olarak gerekçelendirilmediği sürece (sekonder standartların kullanımına, primer standatlara olan izlenebilirlikleri gösterildiğinde ve bu yazılı hale getirildiğinde izin verilmektedir), bunlar tercihen primer referans standartlar olarak kullanılmalıdır. Bu farmakope materyalleri, Kurum tarafından başka türlü bir izin verilmedikçe, ilgili monografta tarif edilen amaç için kullanılmalıdır.
6.21 Laboratuvar reaktifleri, çözeltiler, referans standartlar ve kültür besiyerleri hazırlanma ve açma tarihi ve hazırlayan kişinin imzası ile işaretlenmelidir. Reaktiflerin ve kültür ortamlarının son kullanma tarihi ve özel saklama koşulları etiket üzerinde belirtilmelidir. Bunlara ek olarak, volumetrik çözeltiler için, son standardizasyon tarihi ve geçerli son faktör de belirtilmelidir.
6.22 Gerekli hallerde, testlerde kullanılan maddelerin (reaktifler, çözeltiler ve referans standartlar gibi) alındığı tarihler de kap üzerinde belirtilmelidir. Kullanma ve saklama talimatlarına uyulmalıdır. Belirli durumlarda, kullanım öncesi veya teslim alma sırasında tanımlama testi ve/veya reaktif maddeler üzerinde diğer testlerin yapılması gerekli olabilir.
6.23 Kültür besiylerleri, aksi bilimsel olarak kanıtlanmadıkça, besiyeri üreticisinin gereklilikleri doğrultusunda hazırlanmalıdır. Tüm kültür besiyerlerinin performansı kullanım öncesi doğrulanmalıdır.
6.24 Kullanılan mikrobiyolojik besiyerleri ve suşlar bir standart prosedür doğrultusunda dekontamine edilmeli ve çapraz bulaşma ile kalıntıların alıkonmasını önleyecek biçimde bertaraf edilmelidir. Kullanılan mikrobiyolojik besiyerlerinin raf ömrü belirlenmeli, belgelendirilmeli ve bilimsel olarak gerekçelendirilmelidir.
6.25 Komponentlerin, materyallerin veya ürünlerin test edilmesi için kullanılan hayvanlar, uygulanabilir hallerde, kullanılmadan önce karantinaya alınmalıdır. Bu hayvanlar planlanan kullanıma uygun olacak şekilde muhafaza ve kontrol edilmelidir. Hayvanların kimlikleri belirlenmeli ve bunların kullanım geçmişlerini gösteren kayıtlar tutulmalıdır.
Devam Eden Stabilite Programı
6.26 Pazarlandıktan sonra tıbbi ürünün stabilitesi, pazar ambalajındaki formülasyon ile ilişkili olarak herhangi bir stabilite sorununun (örn. safsızlık seviyeleri ve çözünme profilinde değişiklikler) saptanmasını sağlayacak olan devam eden uygun bir program uyarınca izlenmelidir.
6.27 Devam eden stabilite programının amacı, ürünü raf ömrü boyunca izlemek ve ürünün etikette yer alan saklama koşullarında spesifikasyonlar dâhilinde kaldığını ve kalması beklendiğini tayin etmektir.
6.28 Bu asıl olarak pazar ambalajındaki tıbbi ürüne uygulanabilir ancak bulk ürünün programa dâhil edilmesi de göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin, bulk ürün ambalajlanmadan ve/veya üretim yerinden ambalaj sahasına nakledilmeden önce uzun bir süre saklanırsa, ambalajlı ürünün stabilitesi üzerindeki etki değerlendirilmeli ve ortam koşullarında çalışılmalıdır. Ayrıca, uzun süreler saklanan ve kullanılan yarı mamüller de göz önüne alınmalıdır. Rekonstitüe edilen ürünlerde stabilite çalışmaları ürün geliştirilmesi sırasında gerçekleştirilir ve devam eden stabilite yaklaşımıyla izlenmesi gerekli değildir. Bununla birlikte, ilgili olduğu durumlarda, rekonstitüe edilen ürünün stabilitesi de izlenebilir.
6.29 Devam eden stabilite programı, bölüm 4 kapsamındaki genel kurallar ve rapor olarak hazırlanan sonuçları takiben yazılı bir protokolde tarif edilmelidir. Devam eden stabilite programı için kullanılan ekipman (diğer ekipmanların arasında stabilite odaları) bölüm 3 ve ek 15 kapsamındaki genel ilkeler uyarınca kalifiye edilmeli ve bu durumda tutulmalıdır.
6.30 Devam eden bir stabilite programı için protokol, raf ömrü sonuna kadar uzatılmalı ve bunlarla sınırlı olmamak üzere aşağıdaki parametreleri kapsamalıdır:
i. Uygulanabilir olduğunda, her bir doz ve farklı seri boyutu için seri sayısı/sayıları,
ii. İlgili fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve biyolojik test metotları,
iii. Kabul kriterleri,
iv. Test metotlarına referans,
v. Kap kapak sisteminin/sistemlerinin tarifi,
vi. Test aralıkları (zaman noktaları),
vii. Saklama koşullarının tarifi (Ürün etiketi ile tutarlı olarak uzun süreli test için standardize ICH koşulları kullanılmalıdır),
viii. Tıbbi ürüne özgü olan diğer uygulanabilir parametreler.
6.31 Protokolde gerekçelendirildiği ve belgelendirildiği takdirde, devam eden stabilite programı protokolü, ruhsat dosyasında sunulan ilk uzun süreli stabilite çalışmasından farklı olabilir (örneğin, test sıklığı; veya ICH tavsiyelerine göre güncellendiğinde).
6.32 Seri sayısı ve test sıklığı, eğilim (trend) analizi sağlaması açısından yeterli miktarda veri sağlamalıdır. Aksi gerekçelendirilmedikçe, ilgili olduğu takdirde, üretilen ürünün her bir doz ve primer ambalaj türü için, her yıl en az birer seri stabilite programına dahil edilmelidir (söz konusu yıl boyunca üretim yapıldığı sürece). Devam eden stabilite izlemesinin hayvanlar üzerinde test gerektirdiği ve uygun, alternatif, valide edilmiş tekniklerin mevcut olmadığı durumlardaki ürünler için, test sıklığı risk-fayda yaklaşımını temel alabilir. Bloklama ve matrisleme tasarım ilkesi, protokolde bilimsel olarak gerekçelendirilirse uygulanabilir.
6.33 Bazı durumlarda, devam eden stabilite programına ilave seriler eklenmelidir. Örneğin, proseste veya ambalajda meydana gelen herhangi önemli bir değişiklik veya önemli bir sapmanın ardından, devam eden stabilite çalışması gerçekleştirilmelidir. Herhangi bir tekrar çalışma, tekrar işleme veya geri kazanım operasyonu da ilave edilme açısından göz önünde bulundurulmalıdır.
6.34 Devam eden stabilite çalışmalarının sonuçları kilit personele ve özellikle mesul müdüre bildirilmelidir. Devam eden stabilite çalışmaları bulk veya bitmiş ürünün üretim yeri dışındaki bir sahada gerçekleştiriliyorsa, ilgili taraflar arasında yazılı bir anlaşma olmalıdır. Devam eden stabilite çalışmalarının sonuçları Kurumca incelenmesi açısından üretim yerinde mevcut bulunmalıdır.
6.35 Spesifikasyon dışı veya önemli atipik eğilimler (trendler) araştırılmalıdır. Piyasaya serbest bırakılmış ürün serilerini etkileyen teyit edilmiş tüm spesikasyon dışı sonuç veya önemli bir negatif trend Kuruma raporlanmalıdır. Piyasadaki seriler üzerine olası etki, İyi İmalat Uygulamaları Kılavuzu'nun 8. Bölümüyle uyumlu olarak ve Kuruma danışılarak değerlendirilmelidir.
6.36 Programa ilişkin herhangi bir ara sonuç dâhil, elde edilen bütün verilerin özeti yazılmalı ve muhafaza edilmelidir. Bu özet periyodik olarak gözden geçirilmelidir.
Test metotlarının teknik olarak transferi
6.37 Bir test metodunu transfer etmeden önce, transfer eden tesis, test metodunun/metotlarının ruhsat dosyasında veya ilgili teknik dosyada tanımlananlarla uyumlu olduğunu teyit etmelidir. Test metodunun/metotlarının orijinal validasyonu, güncel ICH gerekliliklerine uygunluğun garanti edilmesi açısından gözden geçirilmelidir. Teknik transfer sürecine başlamadan önce, gerçekleştirilmesi gereken herhangi bir tamamlayıcı validasyonun belirlenmesi için bir boşluk (gap) analizi yapılmalı ve dokümante edilmelidir.
6.38 Test metotlarının bir laboratuvardan (transfer eden laboratuvar) diğer laboratuvara (alan laboratuvar) transferi, detaylı bir protokolde tanımlanmalıdır.
6.39 Transfer protokolü bunlarla kısıtlı olmamak üzere şu parametreleri içermelidir:
i. Gerçekleştirilecek testin ve transferi süren ilgili test metodunun/metotlarının tanımlanması,
ii. İlave eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi,
iii. Standartların ve test edilecek numunelerin belirlenmesi,
iv. Test ögelerinin herhangi bir özel nakliye ve depolama koşulunun belirlenmesi,
v. Metodolojinin güncel validasyon çalışmasına dayanan ve ICH gerekliliklerine dönük kabul kriterleri.
6.40 Teknik transfer süreci bitirilmeden önce, protokolden sapmalar araştırılmalıdır. Teknik transfer raporu, sürecin karşılaştırmalı sonuçlarını dokümante etmeli ve uygulanabilir ise, daha ileri test metot revalidasyonu gerektiren alanlar tanımlamalıdır.
6.41 Uygun olduğunda, belirli test metotlarının (örn. NIR spektroskopisi) transferi için diğer kılavuzlarda tanımlanan özel gereklilikler yer verilmelidir.
BÖLÜM 7
DIŞARIDAN ALINAN HİZMETLER
PRENSİP
Tatminkâr olmayan kalitede ürün veya işleme neden olabilecek yanlış anlamaları önlemek için, İİU Kılavuzunun kapsamındaki dışarıdan alınan tüm hizmetler, doğru biçimde tanımlanmalı, mutabık kalınmalı ve kontrol edilmelidir. Kontratı veren ve kontratı kabul eden arasında, tarafların görev ve sorumluluklarını açıkça ortaya koyan yazılı bir kontrat mevcut olmalıdır. Kontrat verenin Farmasötik Kalite Sistemi, herbir ürün serisine serbest bırakma onayı veren mesul müdürün, tüm sorumluluklarını nasıl yerine getireceğini ortaya koymalıdır.
Not: Bu bölüm, ruhsat ve imalat izinlerinin verilmesi açısından, imalatçıların, Kuruma olan sorumlulukları ile ilgilidir. Kontratı kabul eden ve kontratı veren tarafların tüketiciye karşı olan sorumluluklarını etkilemesi amaçlanmamış olup bu ulusal mevzuatın diğer hükümleri çerçevesinde ele alınmıştır.
GENEL HUSUSLAR
7.1 Dışarıdan alınacak hizmetleri, ürünleri veya ilişkili oldukları işlemleri ve kendisiyle bağlantılı olarak yapılan tüm teknik düzenlemeleri kapsayan yazılı bir kontrat mevcut olmalıdır.
7.2 Teknik ve diğer düzenlemeler için öngörülen değişiklikler de dâhil olmak üzere, dışarıdan alınacak hizmetler için yapılan tüm düzenlemeler, tatbik edilebilir oldukça, yürürlükteki mevzuata ve ilgili ürünün ruhsat dosyasına uygun olmalıdır.
7.3 Ruhsat sahibi ile üreticinin aynı olmadığı durumlarda, bu bölümde tarif edilen ilkeler gözetilerek yapılan uygun düzenlemeler bulunmalıdır.
KONTRATI VEREN
7.4 Kontrat verenin Farmasötik Kalite Sistemi, dışarıdan alınan tüm hizmetlerin kontrolünü ve gözden geçirilmesini içermelidir. Dışarıdan alınan hizmetlerin kontrolünü garanti edecek süreçlerin yürürlükte bulunduğundan nihai olarak kontrat veren sorumludur. Bu süreçler kalite risk yönetimi prensiplerini barındırmalı ve bilhassa şunları içermelidir:
7.4.1 Dışarıdan hizmet almadan önce, kontratı veren, dışarıdan alınan hizmetleri başarılı bir şekilde yürütebilmesi için kontratı kabul edenin yasallığını, uygunluğunu ve ehliyetini değerlendirmekle sorumludur. Kontrat veren aynı zamanda, kontrat yoluyla, bu kılavuzda yorumlandığı şekliyle İİU prensiplerinin ve kılavuzlarının izlendiğini güvence altına almakla sorumludur.
7.4.2 Kontrat veren, kontratı kabul eden tarafa, kontrat dâhilindeki işlerin yürürlükteki mevzuat ve ilgili ürünün ruhsat dosyasına uygun olarak yapılabilmesi için gereken tüm verileri ve bilgiyi sağlamalıdır. Kontrat veren, kontratı kabul edenin; tesislerine ekipmanlarına, personeline, diğer materyallerine veya diğer ürünlerine zarar verebilecek ürünle veya işlerle ilgili tüm problemlerden tümüyle haberdar olmasını sağlar.
7.4.3 Kontratı veren taraf, kontratı kabul eden tarafın performansı ile gerekli olan tüm iyileştirmelerin tanımlanmasını ve uygulamaya alınmasını izlemeli ve gözden geçirmelidir.
7.5 Kontrat veren, dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili kayıtları ve sonuçları gözden geçirmekten ve değerlendirmekten sorumlu olmalıdır. Ayrıca, ya kendisi veyahut kontratı kabul edenin mesul müdürünün onayına dayanarak, kontratı kabul eden tarafından kendisine gönderilen tüm ürünlerin ve materyallerin İİU ve ruhsat dosyasına uygun olarak işlendiğini garanti etmelidir.
KONTRATI KABUL EDEN
7.6 Kontratı kabul eden tarafın, kontratı verenin iş siparişlerini yeterli bir şekilde karşılayabilecek uygun tesisleri, ekipmanları, bilgisi, deneyimi ve ehliyetli personeli mevcut olmalıdır.
7.7 Kontratı kabul eden taraf, kendisine ulaşan tüm ürünlerin, materyallerin veya bilginin istenen amaca uygun olduğunu garanti etmelidir.
7.8 Kontratı veren tarafın düzenlemeleri önceden değerlendirmesi ve onayı olmadan, kontratı kabul eden taraf, kontrat dâhilinde kendisine yüklenen hiçbir işi üçüncü taraflara alt mukavele ile devredemez. Kontratı kabul eden taraf ile herhangi bir üçüncü taraf arasındaki düzenlemeler, orijinal kontratı veren taraf ile kontratı kabul eden taraf arasında olduğu gibi aynı şekilde üçüncü tarafın uygunluğunun değerlendirmesini de içeren verilerin ve bilginin mevcut olduğunu garanti etmelidir.
7.9 Kontratı kabul eden taraf, kontratı veren tarafın dışardan aldığı hizmetin kalitesini olumsuz yönde etkileyebilecek kontrat hükümlerinin dışında olan hiçbir yetkisiz değişikliği gerçekleştirmemelidir
7.10 Kontratı kabul eden taraf, kontratlı analizler dâhil, fason faaliyetlerin Kurum denetimine konu olabileceğini anlamalıdır.
KONTRAT
7.11 Kontratı veren taraf ile kontratı kabul eden taraf arasında, dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili olarak tarafların ayrı ayrı sorumluluklarını ve iletişim süreçlerini açıklayan bir kontrat hazırlanmalıdır. Kontratın teknik yönleri ilgili fason faaliyet ve İyi İmalat Uygulamaları konularında yeterince bilgili, ehliyetli kişilerce oluşturulmalıdır. Dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili tüm düzenlemeler yürürlükteki mevzuat ve ilgili ürünün ruhsatname bilgileri ile uyumlu olmalı ve her iki tarafça kabul edilmelidir.
7.12 Kontrat, fason faaliyetin her bir aşamasının yürütülmesinden hangi tarafın sorumlu olduğunu net olarak tanımlamalıdır, örneğin; bilgi yönetimi, teknoloji transferi, tedarik zinciri, alt mukavele, materyallerin kalitesi ve satın alınması, test edilmesi ve serbest bırakılması, üretimin ve kalite kontrolün (in proses kontrolleri, numune alma ve analizler dâhil) gerçekleştirilmesi.
7.13 Dışarıdan alınan hizmetlerle alakalı kayıtlar -örneğin üretim, analiz ve dağıtım kayıtları- ve referans numuneler kontrat veren tarafından saklanmalı veya kontrat verinin erişimine hazır olmalıdır. Bir şikâyet veya bir şüpheli hata olayında veyahut şüpheli bir sahte ürün vakasında, ürün kalitesinin değerlendirilmesine ilişkin tüm kayıtlar ulaşılabilir olmalı ve kontrat verenin ilgili prosedürlerindebelirtilmelidir.
7.14 Kontrat, kontratı kabul eden veya müştereken kabul edilen alt yükleniciler tarafından yürütülen fason faaliyetleri, kontratı veren tarafın denetlemesine müsaade etmelidir.
BÖLÜM 8
ŞİKÂYETLER VE GERİ ÇEKME
PRENSİP
Tüm şikâyetler ve hatalı olması muhtemel ürünlere ilişkin diğer tüm bilgiler, yazılı prosedürlere göre dikkatle incelenmelidir. Tüm beklenmedik durumlara önlem olmak üzere, hatalı olduğu bilinen veya bu konuda şüphe duyulan ürünlerin gerektiğinde piyasadan hızla ve etkin bir şekilde geri çekilebilmesine yönelik bir sistem tasarımlanmalıdır.
ŞİKÂYETLER
8.1 Şikâyetlerin işlem görmesi ve alınacak önlemlere karar verilmesi için bir kişi, kendisine yardımcı olacak yeterli personelle birlikte sorumlu olarak atanmalıdır. Eğer bu kişi mesul müdür değilse, mesul müdür her şikâyet, inceleme ve geri çekme olayından haberdar edilmelidir.
8.2 Olası bir ürün hatasına ilişkin şikâyetlerin söz konusu olduğu durumlarda, geri çekme kararı da dâhil olmak üzere izlenmesi gereken işlemleri belirten yazılı prosedürler mevcut olmalıdır.
8.3 Bir ürünün hatasına ilişkin her türlü şikâyet, tüm orijinal detayları ile beraber kaydedilmeli ve baştan sona soruşturulmalıdır. Bu tip problemlere ilişkin çalışmalara, normalde, kalite kontrolden sorumlu olan kişi de katılmalıdır.
8.4 Eğer bir seride ürün hatası bulunursa veya hatadan şüphelenilirse, diğer serilerin de bundan etkilenip etkilenmediğini saptamak için kontroller yapılması kararı verilmelidir. Özellikle hatalı serinin tekrar işlem görmüş kısımlarının bulunduğu diğer seriler incelenmelidir.
8.5 Bir şikâyet sonucu alınan tüm kararlar ve tüm önlemler kaydedilmeli ve ilgili seri kayıtları ile referanslandırılmalıdır.
8.6 Şikâyet kayıtları, dikkat çeken ve piyasadaki ürünün geri çekilmesini gerektirebilecek, spesifik veya tekrarlayan sorunlara ait her türlü belirti yönünden düzenli olarak gözden geçirilmelidir.
8.7 Bir şikâyetin sahtecilikten kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemeye yönelik özel bir dikkat gösterilmelidir.
8.8 Eğer bir imalatçı, muhtemel bir hatalı imalat, ürün bozulması, sahtecilik veya ürünle ilgili ciddi diğer kalite problemlerinin tespitini müteakiben aksiyon almayı düşündüğünde, Kurum haberdar edilmelidir.
GERİ ÇEKME
8.9 Geri çekme işlemlerine ilişkin yürütme ve koordinasyonu sağlayacak sorumlu bir kişi atanmalı ve bu kişi aciliyet derecesine göre tüm geri çekme işlemlerinin yürütülmesine yetecek kadar personel ile desteklenmelidir. Bu sorumlu kişi normalde satış ve pazarlama organizasyonundan bağımsız olmalıdır. Eğer bu kişi mesul müdür değilse, mesul müdür geri çekme işleminden haberdar edilmelidir.
8.10 Geri çekme işlemlerini organize edebilmek için düzenli olarak kontrol edilen ve güncellenen yazılı prosedürler bulunmalıdır.
8.11 Geri çekme işlemleri, her zaman ve hemen başlatılabilecek yeterlilikte olmalıdır.
8.12 Hatalı olan veya hatalı olduğundan şüphelenilen ve dolayısıyla da geri çekilmesi tasarlanan ürünler varsa, ürünlerin dağıtılma ihtimali olan tüm ülkelerin yetkili makamları hemen haberdar edilmelidir.
8.13 Ürünlerin dağıtım kayıtları, ilaç geri çekme işlemlerinden sorumlu kişi/ kişilerce ulaşılabilir olmalıdır ve bu kayıtlar, ihraç edilen ürünler ve doktor numuneleri de dâhil olmak üzere, satış yapılan müşteriler hakkında yeterli bilgileri (adresleri, çalışma saatleri içinde ve dışında bulundukları telefon numaraları ve/veya faks numaraları, seri numaraları ve sevk edilen ilaç miktarları) içermelidir.
8.14 Geri çekilen ürünler tanımlanmalı ve bunlara yapılacak işlem hakkında bir karara varılana kadar ayrı ve güvenli alanda saklanmalıdır.
8.15 Geri çekme işleminin gelişimi kaydedilmeli ve ürünün dağıtımı yapılan miktarı ile geri çekilen miktarı arasında bir mutabakat içerecek şekilde bir sonuç raporu hazırlanmalıdır.
8.16 Geri çekme işlemleri için yapılan düzenlemelerin etkinliği düzenli olarak değerlendirilmelidir.
8.17 Geri çekme işlemlerinde, “Geri Çekme Yönetmeliği” gerekleri aynen uygulanır.
BÖLÜM 9
İÇ DENETİM
PRENSİP
İyi İmalat Uygulamaları prensiplerine uyumu izlemek ve gerekli düzeltmeleri önermek amacıyla "İç Denetim" yapılmalıdır.
9.1 Bir ön program hazırlanmasından sonra personel konuları, tesisler, ekipman, dokümantasyon, üretim, kalite kontrol, tıbbi ürünlerin piyasaya dağıtımı, şikâyetler ve geri çekmeler ile ilgili düzenlemeler ile iç denetim çalışmaları, Kalite Güvencesi prensiplerine uygunluğun kanıtlanabilmesi açısından, aralıklarla incelenmelidir.
9.2 İç denetim, firma içerisinden bu amaçla görevlendirilen ehliyetli kişi/kişilerce bağımsız ve ayrıntılı bir şekilde yürütülmelidir. Bunun yanı sıra, firma dışından uzmanların bağımsız denetim yapmaları da faydalı olabilir.
9.3 Tüm iç denetimler kayda geçirilmelidir. Raporlar denetleme sırasında edinilen tüm gözlemleri ve eğer mümkünse düzeltici tedbirlere ilişkin önerileri de kapsamalıdır. Ayrıca daha sonra gerçekleşen uygulamalara ilişkin açıklamalar da kaydedilmelidir.
2.KISIM
ETKİN MADDELERDE TEMEL GEREKLİLİKLER
1. GİRİŞ
Beşeri Tıbbi Ürünlerin İmalathaneleri Hakkında Yönetmelik kapsamında, etkin maddelerin kullanımı ancak üretim yapan tesisin İİU gerekliliklerine uygunluğu halinde mümkün olabilmektedir. Bu bölüm etkin madde üretimi için özel bir bölüm olup, İİU kılavuzunun diğer ilgili bölümleri de uygulanabilir.
1.1 Amaç
Bu doküman (kılavuz), etkin maddelerin uygun bir yönetim kalitesi sistemiyle üretilmesi amacıyla İyi İmalat Uygulamalarına (İİU) yol göstermek için yazılmıştır. Ayrıca bu bölümde etkin maddelerin taşıması gereken kalite ve saflık gerekliliklerini karşıladığının güvence altına alınması amaçlanmıştır.
Bu kılavuzda geçen "üretim"; etkin maddelerle ilgili her türlü malzeme alımı, imal etme, ambalajlama, yeniden ambalajlama, etiketleme, yeniden etiketleme, kalite kontrolü, serbest bırakma, saklama, dağıtım ve gerekli kontrollerini kapsar. Bu kılavuzda, "-meli -malı" terimi uygulanamaz olduğu gösterilmediği, İİU kılavuzunun ilgili herhangi bir ekinde değiştirilmediği veya en azından ona denk bir kalite güvenliği seviyesi sağlayan bir alternatifle değiştirilmediği takdirde uygulanması beklenen tavsiyeleri belirtir.
İİU kılavuzu bir bütün olarak, üretim yapan personel veya çevre koruması için güvenlik durumlarını kapsamaz. Bu kontroller üreticinin kendi sorumluluğu altındadır ve kanunlarda yer verilmiştir.
Bu kılavuzun amacı ruhsatname/üretim izin belgesi gereksinimlerini tanımlamak veya farmakope gerekliliklerini değiştirmek değildir ve ruhsat/ üretim izinleri kapsamı dâhilinde etkin maddelerin özel kayıt gereksinimlerini belirleyen Kurum yetkilerine bir etkide bulunmaz. Kayıt dokümanlarındaki tüm taahhütler yerine getirilmelidir.
1.2 Kapsam
Bu kılavuz, beşerî tıbbi ürünlerin etkin maddelerinin üretiminde uygulanır. Steril etkin maddelerin üretiminde ise yalnızca, steril hale getirilmelerinin hemen öncesine kadarki noktaya kadar uygulanır. Bu kılavuz, steril etkin maddelerin sterilizasyon ve aseptik üretim sürecini içermemektedir ancak bunlar ulusal mevzuatta ortaya konan İİU prensipleri ve kılavuzlarıyla uyumlu olarak gerçekleştirilebilir ve 1. eki dâhil, İİU Kılavuzunda yorumlanmıştır.
Bu kısım, tam kan ve plazma ile kanın toplanması ve test edilmesi hususundaki detaylı gereklilikleri içermez. Ancak kan veya plazmanın hammadde olarak kullanılmasıyla üretilen etkin maddeleri kapsar.
Son olarak, bu kılavuz, bulk halinde ambalajlanan beşeri tıbbi ürünlere uygulanmaz. Ancak, özellikle belirli tipteki etkin maddeler için ilave kılavuzların bulunabileceği ek 2 ila 7’de olmak üzere, İİU kılavuzunun eklerinde tanımlanan istisnalara konu tüm diğer etkin başlangıç maddelerine uygulanır. Ekler bu sebeple gözden geçirilecektir, fakat bu süre zarfında ve yalnızca bu gözden geçirme tamamlanıncaya kadar, üreticiler temel gerekliliklere dair Kısım 1’i ve bu eklerin kapsamına giren ürünler için ilgili ekleri kullanmaya devam etmeyi seçebilirler ya da şimdiden Kısım 2’i uygulayabilirler.
Bölüm 19 sadece araştırma amaçlı tıbbi ürünlerde kullanılan etkin maddelerin üretilmesinde uygulanabilecek bir rehberlik sunabilir.
Etkin Madde Başlangıç Materyali: Etkin maddenin üretiminde kullanılan bir etkin madde, yarı mamul veya hammadde olup etkin maddenin yapısında belirgin bir yapısal parça olarak kullanılır. Bir Etkin Madde Başlangıç Materyali; ticari bir mal, bir veya daha fazla kontratlı veya ticari anlaşmalı tedarikçiden satın alınmış veya firmanın kendi tesislerinde üretilmiş bir materyal olabilir. Etkin Madde Başlangıç Materyalinin normalde kimyasal özellikleri ve yapıları tanımlanmıştır.
Üretici, etkin maddenin üretiminin başladığı noktayı belirler ve gerekçesini yazılı hale getirir.
Sentetik prosesler için bu, "Etkin Madde Başlangıç Materyalinin" prosese girdiği nokta olarak bilinir. Diğer prosesler için (Örneğin: Fermantasyon, ekstrasyon, saflaştırma vs.) bu gerekçe vaka bazlı olarak saptanmalıdır. Tablo 1 Etkin Madde Başlangıç Materyalinin, normalde sürece dâhil olduğu nokta hakkında rehberlik edecektir. Bu noktadan itibaren, yarı ve/veya etkin madde üretim aşamalarına, bu kılavuzda tanımlanan gerekli iyi imalat uygulamaları tatbik edilmelidir. Bu uygulama, etkin madde kalitesini etkilediği belirlenen kritik üretim basamaklarının validasyonunu içerecektir. Ancak, bir üreticinin bir üretim basamağını valide etmeyi tercih etmesinin, o basamağın mutlaka kritik olacağı anlamına gelmediği hatırda tutulmalıdır.
Bu dokümanın yaptığı rehberlik normalde Tablo 1'de gri olarak gösterilen basamaklara uygulanacaktır. Bu, tabloda gösterilen tüm basamakların yerine getirileceği anlamına gelmemektedir. Etkin madde üretiminde; proses, erken basamaklardan son basamaklara, saflaştırma ve ambalajlamaya doğru ilerledikçe İİU’nun sıkılığı artmalıdır. Granülasyon, kaplama veya partikül boyutunun fiziksel olarak değiştirilmesi (örneğin: öğütme, mikronize etme) gibi etkin maddeye uygulanan fiziksel işlemler en azından bu bölümün standartlarına uygun olarak yapılmalıdır.
Bu kılavuz, "Etkin Madde Başlangıç Materyali" olarak tanımlanan maddelerin kullanılmasından önceki basamaklara uygulanamaz.
2. KALİTE YÖNETİMİ
2.1 Prensipler
2.10 Kalite, üretime dâhil olan herkesin sorumluluğunda olmalıdır.
2.11 Her bir üretici, kalite yönetimi için, yönetimin ve uygun üretim personelinin aktif katılımını içeren etkin bir sistem kurmalı, dokümanlarını tutmalı ve hayata geçirmelidir.
2.12 Kalite yönetim sistemi etkin maddelerin istenen kalite ve saflıkta olmasını sağlamak amacıyla hem organize yapıyı, prosedürleri, işlemler ve kaynakları hem de gerekli aktiviteleri ihtiva etmelidir. Kalite ile ilgili tüm aktiviteler tanımlanmalı ve raporlanmalıdır.
2.13 Üretimden bağımsız ve hem kalite güvence (KG) hem de kalite kontrol (KK) sorumluluklarını yerine getiren kalite birim(ler)i olmalıdır. Organizasyonun büyüklüğü ve yapısına bağlı olarak bunlar ayrı KG ve KK birimleri veya tekbir kişi veya grup olarak şekillendirilebilir.
2.14 Yarı mamul ve etkin maddelerini piyasaya sürmeye yetkili personel belirlenmelidir.
2.15 Tüm kalite ile alakalı aktiviteler yapıldığı anda kayda geçirilmelidir.
2.16 Kurulu prosedürlerdeki tüm sapmalar rapor edilmeli ve açıklanmalıdır. Kritik sapmalar araştırılmalı ve araştırma ve sonuçları rapor edilmelidir.
2.17 Böyle bir kullanıma izin veren uygun sistemler olmadığı müddetçe (Örnek: 10.20 bölümünde anlatılan karantina altında serbest bırakma veya değerlendirmenin tamamlanmasının beklendiği hammadde veya yarı mamullerin kullanımı gibi) hiçbir materyal, kalite birim(ler)ince değerlendirme tatmin edici biçimde tamamlanmadan önce piyasaya sürülmemeli veya kullanılmamalıdır.
2.18 Sorumlu yönetimi; otorite denetimleri, ciddi İİU sapmaları, ürün hataları ve ilgili eylemler konusunda zamanında uyaracak prosedürler bulunmalıdır (örnek: kaliteye bağlı şikâyetler, geri çekmeler, otorite aksiyonları, vs.).
2.19 Kalite hedefine güvenilir bir şekilde ulaşabilmek için, İyi İmalat Uygulamaları, kalite kontrol ve kalite risk yönetimini bünyesinde barındıran, kapsamlı biçimde dizayn edilmiş ve gerektiği gibi uygulanan bir kalite sistemi mevcut olmalıdır.
2.2 Kalite Risk Yönetimi
2.20 Kalite risk yönetimi; aktif bileşenin kalite risklerinin değerlendirmesi, kontrolü, derlenmesi ve iletişimi için sistematik bir prosestir. Hem proaktif hem de retrospektif olarak uygulanabilir.
2.21 Kalite risk yönetimi şu aşağıdakileri sağlamalıdır;
- Kalite risk değerlendirmesi; bilimsel bilgi birikimi, proses hakkındaki deneyim ve aktif bileşeni kullanan kişi ile iletişimde olan kişinin korunmasına dayanır.
- Kalite risk yönetim işleminin çaba, resmiyet ve dokümantasyon seviyesi risk seviyesi ile orantılı olmalıdır.
Bunlara ilave olarak, proses örnekleri ve Kalite Risk Yönetimi uygulamaları Ek-20’de bulunabilir.
2.3 Kalite Biriminin Sorumlulukları
2.30 Kalite birimleri tüm kalite ile ilgili konulara iştirak etmelidir.
2.31 Kalite birimleri tüm uygun kalite ile alakalı dokümanları incelemeli ve onaylamalıdır.
2.32 Bağımsız kalite birimlerinin asıl sorumlulukları asla başkasına devredilemez. Bu sorumluluklar yazılı olmalı ve aşağıda yazılanlarla sınırlı olmamak kaydıyla aşağıdakileri içermelidir:
1. Tüm etkin maddelerin serbest bırakılması veya reddedilmesi. Üretici firmanın kontrolü dışındaki kullanımlarda yarı mamullerin serbest bırakılması veya reddi,
2. Hammaddeleri, yarı mamulleri, ambalajlama ve etiketleme materyallerini serbest bırakmak veya reddetmek için bir sistem oluşturulması,
3. Etkin maddelerin dağıtım onayı verilmeden önce tamamlanmış seri üretimini ve kritik işlem adımlarının laboratuvar kontrol kayıtlarının incelenmesi,
4. Kritik sapmaların araştırıldığından ve çözümlendiğinden emin olunması,
5. Her türlü spesifikasyonun ve ana üretim direktiflerinin onaylanması,
6. Yarı mamul veya etkin madde kalitesi ile alakalı tüm prosedürlerin onaylanması,
7. İç denetimlerin (kendi kendini denetleme) yapılmasının sağlanması,
8. Yarı mamul ve etkin maddeleri fason üreticilerinin onaylanması,
9. Potansiyel olarak yarı mamul veya etkin madde kalitesini etkileyecek değişikliklerin onaylanması,
10. Validasyon protokollerinin ve raporlarının incelemesi ve onaylanması,
11. Kalite ile alakalı şikâyetlerin araştırılması ve çözümlenmesi,
12. Kritik ekipmanların kalibrasyonu ve bakımı için etkin sistemlerin kullanıldığından emin olunması,
13. Materyallerin uygun bir şekilde test edilmesinin ve sonuçların raporlanmasının sağlanması,
14. Uygun olan yerlerde etkin maddelerin ve/veya yarı mamullerin yeniden testi veya son kullanım tarihlerini destekleyecek sabit verilerin var olduğundan emin olunması ve
15. Ürün kalite incelemelerinin uygulanması (Bölüm 2.6'da tanımlandığı gibi).
2.4 Üretim Aktivitelerinde Sorumluluk
Üretim aktivitelerinde sorumluluk yazılı olarak tanımlanmalı ve bunlarla kısıtlı kalmamak şartıyla şu aşağıdakileri kapsamalıdır:
1. Etkin maddelerin veya yarı mamullerin üretiminde kullanılan talimatların yazılı prosedürlere uygun olarak hazırlanması, incelenmesi, onaylanması ve dağıtılması,
2. Etkin maddelerin ve eğer uygunsa yarı mamullerin önceden onaylanmış direktiflere uygun olarak üretilmesi,
3. Tüm üretim seri kayıtlarının incelenmesi ve bunların tam ve imzalı olmasının sağlanması,
4. Tüm üretim sapmalarının raporlanıp değerlendirilmesi ve kritik sapmaların araştırılıp sonuçlarının rapor edilmesi,
5. Üretim tesislerinin temiz ve yeri geldiğinde dezenfekte edilmiş halde olmasının sağlanması,
6. Gerekli kalibrasyonların uygulanmasının ve kayıtların tutulmasının sağlanması,
7. Bina ve ekipman bakımının yapılmasının ve kayıtlarının tutulmasının sağlanması,
8. Validasyon protokollerinin ve raporlarının incelenip onaylanmasının sağlanması,
9. Üretim, işlem veya ekipmanlarla ilgili teklif edilen değişikliklerin değerlendirilmesi ve
10. Yeni ve uygun olduğunda tadilatı yapılmış tesislerin ve ekipmanların kalifikasyonu.
2.5 İç Denetimler (Kendi Kendini Denetleme)
2.50 Etkin maddelerin İİU prensiplerine uygun olduğunun onaylanabilmesi için onaylanmış bir takvim dâhilinde iç denetimler yapılmalıdır.
2.51 Denetim bulguları ve düzenleyici eylemler rapor edilmeli ve firma içindeki sorumlu yönetimin dikkatine sunulmalıdır. Üzerinde anlaşılan düzenleyici eylemler zamanında ve etkin bir biçimde yerine getirilmelidir.
2.6 Ürün Kalitesinin Gözden Geçirilmesi
2.60 Prosesin tutarlılığını doğrulamak amacıyla etkin maddelerde düzenli kalite gözden geçirme çalışmaları gerçekleştirilmelidir. Bu tür gözden geçirmeler normalde yıllık olarak yapılmalı ve rapor edilmelidir. Ve en az şunları içermelidir:
- Kritik in-proses kontrol ve kritik etkin madde test sonuçlarının incelemesi,
- Belirlenmiş spesifikasyon(lar)ı karşılayamayan tüm serilerin incelemesi,
- Tüm kritik sapmaların veya uyumsuzlukların ve ilgili araştırmaların incelemesi,
- Süreç içindeki veya analitik metotlardaki herhangi bir değişikliğin incelemesi,
- Stabilite denetim programının sonuçlarının incelemesi,
- Kaliteyle alakalı tüm iadelerin, şikâyetlerin ve geri çekmelerin incelenmesi ve
- Düzenleyici eylemlerin yeterliliğinin incelemesi.
2.61 Bu gözden geçirme sonuçları değerlendirilmeli ve düzeltici bir eyleme mi veya herhangi bir re-validasyona mı başlanılmalı, buna dair bir karar verilmelidir. Bu tip düzeltici eylemlerin nedenleri belgelenmelidir. Üzerinde anlaşılan düzeltici eylemler zamanında ve etkin bir biçimde tamamlanmalıdır.
3. PERSONEL
3.1 Personel Kalifikasyonu
3.10 Yarı mamullerin ve etkin maddelerin üretimini sağlamak ve denetlemek için uygun eğitime ve/veya deneyime sahip yeterli sayıda personel bulunmalıdır.
3.11 Yarı mamullerin ve etkin maddelerin üretiminden sorumlu tüm personelin sorumlulukları yazılı olarak belirtilmelidir.
3.12 Kalifiye bireyler tarafından sürekli olarak eğitimler yapılmalı ve en azından asgari olarak çalışanın yaptığı kendi işine ve fonksiyonuna bağlı olarak İİU'yi kapsamalıdır. Eğitim kayıtları tutulmalıdır. Eğitim periyodik olarak değerlendirilmelidir.
3.2 Personel Hijyeni
3.20 Personel uygun temizlik ve sanitasyon koşullarına sahip olmalıdır.
3.21 Personel yapıyor oldukları üretim aktivitesine uygun temiz kıyafetler giymeli ve bu giysi belirli zamanlarda değiştirilmelidir. Gerekli olduğu zamanlarda yarı mamulleri ve etkin maddeleri korumak için kafa, yüz, el ve kolları kapatan ek koruyucu aksesuarlar giyilmelidir.
3.22 Personel yarı mamuller ve etkin maddelerle doğrudan temas kurmaktan kaçınmalıdır.
3.23 Sigara içmek, yemek yemek, içmek, sakız çiğnemek ve yiyecek saklanması üretim alanından ayrı, tayin edilmiş belli bazı bölgelerle kısıtlı olmalıdır.
3.24 Enfeksiyonlu hastalık taşıyan veya bedeninin görünen yerinde açık yaraları olan personel etkin maddelerin kalitesini tehdit eden aktivitelerde bulunmamalıdır. Herhangi bir zamanda herhangi bir kişi (ya tıbbi muayene veya denetimcinin gözlemi sonucunda) aşikâr bir hastalığa veya açık yaralara sahipse koşulları düzelene kadar veya yetkili tıbbi personelin kişinin hastalığının etkin maddelerin güvenliğini veya kalitesini tehdit etmediğine ilişkin onay verene kadar, etkin maddelerin kalitesini kötü yönde etkileyeceği durumların dışında tutulmalıdır.
3.3 Danışmanlar
3.30 Yarı mamullerin ve etkin maddelerin üretim ve kontrolü konusunda tavsiyelerde bulunan danışmanların ilgili oldukları konuda tavsiyede bulunabilmeleri için yeterli eğitime, çalışmaya, deneyime ve bunların çeşitli kombinasyonlarına sahip olmaları gerekmektedir.
3.31 Kayıtlar, bu danışmanların adı, adresi, nitelikleri ve sağladıkları hizmet tipini içermelidir.
4. BİNALAR VE TESİSLER
4.1 Tasarım ve İnşaatlar
4.10 Yarı mamullerin ve etkin maddelerin üretilmesinde kullanılan binalar ve tesisler binanın tipine ve durumuna göre, temizliğe, bakıma ve işlemlere yardımcı olacak şekilde konuşlandırılmalı, dizayn ve inşa edilmelidir. Tesisler potansiyel kontaminasyonu en aza indirecek şekilde dizayn edilmelidir. Yarı mamul ve etkin maddeleri için mikrobiyolojik şartların belirlendiği yerlerde, tesisler mikrobiyolojik kontaminantlara maruz kalmayı kısıtlayacak şekilde uygun bir biçimde dizayn edilmelidir.
4.11 Binalar ve tesislerdeki ekipman ve materyaller, karışıklığa ve kontaminasyona neden olmayacak şekilde düzenli bir biçimde yerleştirilebilecek yeterli alana sahip olmalıdır.
4.12 Ekipmanın kendisinde (Örnek: kapalı veya muhafazalı sistemlerde) yeterli derecede koruması olan ekipmanlar bina dışında konuşlandırılabilir.
4.13 Binalar ve tesislerdeki personel ve malzeme akışı; karışıklığı ve kontaminasyonu önleyecek şekilde dizayn edilmelidir.
4.14 Şu aşağıdaki aktiviteler için belirli bölgelerin veya başka kontrol sistemlerinin olması gereklidir:
- Gelen materyallerin, bekleyen serbest bırakmaların veya iadelerin alındıları, tanımlanması, örneklenmesi ve karantinası,
- Yarı mamullerin ve etkin maddelerin salım veya iade öncesi karantinaya alınması,
- Yarı mamullerin ve etkin maddelerin örneklenmesi,
- Daha ileri seviye bir tahliye işlemi öncesi (örnek: iade, yeniden işleme veya imha etme) reddedilen malların tutulması,
- Serbest bırakılan materyallerin saklanması,
- Üretim operasyonları,
- Ambalajlama ve etiketleme işlemleri ve
- Laboratuvar işlemleri.
4.15 Personel için uygun temizlik, yıkanma ve tuvalet tesisleri sağlanmalıdır. Bu temizlik tesisleri uygun şekilde sıcak ve soğuk su, sabun veya deterjan, havalı el kurutucuları veya tek kullanımlık havlularla donatılmalıdır. Yıkanma ve tuvalet tesisleri üretim alanından ayrı olmalı ama üretim alanlarından kolayca erişim sağlanabilmelidir. Yeri geldiğinde duş ve/veya elbise değişimi için uygun tesisler sağlanmalıdır.
4.16 Laboratuvar bölgeleri/işlemleri normalde üretim bölgesinden ayrı bulundurulmalıdır.
Bazı laboratuvar bölgeleri, özellikle in-proses kontrollerde kullanılan yerler, üretim alanları içinde bulunabilir, ancak üretim sürecinin işlemlerinin laboratuvar ölçümlerinin netliğini olumsuz yönde etkilememesi ve laboratuvar işlemlerinin yarı mamul ve etkin maddelerin üretim sürecini kötü yönde etkilememesi gerekmektedir.
4.2 Teknik Destek Hizmetleri
4.20 Üretim kalitesini etkileyecek tüm teknik destek hizmetleri (Örnek: Buhar, gazlar, basınçlı hava, ısıtma, havalandırma ve klima sistemi) kalifiye edilmeli ve izlenmelidir. Ve sınırları aşıldığında hemen uygun işleme tabi tutulmalıdır. Bu altyapı sistemlerinin çizimleri hazır bulundurulmalıdır.
Belgenin devamı okuyucuda yükleniyor.