KolayuyumGiriş yap

Beşeri Tıbbi Ürünler İmalathaneleri İyi İmalat Uygulamaları (GMP) Kılavuzu

Kılavuz

Tür
Kılavuz
Tarih
07.09.2017
Yürürlük
01.10.2017
Son değişiklik
26.03.2024
Durum
Yürürlükte
Seri
Kılavuzlar, İmalat Sanayi Mevzuatı, Sağlık Mevzuatı

1. KISIM

BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNLERDE TEMEL GEREKLİLİKLER

BÖLÜM 1

FARMASÖTİK KALİTE SİSTEMİ

PRENSİP

Üretim yeri izni sahibi, tıbbi ürünleri, amaçlanan kullanımlarına, durumuna uygun olarak ruhsatname veya klinik araştırma izni gerekliliklerine uygun olarak, güvenilirlik, kalite ve etkinlikteki bir yetersizlik nedeniyle hastayı riske sokmayacak şekilde üretmek zorundadır. Bu kalite hedefine ulaşmak üst düzey yönetimin sorumluluğudur ve firmanın farklı birçok departmanındaki ve tüm düzeylerindeki personelinin, firma tedarikçilerinin ve dağıtıcılarının katılımını ve bağlılığını gerektirir. Bu kalite hedefine güvenilir şekilde erişmek için, İyi İmalat Uygulamalarını ve Kalite Risk Yönetimini özümsemiş, kapsamlı olarak tasarlanmış ve doğru olarak uygulanan bir Farmsötik Kalite Sistemi bulunmalıdır. Farmasötik Kalite Sistemi bütünüyle dokümante edilmeli ve sistemin etkinliği izlenmelidir. Kalite Güvence sistemlerinin tüm parçaları uzman personel, uygun ve yeterli altyapı, ekipman ve tesisler ile desteklenmelidir. Üretim yeri izni sahibini ve mesul müdürü bağlayan ek yasal sorumluluklar da bulunmaktadır.

Kalite Yönetimi, iyi imalat uygulamaları (İİU) ve kalite risk yönetimi temel kavramları birbirleri ile ilişkilidir. Burada, bu kavramların birbirleri ile ilişkilerini ve tıbbi ürünlerin üretimi ve kontrolü açısından sahip oldukları temel önemi ortaya koymak amacıyla tanımları yapılmıştır.

FARMASÖTİK KALİTE SİSTEMİ1

1.1 Kalite Yönetimi, bir ürünün, tek başına veya toplu olarak kalitesini etkileyen tüm unsurları kapsayan, geniş çerçeveli bir kavramdır. Tıbbi ürünlerin amaçlanan kullanımları için gereken kalitede olduklarını güvence altına almak hedefi ile yapılan organize düzenlemelerin bütünüdür. Dolayısıyla Kalite Yönetimi, İyi İmalat Uygulamalarını bünyesinde barındırmaktadır.

1.2 İİU; tıbbi araştırma ürünlerinin üretiminden, teknoloji transferine, ticari üretiminden ürüne son verilmesine kadarki yaşam döngüsü aşamalarına tatbik edilir. Ancak ICH Q10’da tarif edildiği şekilde Farmasötik Kalite Sistemi, farmasötik geliştirme yaşam döngüsü aşamasına kadar uzanabilir ve opsiyonel olmakla birlikte yenilik ve sürekli iyileştirmeye olanak sağlamalı ve farmasötik geliştirmeyle üretim faaliyetleri arasındaki bağı kuvvetlendirmelidir.

1.3 Yeni bir Farmasötik Kalite Sistemi geliştirirken veya var olan bir sistemi değiştirirken, firma faaliyetlerinin büyüklüğü ve karmaşıklığı göz önünde tutulmalıdır. Sistemin dizaynı, uygun araçların kullanımı dâhil, uygun risk yönetimi prensiplerini bünyesinde barındırmalıdır. Sistemin bazı yönleri şirket geneline yayılmış ve bazıları tesise özel olabilirken, normalde sistemin etkinliği tesis düzeyinde gösterilir.

1.4 Tıbbi ürünlerin imalatına uygun bir Kalite Yönetim Sistemi sistemi şu noktaları garanti altına almalıdır:

(i) Ürün realizasyonu; uygun kalite özelliklerine sahip ürünlerin istikrarlı biçimde açığa çıkmasına imkân sunan bir sistemin tasarlanması, planlanması, uygulamaya geçirilmesi, sürdürülmesi ve sürekli iyileştirilmesi yoluyla kazanılır,

(ii) Ürün ve proses bilgisi tüm yaşam döngüsü aşamaları boyunca kullanılır;

(iii) Tıbbi ürünler, İyi İmalat Uygulamaları gereklilikleri dikkate alınarak tasarlanır ve geliştirilir,

(iv) Üretim ve kontrol işlemleri açıkça tanımlanır ve İyi İmalat Uygulamaları uyarlanır,

(v) Yönetim sorumlulukları açıkça belirtilir,

(vi) Üretim, tedarik ve doğru başlangıç maddeleri ve ambalaj malzemelerinin kullanılmalarına, tedarikçilerin seçimine ve izlenmesine ve her bir teslimatın onaylı tedarikçi zincirinden olduğunu doğrulamaya yönelik düzenlemeler yapılır,

(vii) Dışarıdan alınan hizmetlerin yönetimini güvence altına alan prosesler yürürlükte olur,

(viii) Proses performansı ve ürün kalitesi için, etkin izleme ve kontrol sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılmasıyla bir kontrol durumu tesis ve idame edilir,

(ix) Seri serbest bırakmada, potansiyel sapmaların gelecekte ortaya çıkmasını engelleyecek önleyici aksiyonların alınmasını da göz önünde tutarak sapmaların incelenmesinde ürün ve proses izlem sonuçları dikkate alınır,

(x) Yarı mamuller üzerinde tüm gerekli kontroller ve diğer inproses kontroller ile validasyonlar yapılır,

(xi) Proses ve ürün bilgisinin mevcut seviyesine uygun kalite iyileştirmelerinin uygulamaya geçirilmesi yoluyla sürekli iyileştirmeye olanak sağlar,

(xii) Planlı değişikliklerin prospektif olarak değerlendirilmesine ve gerektiğinde idareye yapılacak bildirim ve onay hususlarını da gözeterek uygulamaya geçirilmeden önce onaylanmasına yönelik düzenlemeler yürürlükte olur,

(xiii) Herhangi bir değişikliğin uygulamaya geçirilmesinden sonra, kalite amaçlarının elde edildiğine ve ürün kalitesi üzerinde öngörülmemiş hiçbir zararlı etki olmadığına dair bir değerlendirme yapılır,

(xiv) Sapmaların, şüpheli ürün hatalarının ve diğer problemlerin incelenmesi sırasında uygun seviyede bir kök neden analizi gerçekleştirilmelidir. Bu, Kalite Risk Yönetimi prensipleri kullanılarak belirlenebilir. Konu hakkındaki kök neden(ler)in belirlenemediği durumlarda, en çok muhtemel olan kök neden(ler)in ortaya çıkarılmasına ve bunlara değinilmesine önem verilmelidir. Neden olarak insan hatasından şüphelenildiğinde veya neden olarak insan hatası bulunduğunda bu durum, varsa, proses, prosedür veya sistem bazlı hataların veya problemlerin gözden kaçırılmadığının garanti edilmesine dikkat edilerek ispatlanmalıdır. İncelemelere karşılık olarak uygun düzeltici ve/veya önleyici aksiyonlar (DÖF’ler) belirlenmeli ve uygulanmalıdır. Bu tür aksiyonların etkinliği Kalite Risk Yönetimi prensiplerince izlenmeli ve değerlendirilmelidir.

(xv) Tıbbi ürünler, mesul müdür her bir üretim serisinin, ruhsatına esas bilgilere, üretim, kontrol ve tıbbi ürünün serbest bırakılışına ilişkin yasa ve kurallara uygun olarak üretildiğini ve kontrol edildiğini gösteren onay vermedikçe, yani seriyi serbest bırakmadıkça, satılamaz veya temin edilemez,

(xvi) Tıbbi ürünlerin, raf ömürleri boyunca kalitelerinin devam ettirilmesi amacıyla uygun koşullarda saklanması, dağıtılması ve müteakiben işlem görmesini mümkün olduğunca garanti altına alacak yeterli düzenlemeler mevcut olur,

(xvii) Farmasötik Kalite Sisteminin etkinliğini ve uygulanabilirliğini düzenli olarak değerlendirecek bir iç denetim ve/veya kalite teftiş süreci bulunur.

1.5 Etkin bir Farmasötik Kalite Sisteminin mevcut olmasını, yeterli kaynak sağlanmasını ve organizasyon genelinde görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanmasını, iletişimini ve uygulamaya geçirilmesini güvence altına almakta nihai sorumluluk üst yönetimindir. Üst yönetimin, Farmasötik Kalite Sistemine liderlik etmesi ve sisteme aktif katılımı esastır. Bu liderlik, organizasyon dâhilindeki tüm seviyedeki ve tesislerdeki personelin Farmasötik Kalite Sistemine desteğini ve bağlılığını garanti etmelidir.

1.6 Ürünlerin, proseslerin ve sistemin kendisinin sürekli iyileştirilmesi için fırsatların belirlenmesi amacıyla,üst yönetimin katılımıyla, Farmasötik Kalite Sistemi işleyişine yönelik periyodik yönetimsel gözden geçirme yapılmalıdır.

1.7 Farmasötik Kalite Sistemi tanımlanmalı ve belgelendirilmelidir. Bir kalite el kitabı veya denk bir doküman oluşturulmalı ve yönetim sorumlulukları dâhil, kalite yönetim sisteminin bir tarifini içermelidir.

1 Ulusal mevzuat üreticilerin etkin bir farmasötik kalite güvence sistemi kurmalarını ve yerine getirmelerini gerektirmektedir. Bu bölümde Farmasötik Kalite Sistemi terimi, ICH terminolojisi ile tutarlı olmak adına kullanılmıştır.Bu bölümün amaçları açısından bu terimler eşdeğer olarak görülebilir.

TIBBİ ÜRÜNLER İÇİN İYİ İMALAT UYGULAMALARI

1.8 İyi imalat uygulamaları, ürünlerin kullanım amaçlarına uygun ve ruhsat dosyası, klinik araştırma izni veya ürün spesifikasyonunun gerektirdiği şekilde kalite standartları uyarınca istikrarlı olarak üretildiğini ve kontrol edildiğini güvence altına alır ve Kalite Yönetiminin bir parçasıdır.

İyi imalat uygulaması, hem üretim ve hem de kalite kontrol ile ilgilidir. İİU’nun temel gereklilikleri şunlardır:

(i) Tüm üretim prosesleri açıkça tanımlanır, deneyimlerin ışığı altında sistematik olarak yeniden gözden geçirilir ve tıbbi ürünleri istikrarlı biçimde istenen kalitede ve spesifikasyonlarına uygun olarak üretmeye elverişli bulundukları gösterilir.

(ii) Üretim proseslerinin kritik basamakları ve proseslerde yapılan belirgin değişiklikler valide edilir.

(iii) İİU için gerekli tüm olanaklar aşağıdakiler de dâhil olmak üzere sağlanır:

• Uygun kalifiye ve eğitimli personel,

• Uygun tesisler ve alan,

• Uygun ekipman ve hizmetler,

• Doğru materyal, kaplar ve etiketler,

• Farmasötik Kalite Sistemi uyarınca onaylanmış prosedürler ve talimatlar,

• Uygun depolama ve nakliye.

(iv) Talimatlar ve prosedürler, talimat formuna özellikle eldeki olanaklara göre uygulanabilir şekilde açık ve anlaşılabilir bir dille yazılır.

(v) Prosedürler doğru biçimde yerine getirilir ve operatörler bu amaçla eğitilir.

(vi) Üretim sırasında, tüm işlemlerin prosedürlere ve talimatlara göre fiilen yapıldığını ve ürünün istenen kalitede ve miktarda olduğunu gösterecek şekilde elle veya diğer kayıt cihazlarıyla kayıt tutulur.

(vii) Her anlamlı sapma tümüyle kaydedilir, kök nedenin belirlenmesi maksadıyla araştırılır ve uygun düzeltici-önleyici aksiyonlar uygulamaya geçirilir.

(viii) İzlenecek olan serinin, dağıtımı da dâhil olmak üzere, tüm geçmişine ait üretim kayıtları anlaşılabilir ve kolay erişilebilir formlar halinde saklanır.

(ix) Ürünlerin dağıtımı, kalitelerini etkileyecek herhangi bir riski asgariye indirecek şekilde yapılır ve iyi dağıtım uygulamalarını dikkate alır.

(x) Herhangi bir seriyi, satış veya dağıtım sonrası, geri çekme imkânı veren bir sistem mevcut bulunur.

(xi) Piyasaya arz edilmiş ürünlere ilişkin şikâyetler incelenir, kalite kusurlarının sebepleri araştırılır, hatalı ürünlere ilişkin uygun önlemler alınır ve hatanın tekrarı önlenir.

KALİTE KONTROL

1.9 Kalite kontrol, İyi İmalat Uygulamalarının bir parçası olup, gerekli ve ilgili testlerin gerçekten yapılmasını; materyalin kullanımdan, ürünlerin ise satış veya dağıtımdan önce, kalitelerinin yeterli olduğuna karar verilmesini sağlayan numune alma, spesifikasyon, test etme ve organizasyon, dokümantasyon ve serbest bırakma prosedürleri ile ilgilidir.

Kalite kontrolün temel gereklilikleri şunlardır:

(i) Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk ve bitmiş ürünlerden örneklemesi, incelenmesi, test edilmesi ve İİU amacıyla çevre şartlarının izlenmesi için yeterli tesisler, eğitilmiş personel ve onaylanmış prosedürler mevcut bulunur.

(ii) Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk ve bitmiş ürünlerden örnek alma işlemleri onaylanmış personelle ve yöntemlerle yapılır.

(iii) Test metodları valide edilir.

(iv) Gerekli tüm numune alma, inceleme ve test prosedürlerinin fiilen yapıldığını gösteren kayıtlar, el ve/veya kayıt cihazlarıyla tutulur. Herhangi bir sapma tümüyle kaydedilir ve araştırılır.

(v) Bitmiş ürünler, ruhsatnamede veya klinik araştırma izninde belirtilen kalitatif ve kantitatif bileşime uygun etkin maddeler içerir, istenilen saflıkta olur ve doğru şekilde etiketlenmiş uygun kaplar içinde saklanır.

(vi) Hammadde, yarı mamul, bulk ve bitmiş ürünlerin test ve inceleme sonuçlarını içeren kayıtlar spesifikasyonları ile usulüne uygun olarak karşılaştırılır. Ürün değerlendirmesi; ilgili üretim dokümanlarının gözden geçirilmesi ve değerlendirilmesi ile belirlenmiş prosedürlerden sapmaların değerlendirilmesini kapsar.

(vii) Hiçbir ürün serisi, mesul müdür tarafından, ürünün ruhsatına esas bilgilere uygunluğu onaylanmadıkça satış veya dağıtım amacıyla serbest bırakılmaz.

(viii) Ürünün, gerektiğinde tekrar incelenebilmesi için, Ek-19 uyarınca, başlangıç maddeleri ve ürünlere ait yeterli miktarda referans numunesi saklanır ve numune son ambalajında tutulur.

ÜRÜN KALİTESİNİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ

1.10 Yalnız ihraç amacı taşıyan ürünler de dâhil olmak üzere bütün ruhsatlı tıbbi ürünlerin düzenli periyodik veya dönemsel kalite incelemeleri, herhangi bir eğilimi belirlemek ve ürünü ve proses gelişimini tanımak amacıyla mevcut prosesin tutarlılığını, hem başlangıç materyalleri hem de bitmiş ürün için mevcut spesifikasyonların uygunluğunun doğrulanması amacıyla gerçekleştirilmelidir. Normalde bu tür incelemeler, daha önceki incelemeler de göz önüne alınarak, yıllık olarak yapılmalı ve dokümante edilmelidir ve en azından aşağıdaki unsurları içermelidir:

(i) Üründe kullanılan ambalaj materyalleri dâhil, başlangıç materyallerinin gözden geçirilmesi, özellikle yeni kaynaktan olanlar ve bilhassa etkin maddelerin tedarik zinciri izlenebilirliğinin gözden geçirilmesi.

(ii) Kritik in-proses kontrollerinin ve bitmiş ürün sonuçlarının gözden geçirilmesi.

(iii) Belirlenen spesifikasyonu/spesifikasyonları karşılayamayan serilerin gözden geçirilmesi ve bunların araştırılması.

(iv) Bütün önemli sapmaların veya uygunsuzlukların, bunların ilgili araştırmalarının ve sonuçta alınan düzeltici ve önleyici aksiyonların etkinliğinin gözden geçirilmesi.

(v) Proseslerde veya analitik metotlarda yapılan bütün değişikliklerin gözden geçirilmesi.

(vi) Üçüncü ülke (sadece ihracat) dosyaları için olanlar dâhil, başvurusu yapılan, izin verilen veya reddedilen ruhsat varyasyonlarının gözden geçirilmesi.

(vii) Stabilite izleme programının sonuçlarının ve herhangi bir ters eğilimin gözden geçirilmesi.

(viii) Kaliteye ilişkin bütün iadelerin, şikâyetlerin ve geri çekmelerin ve de bu zamanlarda yapılan araştırmaların gözden geçirilmesi.

(ix) Ürün prosesi veya ekipmanla ilgili daha önceki diğer tüm düzeltici aksiyonların yeterliliğinin gözden geçirilmesi.

(x) Yeni ruhsatlar ve ruhsata yapılan varyasyonlar için ruhsat-sonrası taahhütlerin gözden geçirilmesi.

(xi) İlgili ekipman ve HVAC, su, basınçlı gazlar, vb. yardımcı tesislerin kalifikasyon durumu.

(xii) Güncel olduklarını temin etmek amacıyla Bölüm 7 kapsamında tanımlanan şekilde her bir anlaşmanın gözden geçirilmesi.

1.11 Üretici ve farklıysa ruhsat sahibi, gözden geçirme sonuçlarını değerlendirmeli ve Farmasötik Kalite Sistemi dâhilinde düzeltici ve önleyici aksiyon veya herhangi bir revalidasyon yapılıp yapılmayacağı hususunda değerlendirme yapılmalıdır. Bu aksiyonların devam eden yönetimi ve gözden geçirilmesi için yönetim prosedürleri olmalı ve iç denetim esnasında bu prosedürlerin etkinliği doğrulanmalıdır. Kalite incelemeleri, bilimsel olarak gerekçelendirildiği sürece, katı dozaj formları, sıvı dozaj formları, steril ürünler, vb. ürün tipine göre gruplandırılabilir.

Ruhsat sahibinin üretici olmadığı durumlarda, çeşitli taraflar arasında, kalite incelemesinin yapılmasında ayrı ayrı sorumlulukları belirleyen geçerli teknik bir anlaşma olmalıdır. Ruhsat sahibiyle birlikte nihai seri sertifikasyonundan sorumlu mesul müdür kalite incelemesinin zamanında ve doğru şekilde yapıldığını temin etmelidir.

KALİTE RİSK YÖNETİMİ

1.12 Kalite risk yönetimi, tıbbi ürünün kalitesine olan risklerin değerlendirilmesi, kontrolü, bildirimi ve incelenmesi için sistematik bir prosestir. Hem proaktif hem de retrospektif olarak uygulanabilir.

1.13 Kalite risk yönetimi sisteminin prensipleri şunlardır:

(i) Kalite riskinin değerlendirilmesi bilimsel bilgiye, proses ile deneyime dayanır ve sonunda hastanın korunması ile bağlantılıdır.

(ii) Kalite risk yönetimi prosesinin efor, formalite ve dokümantasyon seviyesi risk seviyesi ile orantılıdır.

İlave olarak, kalite risk yönetimi proses ve uygulama örnekleri Ek-20’de veya ICH Q9’da bulunabilir.

BÖLÜM 2

PERSONEL

PRENSİP

Tıbbi ürünlerin doğru biçimde imalatı şahıslara bağlıdır. Bu nedenle imalatçı, sorumluluğu olan tüm görevleri yerine getirmek için yeterli sayıda kalifiye elemana sahip olmalıdır. Bireysel sorumluluklar bireyler tarafından açıkça anlaşılmış ve kaydedilmiş olmalıdır. Tüm personel kendisiyle ilgili İyi İmalat Uygulamaları prensipleri hakkında bilgi sahibi olmalı ve ihtiyaçlarına yönelik olarak, hijyenik açıklamalar da dâhil olmak üzere, başlangıçta ve devamlı olarak eğitim almalıdır.

GENEL HUSUSLAR

2.1 İmalatçı, gerekli kalifikasyona ve pratik tecrübeye sahip olan yeterli sayıda personele sahip olmalıdır. Üst yönetim, Farmasötik Kalite Sistemini uygulamaya geçirmek ve sürdürmek ile etkinliğini sürekli iyileştirmek için yeterli ve uygun kaynakları (insan, finansal, materyaller, tesisler ve ekipmanlar) belirlemeli ve temin etmelidir. Herhangi bir bireye yüklenen sorumluluklar, ürünün kalitesini risk altına sokacak ölçüde fazla olmamalıdır.

2.2 İmalatçının; Üretim, Kalite Kontrol ve uygulanabilir yerlerde madde 2.5’te değinilen Kalite Güvence veya Kalite Birimi Sorumluları ve Mesul Müdürlük pozisyonunun birbiri arasındaki ilişkilerin yönetim hiyerarşisi içinde net olarak gösterildiği, bir organizasyon şeması olmak zorundadır.

2.3 Sorumlu pozisyonlardaki bireylerin iş tanımlarında yazılı sorumlulukları ve sorumluluklarını yerine getirmeleri için uygun yetkileri olmalıdır. Bu bireylerin görevleri, yeterli kalifikasyon düzeyindeki atanmış vekillerine devredilebilir. İyi İmalat Uygulamaları ile ilgili personelin sorumluluklarında hiçbir boşluk veya açıklığa kavuşturulmamış bir çakışma olmamalıdır.

2.4 Kalite hedeflerinin elde edilmesi için etkin bir Farmasötik Kalite Sisteminin mevcut olmasını, yeterli kaynak sağlanmasını ve organizasyon genelinde görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanması, iletişimini ve uygulamaya geçirilmesini güvence altına almakta nihai sorumluluk üst yönetimindir. Üst yönetim, firmanın kaliteyle ilgili genel niyetlerini ve yönünü tarif eden bir kalite politikası oluşturmalı ve yönetim gözden geçirmesine katılım yoluyla kalite yönetim sisteminin uygunluğunun ve etkinliğinin sürdürülmesini ve İİU uyumunu güvence altına almalıdır.

KİLİT PERSONEL

2.5 Üst Yönetim; üretim sorumlusu, kalite kontrol sorumlusu ve ürünün serbest bırakılmasından sorumlu olarak atanmış mesul müdürü içeren Kilit Yönetim Personelini atar. Kilit pozisyonlarda bulunan kişiler tam gün görev yapmalıdırlar. Üretim ve kalite kontrol sorumluları birbirlerinden bağımsız olmalıdır. Büyük kuruluşlarda Bölüm 2.7, 2.8 ve 2.9'da belirtilen fonksiyonları yerine getirmek üzere personel görevlendirmesi gerekebilir. İlave olarak, firmanın büyüklüğüne ve organizasyonel yapısına bağlı olarak bağımsız bir Kalite Güvence Sorumlusu veya Kalite Birimi Sorumlusu atanabilir. Böyle bir fonksiyonun bulunduğu durumlarda, 2.7, 2.8, 2.9'da tanımlanan sorumlulukların bir kısmı, Kalite Kontrol Sorumlusu ve Üretim Sorumlusu ile paylaşılır ve üst yönetim, buna bağlı olarak görev, sorumluluk ve yetkilerin tanımlanmasına dikkat etmelidir.

2.6 Mesul müdürün görevleri ulusal mevzuatta tarif edilmiştir ve şu şekilde özetlenebilir:

a) Mesul müdür, her bir tıbbi ürün serisinin ülkede yürürlükte bulunan yasalara uygun olarak ve ruhsat dosyası gereklilikleri uyarınca imal ve kontrol edildiğini güvence altına almalıdır.

b) Mesul müdür, ulusal mevzuatta yer verilen kalifikasyon gereksinimlerini karşılamalıdır ve sorumluluklarını yerine getirmek için üretim yeri izin sahibinin daimi ve sürekli olarak emri altında bulunmalıdır.

c) Mesul müdürün geçici olarak bulunmadığı hallerde sorumluluklarına ancak benzer kalifikasyona sahip diğer kilit personel tarafından vekâlet edilebilir.

2.7 Üretim Sorumlusu genel olarak aşağıdaki sorumluluklara sahiptir:

i) Gereken kalitenin sağlanabilmesi için ürünlerin uygun dokümantasyona göre üretilmesini ve depolanmasını güvence altına almak.

ii) Üretim işlemlerine ilişkin talimatları onaylamak ve bu talimatlara kesinlikle uyulmasına güvence altına almak.

iii) Üretim kayıtlarını değerlendirmek ve bu kayıtları kalite kontrol departmanına yollanmadan önce mesul müdür tarafından incelenmesini ve imzalanmasını güvence altına almak.

iv) Bölümünün, tesislerinin ve ekipmanlarının kalifikasyon ve bakımını garanti etmek.

v) Uygun validasyonların yapılmasını güvence altına almak.

vi) Bölüm personelinin gerekli başlangıç ve devam eğitiminin yapılmasını ve ihtiyaçlara göre adapte edilmesini güvence altına almak.

2.8 Genel olarak Kalite Kontrol Sorumlusu aşağıdaki sorumluluklara sahiptir:

i) Başlangıç maddesi, ambalaj malzemesi, yarı mamuller, bulk veya bitmiş ürünleri kabul etmek veya reddetmek.

ii) Gerekli tüm testlerin yapılmasını ve ilişkili kayıtların değerlendirilmesini güvence altına almak.

iii) Spesifikasyonları, numune alma talimatlarını, test metodlarını ve diğer kalite kontrol prosedürlerini onaylamak.

iv) Kontratlı (fason) analiz yapanları onaylamak ve izlemek.

v) Bölümünün, tesislerinin ve ekipmanlarının bakımını ve kalifikasyonunu garanti etmek.

vi) Uygun validasyonların yapılmasını güvence altına almak.

vii) Bölüm personelinin gerekli başlangıç ve devamlı eğitiminin yapılmasını ihtiyaçlara göre adapte edilmesini güvence altına almak.

Kalite Kontrol bölümünün diğer görevleri 6. Bölüm'de özetlenmiştir.

2.9 Üretim, Kalite Kontrol ve ilgili olduğunda Kalite Güvence veya Kalite Birimi Sorumlularının, bilhassa Farmasötik Kalite Sisteminin tasarımı, etkin şekilde yürütülmesi, izlenmesi ve idamesini içerecek şekilde kaliteyle ilgili genelde paylaştıkları veya birlikte gerçekleştirdikleri sorumlulukları bulunmaktadır. Bunlar, ulusal mevzuata da konu aşağıdaki hususları içerebilir:

i) Yazılı prosedür ve diğer dokümanların, düzeltmeler dâhil, yürürlüğe konması,

ii) İmalat ortamının kontrol edilmesi ve izlenmesi,

iii) Tesis hijyeni,

iv) Proses validasyonu,

v) Eğitim,

vi) Materyal ve malzeme satıcılarının onaylanması ve izlenmesi,

vii) Kontratlı üreticiler ile diğer İİU ilişkili fason hizmet sunucularının onaylanması ve izlenmesi,

viii) Materyal ve ürünlerin saklama koşullarının belirlenmesi ve izlenmesi,

ix) Kayıtların saklanması,

x) İyi İmalat Uygulamaları gerekliliklerine uyumluluğun izlenmesi,

xi) Ürün kalitesini etkileyebilecek faktörlerin izlenmesi amacıyla denetleme, araştırma ve örnekleme yapılması.

xii) Proses performansı, ürün kalitesi ve Farmasötik Kalite Sistemine dair yönetim gözden geçirmelerine katılım ve sürekli iyileştirmenin desteklenmesi,

xiii) Kalite sorunlarını yönetimin uygun düzeylerinde gündeme taşımak için zamanında ve etkin bir iletişim ve ilerleme sürecinin var olmasını güvence altına almak.

EĞİTİM

2.10 İmalatçı, görevleri gereği üretim ve depolama alanlarına veya kalite kontrol laboratuvarlarına (teknik bakım ve temizlik personeli dâhil) girmek durumunda olan tüm teknik personel ile faaliyetleri ürün kalitesine etki eden diğer personeli eğitmelidir.

2.11 Farmasötik Kalite Sistemi ve İyi İmalat Uygulamaları ile ilgili temel teorik ve pratik eğitimin yanı sıra, işe yeni alınan personele de, verilen göreve uygun eğitim verilmelidir. Ayrıca sürekli eğitim de verilerek eğitimin pratik etkinliği periyodik olarak değerlendirilmelidir. Eğitim programları üretim veya kalite kontrol sorumlusu tarafından onaylanmalıdır. Eğitim kayıtları saklanmalıdır.

2.12 Bulaşmanın zararlı olduğu alanlarda (örneğin: temiz alanlar, aktif toksik veya enfeksiyöz veya hassasiyete neden olan maddeler ile çalışılan alanlar) çalışan personele özel bir eğitim verilmelidir.

2.13 Ziyaretçiler ve eğitimsiz personel, tercihen üretim ve kalite kontrol alanlarına alınmamalıdır. Eğer bu önlenemez bir durumsa, bu kişilere (özellikle kişisel hijyen ve kendilerine verilen koruyucu kıyafetle ilgili olarak) yeterli bilgi verilmelidir. Bu kişilere yakinen nezaret edilmelidir.

2.14 Farmasötik Kalite Sistemini ve bunun anlaşılmasını, uygulanmasını ve geliştirilmesini kolaylaştıracak tüm önlemler, eğitim oturumlarında bütünüyle tartışılmalıdır.

PERSONEL HİJYENİ

2.15 Detaylı hijyen programları oluşturulmalı ve fabrika içerisindeki değişik ihtiyaçlara göre adapte edilmelidir. Bu programlar sağlık, hijyen uygulamaları ve personelin giyimini kapsamalıdır. Bu prosedürler anlaşılmalı ve görevleri gereği üretim veya kalite kontrol alanlarına giren her personel tarafından sıkı bir şekilde uyulmalıdır. Hijyen programları yönetimce teşvik edilmeli ve eğitim oturumları sırasında geniş olarak tartışılmalıdır.

2.16 Tüm personel işe alındıktan hemen sonra tıbbi muayeneden geçirilmelidir. Ürün kalitesini olumsuz etkileyebilecek sağlık durumlarından imalatçının haberdar edilmesini sağlayan talimatların bulundurulması, imalatçının sorumluluğunda olmalıdır. İlk tıbbi muayeneden sonra, gerekli zamanlarda iş ve işçi sağlığı muayeneleri yaptırılmalıdır.

2.17 Bulaşıcı hastalığı veya vücudun kısımlarında açık yarası olan personelin tıbbi ürünlerin imalatı ile uğraşmasını önleyen, uygulanabilir tedbirler alınmalıdır.

2.18 İmalat alanlarına giren herkes, yürütülecek işleme uygun koruyucu bir kıyafet giymelidir.

2.19 Üretim ve depo alanlarında, yeme-içme, sakız çiğneme ve sigara içme, yiyecek-içecek, sigara benzeri materyal ve kişisel ilaç bulundurulması yasaklanmalıdır. Genel olarak, imalat alanlarında veya ürünün olumsuz şekilde etkilenebileceği diğer alanlarda hijyenik olmayan herhangi bir uygulama yasaklanmalıdır.

2.20 Ürün ve ürün ile doğrudan temas eden ekipmanın herhangi bir parçası ile operatörün ellerinin doğrudan teması önlenmelidir.

2.21 Personele, el yıkama tesislerini kullanmaları konusunda talimat verilmelidir.

2.22 Steril preparatlar gibi özel ürün gruplarının imalatına ilişkin özel gereklilikler kılavuz eklerinde yer almaktadır.

DANIŞMANLAR

2.23 Danışmanlar tutuldukları konuyla ilgili öneride bulunmak için uygun tahsil, eğitim ve tecrübe veya bunların bir birlemişine sahip olmalıdır.

İsim, adres, kalifikasyonlar ve bu danışmanlar tarafından sunulan hizmetin türünü gösteren kayıtlar muhafaza edilmelidir.

BÖLÜM 3

TESİSLER VE EKİPMAN

PRENSİP

Tesisler ve ekipman, yapılacak işlemlere uyacak şekilde yerleştirilmeli, tasarlanmalı, inşa edilmeli, adapte edilmeli ve bakımı yapılmalıdır. Tesis ve ekipmanın yerleşim planı ve tasarımı, hata riskini en aza indirmeyi, çapraz bulaşmayı, toz, kir birikimini ve genel anlamıyla ürün kalitesini olumsuz etkileyecek faktörleri önlemek amacıyla yapılacak temizlik ve bakım işlemlerinin etkin bir biçimde yapılmasına imkân verecek şekilde olmalıdır.

TESİSLER

Genel Hususlar

3.1 Tesisler; imalatın korunmasına ilişkin önlemler ile beraber düşünüldüğünde, materyal veya ürüne olabilecek bulaşma riskini en az düzeye indirecek bir çevrede yerleştirilmelidir.

3.2 Tesislerde dikkatle bakım yapılmalı, tamir ve bakım işlemlerinin ürün kalitesinde herhangi bir zarar meydana getirmediğinden emin olunmalıdır. Bunlar detaylı yazılı talimatlara göre temizlenmeli ve uygulanabilir yerlerde dezenfekte edilmelidir.

3.3 Aydınlatma, sıcaklık, rutubet ve havalandırma uygun olmalı ve doğrudan veya dolaylı olarak imalat ve saklama sırasında ürünü olumsuz yönde etkilememeli veya ekipmanın doğru bir şekilde işleyişini bozmamalıdır

3.4 Tesisler, haşere ve diğer hayvanların içeri girmesini en üst düzeyde engelleyecek şekilde tasarlanmalı ve donatılmalıdır.

3.5 Yetkili olmayan kişilerin tesislere girişini engelleyecek önlemler alınmalıdır. Üretim, depo ve kalite kontrol alanları, bu alanlarda çalışmayan personel tarafından geçiş yolu olarak kullanılmamalıdır.

Üretim Alanları

3.6 Üretim alanlarının uygun tasarımı ve işletimi ile tüm ürünler için çapraz bulaşma önlenmelidir. Çapraz bulaşmaya karşı alınan önlemler risklerle orantılı olmalıdır. Risklerin değerlendirilmesi ve kontrolü için Kalite Risk Yönetimi prensipleri kullanılmalıdır.

Riskin düzeyine bağlı olarak, bazı tıbbi ürünlerin ortaya koyduğu riskin kontrol edilmesi için üretim ve/veya ambalajlama işlemleri için tesislerin ve ekipmanların tahsis edilmesi gerekli olabilir.

Bir tıbbi ürün şu nedenlerle bir risk arz ettiğinde, üretim için tahsis edilmiş tesisler gerekmektedir:

i. risk, operasyonel ve/veya teknik tedbirlerle uygun biçimde kontrol edilemediğinde,

ii. toksikolojik değerlendirmelerden gelen bilimsel veriler, kontrol edilebilir bir riski desteklemediğinde (örn. yüksek duyarlılık oluşturulan maddelerin alerjik potansiyeli, beta laktamlar gibi) veya

iii. toksikolojik değerlendirmelerden elde edilen ilgili kalıntı limitleri, valide edilmiş bir analitik metotla tatmin edici biçimde belirlenemediğinde.

İlave rehberlik, Bölüm 5 ve Ek 2, 3 ve 4’te bulunabilir.

3.7 Tesislerin yerleşimi, tercihen üretimin yer alacağı birbirine ilişkili alanların, işlem sırasına ve öngörülen temizlik düzeyine uygun bir mantıksal bağlantıyı sağlayacak biçimde olmalıdır.

3.8 Değişik tıbbi ürünler veya bunların bileşenleri arasındaki karışma riskini en az düzeye indirmek, çapraz bulaşmayı engellemek ve herhangi bir imalat veya kontrol basamağını atlama veya yanlış uygulama riskini en aza indirmek amacıyla, ekipman ve materyallerin düzenli ve mantıksal bir sırayla yerleştirilmesine olanak verecek çalışma ve in-proses depolama alanları bulunmalıdır.

3.9 Hammadde, primer ambalaj malzemesi, yarı mamul veya bulk ürünlerin doğrudan çevreye açık oldukları yerlerde, iç yüzeyler (duvarlar, yerler ve tavanlar) düzgün, çatlak ve açık birleşme yeri ihtiva etmeyen, ortama partiküler madde vermeyen, etkin ve kolayca temizlenebilir, gerektiğinde dezenfekte edilebilir olmalıdır.

3.10 Boru sistemleri, ışıklandırma, bağlantılar, havalandırma noktaları ve diğer servis noktaları, temizlenmesi zor olan girinti ve oyuklar içermeyecek şekilde tasarlanmalı ve yerleştirilmelidir. Bu birimler, mümkün olduğunca bakım sırasında üretim alanının dışından erişilebilir olmalıdır.

3.11 Drenaj sistemi uygun boyutlarda olmalı ve su kanalları kapanlı olmalıdır. Açık kanallardan mümkün olduğunca kaçınılmalı, fakat gerektiğinde bu kanallar temizlik ve dezenfeksiyon yapılabilecek kadar sığ olmalıdır.

3.12 Üretilen ürünlere, yürütülen işlemlere ve dış çevre özelliklerine uygun olarak, üretim alanları, hava kontrol birimleri (sıcaklık ve gerektiğinde nem ve filtrasyon dâhil) ile etkin bir şekilde havalandırılmalıdır.

3.13 Hammaddeler, genellikle, bu amaçla tasarlanmış ayrı bir tartım odasında tartılmalıdır.

3.14 Toz oluşumu söz konusu olduğunda (örnek alınması, tartım, karıştırma ve proses işlemleri, kuru ürünlerin ambalajlanması gibi) çapraz bulaşmayı önlemek ve temizliği kolaylaştırmak amacıyla özel önlemler alınmalıdır.

3.15 Tıbbi ürünlerin ambalajı için ayrılan tesisler karışmaları ve çapraz bulaşmayı önleyecek şekilde özel olarak tasarlanmalı ve yerleştirilmelidir

3.16 Özellikle, hat üzeri optik kontrollerin yapıldığı yerler olmak üzere, tüm üretim alanları iyi bir şekilde aydınlatılmalıdır.

3.17 Üretime herhangi bir risk taşımaması şartıyla, inproses kontroller üretim alanları içerisinde gerçekleştirilebilir.

Depo Alanları

3.18 Depo alanları, değişik kategorilerden materyal ve ürünü düzenli bir şekilde depolamaya imkân verecek ölçüde yeterli kapasiteye sahip olmalıdır: Başlangıç maddeleri ve ambalaj malzemeleri, yarı mamul, bulk ürün ve bitmiş ürün, karantinadaki ürünler, serbest bırakma onayı almış, reddedilmiş, iade alınmış veya geri çekilmiş ürünler gibi.

3.19 Depo alanları, iyi depolama koşullarını sağlayacak şekilde tasarlanmalı veya adapte edilmelidir. Özellikle depolar temiz, kuru ve kabul edilebilir sıcaklık limitleri içerisinde tutulmalıdır. Özel depolama koşulları (örn. sıcaklık, rutubet) gerektiğinde, bu koşullar sağlanmalı ve kontrol edilip, izlenmelidir.

3.20 Boşaltma ve yükleme platformları materyal ve ürünleri iklim koşullarından korumalıdır. Mal kabul bölümleri, içeri alınacak materyallerin kaplarının, gerektiğinde saklama (depolama) öncesi temizlenebilmesine olanak verecek şekilde tasarlanmalı ve donatılmalıdır.

3.21 Karantina durumu için ayrı depo alanları ayrıldığında, bu alanlar açıkça işaretlenmeli ve yalnızca yetkili personelin girebileceği şekilde giriş kısıtlanmalıdır. Fiziksel karantinanın dışında bir sistem ile çalışıyor ise, aynı derecede güvenlik sağlanmalıdır.

3.22 Normalde başlangıç maddelerinden örnek alınması için ayrı bir "numune alma" bölümü mevcut olmalıdır. Eğer numune alma işlemi depo içerisinde gerçekleştiriliyorsa, bu işlem bulaşmayı veya çapraz bulaşmayı önleyecek bir şekilde yapılmalıdır.

3.23 Reddedilmiş, geri çekilmiş veya iade alınmış materyal veya ürünlerin depolanması için ayrılmış alanlar bulunmalıdır.

3.24 Yüksek derecede aktiviteye sahip materyal veya ürünler güvenli korunan alanlarda saklanmalıdır.

3.25 Basılı ambalaj malzemeleri, tıbbi ürün ile uyumlu olması açısından, kritik malzeme olarak kabul edilmeli ve bu materyallerin güvenli ve korunan alanlarda saklanmasına özel dikkat sarf edilmelidir.

Kalite Kontrol Alanları

3.26 Normal olarak, kalite kontrol laboratuvarları üretim alanlarından ayrılmalıdır. Bu gereklilik biyolojik maddelerin, mikrobiyolojik maddelerin ve radyoizotopların kontrol edildiği laboratuvarlar için özellikle önemlidir ve bunlar aynı zamanda birbirlerinden de ayrı olmalıdırlar.

3.27 Kalite kontrol laboratuvarları yürütülecek işlemlere uygun bir şekilde tasarlanmalıdır. Karışımları ve çapraz bulaşmayı engelleyecek ölçüde yeterli alan ayrılmalıdır. Örneklerin ve kayıtların saklanması için yeterli ve uygun depolama alanı bulunmalıdır.

3.28 Hassas cihazları titreşim, elektriksel etkileşim, rutubet gibi etkilerden korumaya yönelik ayrı odaların kullanılması gerekebilir.

3.29 Biyolojik ve radyoaktif örnekler gibi özel maddelerin kullanıldığı laboratuvarlarda özel gereklilikler söz konusudur.

Yardımcı Alanlar

3.30 Dinlenme odaları ve kantinler diğer alanlardan ayrı olmalıdır.

3.31 Kıyafet değiştirme, yıkanma ve tuvalet bölümleri kolaylıkla ulaşılabilir ve kullanıcı sayısına uygun olmalıdır. Tuvaletler, üretim ve depolama alanları ile doğrudan bağlantılı olmamalıdır.

3.32 Bakım atölyeleri üretim alanlarından mümkün olduğunca ayrılmış olmalıdır. Yedek parça ve aletlerin üretim alanlarında muhafaza edilmesi durumunda, bu parça ve aletler, bu amaçla ayrılmış oda veya dolaplar içerisinde saklanmalıdır.

3.33 Hayvan barınakları, ayrı giriş (hayvan geçişi) ve ayrı havalandırma ile diğer alanlardan iyice ayrılmış (izole edilmiş) olmalıdır.

EKİPMAN

3.34 İmalat ekipmanları, kullanım amacına uygun bir şekilde tasarlanmalı, yerleştirmeli ve bakımı yapılmalıdır.

3.35 Bakım ve onarım işlemleri ürün kalitesi için herhangi bir tehlike oluşturmamalıdır.

3.36 İmalat ekipmanı kolaylıkla ve tamamen temizlenebilecek şekilde tasarlanmalıdır. Ekipman, ayrıntılı olarak yazılmış prosedürlere göre temizlenmeli ve yalnızca temiz ve kuru koşullarda saklanmalıdır.

3.37 Yıkama ve temizlik ekipmanı bir bulaşma kaynağı olmayacak şekilde seçilmeli ve kullanılmalıdır.

3.38 Ekipmanlar hata ve bulaşma riskini önleyecek şekilde yerleştirilmelidir.

3.39 Üretim ekipmanı ürünler için herhangi bir tehlike yaratmamalıdır. Ürüne temas eden makine parçaları ürün kalitesini etkileyecek dolayısıyla ürüne zarar verecek ölçüde etkileşime giren, ortama yabancı madde veren veya madde absorplayan özellikte olmamalıdır.

3.40 Üretim ve kontrol işlemlerinde, uygun aralıkta ölçüm yapan ve uygun hassasiyette terazi ve ölçüm ekipmanı mevcut olmalıdır.

3.41 Ölçüm, tartım, kayıt ve kontrol ekipmanları, uygun metotlara göre belirli aralıklarla kalibre ve kontrol edilmelidir. Bu tip testlerin kayıtları saklanmalıdır.

3.42 Sabit boru sistemleri, içindekini açıkça belirten şekilde işaretlenmeli ve uygun olan yerlerde akış istikametini göstermelidir.

3.43 Distile, deiyonize ve uygun hallerde diğer su boruları, mikrobiyolojik kontaminasyon için aksiyon limitlerini ve alınacak önlemleri detaylandıran yazılı prosedürlere göre sanitize edilmelidir.

3.44 Bozuk ekipman, eğer mümkünse, üretim veya kalite kontrol alanlarından uzakta tutulmalı veya en azından cihazın bozuk olduğuna dair açık bir uyarı etiketi ile etiketlenmelidir.

BÖLÜM 4

DOKÜMANTASYON

PRENSİP

İyi dokümantasyon, kalite güvence sisteminin önemli bir bölümünü oluşturur ve İİU gerekliliklerine uygun olarak çalışmanın anahtarıdır. Kullanılan çeşitli doküman ve ortam türleri üreticinin Kalite Yönetim Sistemi’nde tam olarak açıklanmalıdır. Dokümantasyon, kâğıt bazlı, elektronik veya fotoğrafik ortamlar olmak üzere çeşitli şekillerde olabilir. Kullanılan dokümantasyon sisteminin temel amacı, tıbbi ürünlerin kalitesi üzerinde doğrudan veya dolaylı etkisi olan tüm aktiviteleri ortaya koymak, kontrol etmek, izlemek ve kaydetmek olmalıdır. Kalite Yönetim Sistemi, gerekliliklerin anlaşılmasını kolaylaştırmaya yönelik ayrıntılı talimatlar içermeli ve ayrıca çeşitli proseslerin uygun olarak kaydedilmesini ve gözlemlere yönelik değerlendirmeler yapılmasını sağlayarak, gerekliliklerin sürekli olarak uygulandığını göstermelidir.

İİU uygunluğunu yönetmek ve kaydetmek için kullanılan iki tip primer dokümantasyon mevcuttur: talimatlar (yönergeler, gereklilikler) ve kayıtlar/raporlar. Doküman tipine göre gereken iyi dokümantasyon uygulaması tatbik edilmelidir.

Dokümanların doğruluğunun, bütünlüğünün, kullanılabilirliğinin ve okunabilirliğinin sağlanması için uygun kontroller gerçekleştirilmelidir. Talimat dokümanları, hatasız ve yazılı olmalıdır. “Yazılı” ifadesi, verilerin insanların okuyabileceği bir şekle dönüştürüldüğü ortama aktarılmış veya kaydedilmiş anlamına gelmektedir.

GEREKLİ İİU DOKÜMANTASYONU (TİPİNE GÖRE):

Tesis Ana Dosyası: Üreticinin İİU ile ilgili aktivitelerini açıklayan bir doküman.

Talimat (yönergeler ya da gereklilikler) türü:

Spesifikasyonlar:

Üretim boyunca kullanılan ya da elde edilen ürünlerin ya da materyallerin uymak zorunda olduğu gereklilikleri ayrıntılı olarak açıklar. Kalite değerlendirmesine esas oluşturur.

Üretim Formülleri, Proses, Ambalajlama ve Test Talimatları:

Kullanılacak olan tüm başlangıç materyallerinin, ekipman ve (varsa) bilgisayar sistemlerine ilişkin ayrıntıları sunar ve tüm proses, ambalajlama, numune alma ve test etme talimatlarını belirtir. Uygulanacak olan in-proses kontroller ve ilgili durumlarda proses analitik teknolojileri, kabul kriterleri ile birlikte belirtilmelidir.

Prosedürler:

(Standart Çalışma Yöntemleri veya SOP olarak da bilinir) belli işlemlerin gerçekleştirilebilmesi amacıyla yönlendirmelerde bulunur.

Protokoller:

İhtiyat gerektiren belli işlemlerin gerçekleştirilmesi ve kaydedilmesi hususunda talimatlar verir.

Teknik Sözleşmeler:

Dışarıdan alınan hizmetler için sözleşme talep edenler ve kabul edenler arasında imzalanır.

Kayıt/Rapor türü:

Kayıtlar:

Aktiviteler, etkinlikler, araştırmalar gibi talimatlara olan uygunluğu göstermek için yapılan çeşitli faaliyetlere ve üretilmiş seri durumunda ise dağıtımı dâhil olmak üzere her bir ürün serisinin geçmişine yönelik kanıt sağlar. Kayıtlar, diğer kayıtları oluşturmak için kullanılan işlenmemiş verileri içerir. Elektronik kayıtlar için belirli kullanıcılar, hangi verilerin işlenmemiş veri olarak kullanılacağına karar vermelidir. En azından, kalite kararlarında esas olarak alınan tüm veriler işlenmemiş veri olarak tanımlanmalıdır.

Analiz Sertifikaları:

Ürün veya materyal2 numuneleri ile elde edilen test sonuçlarının bir özetini, belirtilen spesifikasyon ile uygunluğuna ilişkin değerlendirmeyle birlikte sunar.

Raporlar:

Belirli çalışmaların, projelerin veya incelemelerin gerçekleştirilmesini ve elde edilen bulguları, sonuçları ve önerileri belgeler.

2 Alternatif olarak sertifikasyon, onaylanmış ruhsat dosyası uyarınca seriyle ilgili proses analiz teknolojisi (PAT), parametreler ya da ölçülerden alınan gerçek zamanlı verilerin (özetler ve muafiyet raporları) değerlendirmesine tamamen ya da kısmen bağlı olabilir.

DOKÜMANLARIN OLUŞTURULMASI VE KONTROLÜ

4.1 Tüm doküman tipleri açıklanmalı ve onlara bağlı kalınmalıdır. Gereklilikler, tüm doküman ortam tipi formları için eşit olarak geçerlidir. Karmaşık sistemler anlaşılır olmalı, uygun bir şekilde belgelenmeli, valide edilmeli ve uygun kontroller yapılmalıdır. Bazıları elektronik ortamda ve bazıları kâğıt üzerinde olacak şekilde birçok doküman (talimatlar ve/veya kayıtlar) hibrid formda olabilir. Hibrid ve homojen sistemler için ana dokümanlar, resmi kopyalar, verilerin kullanılması ve kaydedilmesine yönelik kontrol önlemleri ve ilişkilerin tanımlanması gerekmektedir. Şablonlar, formlar ve ana dokümanlar gibi elektronik dokümanlar için uygun kontroller gerçekleştirilmelidir. İlgili kontroller, saklama süresi boyunca kaydın bütünlüğünü korumaya yönelik olmalıdır.

4.2 Dokümanlar, özenle tasarlanmalı, hazırlanmalı, incelenmeli ve dağıtılmalıdır. Gerekli durumlarda; Ürün Spesifikasyon Dosyaları, Üretim Yeri İzin Dosyaları ve Ürün Ruhsat dosyalarının ilgili bölümlerine uygun olmalıdır. Ana dokümanlardan alınan çalışma dosyalarının yeniden oluşturulması esnasında hata yapılmamasına dikkat edilmelidir.

4.3 Talimatları içeren dokümanlar ilgili ve yetkili kişilerce onaylanmalı, imzalanmalı ve tarih atılmalıdır. Dokümanlar, açık ve net bir içeriğe sahip olmalı ve özel olarak tanımlanabilmelidir. Geçerlilik tarihi belirtilmelidir.

4.4 Talimat içeren dokümanlar sıralı bir şekilde düzenlenmeli ve kontrolü kolay olmalıdır. Dokümanın dili ve biçimi, kullanım amacına uygun olmalıdır. Standart Çalışma Yöntemleri, İş Talimatları ve Yöntemleri, emir kipinde yazılmalıdır.

4.5 Kalite Yönetim Sistemi’ndeki dokümanlar düzenli olarak gözden geçirilmeli ve güncellenmelidir. Bir doküman güncellendiğinde, geçerliliğini yitiren dokümanların sehven kullanımını önleyecek sistemler işletilmelidir.

4.6 Dokümanlar elle yazılmamalıdır; ancak veri girilmesi gereken dokümanlarda bu veri girişleri için yeterli boşluk bırakılmalıdır.

İYİ DOKÜMANTASYON UYGULAMALARI

4.7 El ile yazılan veri girişleri açık, okunabilir ve silinmeyecek şekilde olmalıdır.

4.8 Kayıtlar, her bir faaliyet gerçekleştiği zamanda ve tıbbi ürün üretimiyle ilgili tüm önemli faaliyetlerin izlenmesine olanak sağlayacak şekilde yapılmalı veya tamamlanmalıdır.

4.9 Bir dokümandaki veri girişi üzerinde yapılan değişiklikler imzalanmalı ve tarih atılmalıdır; bu değişiklik orijinal bilgilerin okunmasına da olanak sağlayacak şekilde yapılmalıdır. Uygun olduğunda, değişiklik nedeni de kaydedilmelidir.

DOKÜMANLARIN SAKLANMASI

4.10 Her bir üretim aktivitesi ile ilgili kayıtlar ve bu kayıtların nerede bulunduğu açıkça belirtilmelidir. Saklama süresi boyunca kaydın bütünlüğünü korumaya yönelik güvenlik kontrolleri uygulanmalıdır ve uygun olduğunda valide edilmelidir.

4.11 Daha uzun olan tercih edilmek üzere, ilgili serinin son kullanma tarihi sona erdikten sonra bir yıl veya serinin mesul müdür tarafından onaylanmasından sonra beş yıl süre ile saklanması gereken seri dokümantasyonu için özel gereklilikler mevcuttur. Tıbbi araştırma ürünlere ilişkin seri dokümantasyonu, serinin kullanıldığı son klinik çalışmanın tamamlanmasından ya da resmi olarak sona erdirilmesinden sonra en az beş yıl süre ile saklanmalıdır. Dokümanların saklanmasına yönelik diğer gereklilikler belirli ürün türleri (örneğin ileri tedavi ürünleri) ile ilgili yönetmeliklerde belirlenebilir ve uzun saklama periyotlarının belirli dokümanlara uygulanmasını gerektirebilir.

4.12 Diğer dokümantasyon türlerine ilişkin saklama periyodu dokümantasyonun desteklediği ticari aktiviteye bağlıdır. Ham verileri (örneğin validasyon veya stabilite ile ilgili) içeren, ürün ruhsatındaki bilgileri destekleyen kritik dokümantasyon, ruhsat geçerli olduğu sürece saklanmalıdır. Bir dizi yeni ara verilerin önceki verilerin yerine geçtiği belirli dokümanları (validasyon raporlarını veya stabilite raporlarını destekleyen ham veriler gibi) saklamak uygun görülebilir. Buna ilişkin doğrulama belgelenmelidir ve seri dokümantasyonunun saklanmasına yönelik gereklilikleri göz önünde bulundurmalıdır; örneğin, proses validasyonu verileri söz konusu olduğunda ilgili ham veriler, en az bu validasyona dayanarak serbest bırakılan tüm serilerin kayıtlarının süresi kadar saklanmalıdır.

Aşağıdaki bölümde; gerekli dokümanların bazı örnekleri verilmiştir. Kalite yönetim sistemi ürün kalitesini ve hasta güvenliğini sağlamak için gerekli olan tüm dokümanları tanımlamalıdır.

SPESİFİKASYONLAR

4.13 Başlangıç maddeleri, ambalaj malzemeleri ve bitmiş ürünlere yönelik uygun şekilde ruhsatlandırılmış ve tarihi belirtilmiş spesifikasyonlar olmalıdır.

Başlangıç ve ambalaj materyallerine ilişkin spesifikasyonlar

4.14 Başlangıç ve primer veya baskılı ambalaj materyallerine yönelik spesifikasyonlar varsa şu referansları içermeli veya sağlamalıdır:

a) Aşağıdakileri içerecek şekilde materyallerin tanımı:

- Tanımlanan ismi ve dâhili referans kodu,

- Varsa, farmakope monografı referansı,

- Onaylanmış tedarikçiler ve gerektiğinde materyalin asıl üreticisi,

- Basılmış materyalin bir örneği,

b) Numune alma ve test etmeye ilişkin talimatlar,

c) Kabul sınırları ile kalitatif ve kantitatif gereklilikler,

d) Saklama koşulları ve önlemler,

e) Tekrar incelemeden önce maksimum saklama periyotu.

Yarı mamul ve bulk ürünlere ilişkin spesifikasyonlar

4.15 Yarı mamul ve bulk ürünlere ilişkin spesifikasyonlar kritik adımlar açısından veya bunlar satın alınmış veya gönderilmişse mevcut olmalıdır. Bu spesifikasyonlar, uygun olduğu şekilde başlangıç materyallerine veya bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlara benzer olmalıdır.

Bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlar

4.16 Bitmiş ürünlere ilişkin spesifikasyonlar aşağıdakileri içermeli ya da onlara referans sağlamalıdır:

a) Uygulanabilir hallerde ürüne verilen isim ve referans kodu,

b) Formül,

c) Farmasötik form ve ambalaj detaylarının açıklaması,

d) Numune alma ve test etmeye ilişkin talimatlar,

e) Kabul sınırları ile kalitatif ve kantitatif gereklilikler,

f) Uygulanabilir hallerde, saklama koşulları ve özel taşıma önlemleri,

g) Raf ömrü.

ÜRETİM FORMÜLÜ VE İŞLEM TALİMATLARI

Üretilecek olan her bir ürün ve seri boyutuna yönelik onaylanmış ve yazılmış üretim formülü ve işlem talimatları mevcut olmalıdır.

4.17 Üretim formülü şunları içermelidir:

a) Spesifikasyonla ilgili ürün referans kodu ile birlikte ürünün ismi,

b) Farmasötik formun, ürün dozu ve seri boyutunun açıklaması,

c) Her birinin miktarı açıklanarak kullanılacak olan tüm başlangıç materyallerinin bir listesi, proses sürecinde ortadan kaybolabilecek herhangi bir madde belirtilmelidir.

d) Uygulanabilir hallerde, kabul edilebilir sınırlar ile beklenen nihai verimin ve ilgili yarı mamul verimlerinin açıklaması.

4.18 İşlem Talimatları şunları içermelidir:

a) İşlem yeri ve kullanılacak ana ekipmana yönelik bir beyan,

b) Kritik ekipmanı hazırlamak için kullanılan yöntemler ya da yöntem referansları (örneğin; temizleme, montaj, kalibrasyon, sterilizasyon),

c) Planlanan proses için gerekli olmayan ekipmanın ve iş alanının önceki ürünleri, dokümanları veya materyalleri içermediğinin ve ekipmanın temiz ve kullanıma uygun olduğunun kontrolü,

d) Kademeli işlem talimatlarının detayı [örneğin, materyallerin, ön uygulamaların, materyal ekleme sırasının, kritik proses parametrelerinin kontrolü (süre, sıcaklık, vs)],

e) Sınırları ile herhangi bir proses kontrolüne ilişkin talimatlar,

f) Gerektiğinde, uygun görüldüğü takdirde kap, etiketleme ve özel saklama koşulları dâhil bulk ürünlerin saklanmasına ilişkin gereklilikler,

g) Takip edilmesi gereken özel önlemler.

Ambalajlama Talimatları

4.19 Her bir ürün, ambalaj boyutu ve tipine ilişkin onaylı ambalaj talimatları mevcut olmalıdır. Bunlar, aşağıdakileri içermeli ya da atıfta bulunmalıdır:

a) Bulk ve bitmiş ürünün seri numarası dâhil ürün adı,

b) Uygulanabilir hallerde, farmasötik formun ve dozajın tanımı,

c) Son kaptaki ürünün sayısı, ağırlığı veya hacmi olarak ifade edilen ambalaj boyutu,

d) Her bir ambalaj materyalinin spesifikasyonu ile ilgili kod veya referans numarası ile birlikte gerekli tüm ambalaj materyallerinin miktar, boyut ve türü dâhil olmak üzere tam listesi,

e) Uygun olduğu takdirde, ilgili basılı ambalaj materyallerinin bir örneği veya kopyası ve ürün seri numarası referansları ve raf ömrü bilgilerinin nereye uygulanacağı gösteren numuneler,

f) Ekipmanın ve çalışılacak alanın planlanan ambalaj işlemleri için gerekli olmayan, önceki işlemden kalan ürünler, dokümanlar veya materyaller bulunmadığına (hat temizliği) ve ekipmanın temiz ve kullanıma uygun olduğuna yönelik kontrol,

g) Çalışma başlamadan önce hattın temizliğini sağlamak üzere alanın ve ekipmanın dikkatli incelenmesi dâhil izlenmesi gereken özel önlemler,

h) Önemli yardımcı işlemler ve kullanılacak ekipman da dâhil olmak üzere, ambalajlama işleminin tanımı,

i) Numune alma ve kabul sınırları için in-proses kontrollerin talimatlarla birlikte detayları.

Seri İşlem Kaydı

4.20 Seri işlem kaydı, işlenen her bir seri için tutulmalıdır. Seri işlem kaydı; hâlihazırda onaylı üretim formülü ve işlem talimatlarının ilgili bölümlerini esas almalıdır ve aşağıdaki bilgileri içermelidir:

a) Ürünün adı ve seri numarası,

b) Üretim başlangıç, önemli ara aşamalar ve üretim bitiş tarihleri ve saatleri,

c) Her bir işlemin önemli aşamalarını gerçekleştiren operatörün/operatörlerin kimliği (isimlerinin baş harfleri) ve uygun olduğu hallerde, bu işlemleri kontrol eden kişinin adı,

d) Gerçekte tartılan her bir başlangıç maddesinin miktarının yanı sıra seri numarası ve/veya analitik kontrol numarası (geri kazanılmış veya tekrar işlenmiş materyalin seri numarası ve miktarı dâhil),

e) İlgili proses işlemleri veya olayı ve kullanılan ana ekipman,

f) İn-proses kontrollerin kaydı ve bu kontrolleri gerçekleştiren kişinin/kişilerin isimlerinin baş harfleri ve elde edilen sonuç,

g) Farklı ve alakalı üretim aşamalarından elde edilen ürün verimi,

h) Üretim formülü ve işlem talimatlarından herhangi bir sapmaya ilişkin imzalı onay ile detayları içeren özel problemler hakkında notlar,

i) Proses işlemlerinden sorumlu kişinin onayı.

Not: Valide edilmiş bir proses devamlı olarak izlendiğinde ve kontrol edildiğinde otomatik olarak oluşturulan raporlar, uygunluk özetleri ve istisnai /spesifikasyon dışı (OOS) veri raporlarıyla sınırlı olabilir.

Seri Ambalajlama Kaydı

4.21 İşlenen her bir seri veya seri bölümü için bir seri ambalaj kaydı tutulmalıdır. Bu kayıtlar için, ambalajlama talimatlarının ilgili bölümleri esas alınmalıdır.

Seri ambalajlama kaydı aşağıdaki bilgileri içermelidir:

a) Ürünün adı ve seri numarası,

b) Ambalajlama işlemlerinin tarihi/tarihleri ve zamanları,

c) Her bir işlemin önemli aşamalarını gerçekleştiren operatörlerin kimliği (isimlerinin baş harfleri) ve uygun olduğu hallerde, bu işlemleri kontrol eden kişinin adı,

d) İn-proses kontrollerinin sonuçları da dâhil olmak üzere tanıma kontrolleri ve ambalajlama talimatları ile uygunluk kayıtları,

e) Kullanılan ekipman ve ambalajlama hatlarına ilişkin referanslar da dâhil olmak üzere uygulanan ambalajlama işlemlerinin detayları,

f) Mümkün olduğu durumlarda seri kodlama örnekleri, son kullanma tarihi ve herhangi bir ilave üst baskı da dâhil olmak üzere kullanılan basılı ambalajlama malzemelerinin numuneleri,

g) İmzalı onay ile gerçekleşen ambalajlama talimatlarından herhangi bir sapma da dâhil olmak üzere alışılmadık durumlar veya özel problemler hakkında bilgiler,

h) Yeterli mutabakatın sağlanması için, gönderilen, kullanılan, imha edilen veya stoklara geri gönderilen tüm basılı ambalaj malzemelerinin ve bulk ürünün miktarı ve referans numarası veya tanımlaması ile elde edilen ürün miktarı. Ambalajlama sırasında sağlam elektronik kontrollerin yapılması durumunda, bu bilginin dâhil edilmemesi doğrulanabilir.

i) Ambalajlama işlemlerinden sorumlu kişinin onayı.

PROSEDÜRLER VE KAYITLAR

Alındı belgesi

4.22 Her bir başlangıç maddesinin (bulk ürün, yarı mamul veya bitmiş ürünler dâhil), primer, sekonder ve basılı ambalaj malzemelerinin teslim alınmasına yönelik yazılı prosedürler ve kayıtlar bulunmalıdır.

4.23 Alındı belgelerinin kayıtlarında aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır:

a) Teslimat makbuzu ve kaplardaki malzemelerin ismi,

b) Malzemenin ‘’Kurum-içi’’ ismi ve/veya kodu (a maddesinden farklı ise),

c) Teslim alma tarihi,

d) Tedarikçi ismi ve üretici ismi,

e) Üreticinin seri veya referans numarası,

f) Teslim alınan toplam kap miktarı ve sayısı,

g) Teslim alma tarihinden sonra verilen seri numarası,

h) İlgili herhangi bir yorum.

4.24 Uygun görüldüğü takdirde başlangıç maddesi, ambalaj malzemesi ve diğer materyallerin tesis içinde etiketlenmesi, karantinaya alınması ve saklanmasına ilişkin yazılı prosedürler mevcut olmalıdır.

Numune alma

4.25 Malzemenin kontaminasyonunu ve kalitesinde herhangi bir bozulmayı önlemek için kullanılacak ekipman ve yöntemler, alınacak miktarlar ve önlemler de dâhil olmak üzere yazılı numune alma prosedürleri bulunmalıdır.

Test etme

4.26 Üretimin farklı aşamalarında materyal ve ürünlerin testine yönelik olarak, kullanılacak yöntem ve ekipmanları da tanımlayan yazılı prosedürler bulunmalıdır. Yapılan testler kaydedilmelidir.

Diğer

4.27 Malzeme ve ürünlerin serbest bırakılması ve ret edilmesi ile özellikle mesul müdür tarafından bitmiş ürünün satış için sertifikalandırılmasına yönelik yazılı prosedürler bulunmalıdır. Tüm kayıtlar mesul müdüre iletilmelidir. Kritik verilere ilişkin özel gözlemleri ve herhangi bir değişikliği göstermeye yönelik bir sistem uygulanmalıdır.

4.28 Gerektiğinde herhangi bir serinin geri çekilmesini kolaylaştırmak için bir ürünün her serisine ait dağıtım kayıtları tutulmalıdır.

4.29 Uygun olan durumlarda, aşağıdakilerle ilgili yazılı politika, prosedür, raporlar ve gerçekleştirilen faaliyetler veya ulaşılan sonuçlara ilişkin kayıtlar bulunmalıdır;

- Proses, ekipman ve sistemlerin validasyonu ve kalifikasyonu,

- Ekipman montajı ve kalibrasyonu,

- Teknoloji transferi,

- Bakım, temizleme ve sanitasyon,

- İmza listeleri, İİU konusunda eğitim ve teknik sorunlar, kıyafet, hijyen ve eğitimin etkinliğinin doğrulanması da dâhil olmak üzere personel konuları,

- Çevresel izleme,

- Haşere kontrolü,

- Şikâyetler,

- Geri çekmeler,

- İadeler,

- Değişiklik kontrolü,

- Sapmalar ve uyumsuzluklara ilişkin incelemeler,

- İç kalite/İİU uygunluk denetimleri,

- Uygun olduğu durumlarda kayıt özetleri (örn. ürün kalitesinin gözden geçirilmesi),

- Tedarikçi Denetimleri.

4.30 Ana üretim ve test ekipmanları için açık çalışma prosedürleri mevcut olmalıdır.

4.31 Ana veya kritik analitik test, üretim ekipmanı ve ürünün işlendiği alanlar için kayıt defterleri tutulmalıdır. Bu işlemleri yürüten kişilerin kimlikleri ve yürütüldüğü tarihler de dâhil olmak üzere alanların kullanımı, ekipman/yöntem, kalibrasyonlar, bakım, temizleme veya onarım işlemleri uygun şekilde kronolojik sırada kaydedilmelidir.

4.32 Kalite yönetim sistemindeki belgelerin bir envanteri tutulmalıdır.

BÖLÜM 5

ÜRETİM

PRENSİP

Üretim işlemleri açıkça belirlenmiş prosedürleri izlemelidir. Gereken kalitede ürün elde edebilmek ve ilgili imalat ve ruhsatlandırma bilgilerine göre ürün üretebilmek için, bu işlemlerin İyi İmalat Uygulamaları prensiplerine uygunluk göstermesi zorunludur.

GENEL HUSUSLAR

5.1 Üretim, ehliyetli personel tarafından gerçekleştirilmeli ve gözetilip yönetilmelidir.

5.2 Teslim alma, karantina, numune alma, depolama, etiketleme, tartım/hazırlama, işleme, ambalajlama ve piyasaya dağıtım gibi tüm materyal ve ürün işlemleri, yazılı prosedürler ve talimatlara göre yapılmalı ve gerekli yerlerde kaydedilmelidir.

5.3 Fabrikaya giren tüm materyaller, gönderilen malın siparişe uygun olup olmadığı yönünden kontrol edilmelidir. Gerekli olduğu durumlarda kaplar temizlenmelidir ve belirlenen bilgileri içeren bir etiket ile etiketlenmelidir.

5.4 Hasar görmüş kaplar ve materyalin kalitesini olumsuz yönde etkileyebilecek diğer problemler araştırılmalı, kaydedilmeli ve kalite kontrol bölümüne bildirilmelidir.

5.5 Gelen materyaller ve bitmiş ürünler, teslim almayı ve prosesi takiben, kullanım veya dağıtım için serbest bırakılana kadar fiziksel veya sistemsel olarak karantinaya alınmalıdır.

5.6 Dışarıdan satın alınan yarı mamul ve bulk ürünler de, teslim almada başlangıç maddeleri gibi aynı şekilde işlem görmelidir.

5.7 Tüm materyaller ve ürünler, üretici tarafından belirlenmiş uygun koşullarda ve serilerin ayırımına ve stok dönüşümüne imkân verecek ve muntazam şekilde depolanmalıdır.

5.8 Kabul edilebilir limitlerin dışında hiç bir uygunsuzluk olmadığından emin olunması için, gerektiğinde, verimlerin kontrolü ve miktarların mutabakatı işlemleri yürütülmelidir.

5.9 Karışma ve çapraz bulaşma riskinin hiç bulunmadığı haller dışında, değişik ürünlerin operasyonları aynı odada, aynı zamanda veya birbirini takip eden zamanda yürütülmemelidir.

5.10 Prosesin her safhasında, materyaller ve ürünler mikrobiyal ve diğer türden bulaşmalardan korunmalıdır.

5.11 Katı materyal ve ürünlerle çalışırken toz oluşumunu veya yayılmasını önleyecek özel önlemler alınmalıdır. Bu durum, özellikle, yüksek aktiviteye sahip olanlar dahil, çok tehlikeli maddelerle çalışıldığında geçerlidir.

5.12 Tüm proses süresince bütün materyaller, bulk kapları, ana ekipmanlar ve uygun hallerde kullanılan odalar, işlem gören ürün veya materyalin adını, dozajını ve seri numarasını içeren etiketler ile etiketlenmelidir. Mümkün olduğu takdirde bu etiketleme üretim basamağını da göstermelidir.

5.13 Kaplara, ekipmana ve tesislere tatbik edilen etiketler, açık, anlaşılır ve firma tarafından benimsenen formatta olmalıdır. Buna ek olarak, statüyü (karantina, kabul, red, temiz) gösteren kelimelerin yanı sıra renklerle de belirtmek çoğu zaman yararlıdır.

5.14 Materyallerin ve ürünlerin bir alandan bir başka alana sevk edilmesi için kullanılan boru hatları ve ekipmanın diğer parçalarının bağlantısının doğru şekilde yapıldığı kontrol edilmelidir.

5.15 Talimat ve prosedürlerden sapma mümkün olduğunca önlenmelidir. Eğer bir sapma meydana gelirse, bu durum ehliyetli bir kişi tarafından ve uygun olduğu hallerde kalite kontrol departmanının da iştiraki ile yazılı olarak onaylanmalıdır.

5.16 Üretim tesislerine giriş, yetkili kişiler ile sınırlandırılmalıdır.

ÜRETİM SIRASINDA ÇAPRAZ BULAŞMANIN ÖNLENMESİ

5.17 Tıbbi olmayan ürünlerin, tıbbi ürünlerin üretimi için belirlenen alanlarda ve ekipmanlarla üretilmesi önlenmelidir; ancak gerekçelendirildiğinde, tıbbi ürünlerle olan çapraz bulaşmanın önlenmesine yönelik aşağıda ve Bölüm 3’te tarif edilen tedbirlerin uygulanabildiği yerlerde, buna izin verilebilir. Tıbbi ürünlerin üretildiği ve/veya depolandığına alanlarda, pestisitler (tıbbi ürünlerin üretimi için kullanılanları hariç) ve herbisitler gibi teknik zehirlerin üretimine ve/veya depolanmasına müsaade edilmez.

5.18 Başlangıç maddesi veya ürünün bir başka madde veya ürün ile bulaşması önlenmelidir. Etkin maddelerden, diğer materyalden (başlangıç veya in-proses) ve prosesteki ürünlerden kaynaklanan tozların, gazların, buharların, aerosollerin, genetik materyalin veya organizmaların kontrolsüz salımı ile ekipmanlardaki kalıntılardan ve operatörlerin giysilerinden gelen kazara çapraz bulaşma riski değerlendirilmelidir. Bu riskin önemi, bulaşıcının ve kontamine olan ürünün mahiyetine göre değişiklik gösterir. Enjeksiyon yoluyla uygulanan ve uzun müddetlerle verilen ürünler, çapraz bulaşmanın en önemli olmasının beklendiği ürünlerdir. Bununla birlikte, kontaminasyonun mahiyeti ve derecesine bağlı olarak tüm ürünlerde bulaşma, hasta güvenliği için risk oluşturur.

5.19 Çapraz bulaşma, Bölüm 3’te tarif edildiği şekilde, tesislerin ve ekipmanların tasarımına dikkat edilerek önlenmelidir. Bu, çapraz bulaşma riskinin kontrol edilmesi için proses tasarımına ve etkin ve tekrarlanabilir temizlik işlemleri dâhil, gerekli tüm teknik ve organizasyonel tedbirlerin uygulamaya geçirilmesine önem verilerek desteklenmelidir.

5.20 İmal edilen ürünlerin arz ettiği çapraz bulaşma riskini ele almak ve kontrol etmek için, potens ve toksikoloji yönünden değerlendirme içeren bir Kalite Risk Yönetimi prosesi kullanılmalıdır. Tesis/ekipman tasarımı ve kullanımı, personel ve malzeme akışı, mikrobiyolojik kontroller, etkin maddenin fizikokimyasal özellikleri, proses karakteristikleri, temizlik prosesleri ve ürünlerin değerlendirilmesiyle oluşturulan ilgili limitlere ilişkin analitik yeterlilikler gibi faktörler de göz önüne alınmalıdır. Kalite Risk Yönetimi prosesinden elde edilen sonuç, tesislerin ve ekipmanların belirli bir ürüne veya ürün ailesine tahsis edilmesinin gerekliliğine ve bunun boyutunun belirlenmesine temel olmalıdır. Bu, ürünle temas eden belirli parçaların veya bütün olarak üretim tesisinin tahsisini içerebilir. Gerekçelendirildiğinde, birçok ürünün üretildiği bir tesiste, üretim faaliyetlerinin ayrılmış, bağımsız bir üretim alanıyla sınırlandırılması kabul edilebilir.

5.21 Kalite Risk Yönetimi prosesinden elde edilen sonuç, çapraz bulaşma risklerinin kontrol altına alınması için gerekli teknik ve organizasyonel önlemlerin boyutunun belirlenmesine temel olmalıdır. Bu önlemler, aşağıdakilerle sınırlı olmamak üzere, şunları içerebilir:

Teknik Önlemler

i. Tahsis edilmiş üretim tesisi (binalar ve ekipmanlar),

ii. Ayrı proses ekipmanı ve ayrı HVAC sistemlerine sahip bağımsız üretim alanları. Ayrıca belirli yardımcı ünitelerin, farklı alanlarda kullanılanlardan ayrılması da istenebilir,

iii. Proses, bakım ve temizlik sırasındaki çapraz bulaşma riskini asgariye indirecek üretim prosesi, bina ve ekipman tasarımı,

iv. Proseste ve ekipmanlar arası malzeme/ürün transferinde “kapalı sistemlerin” kullanımı,

v. İzolatörler dâhil, muhafaza/sınırlama önlemleri olarak fiziksel bariyer sistemlerinin kullanımı,

vi. Kirletici kaynağa yakın yerde kontrollü olarak tozun uzaklaştırılması, örn. yerel tahliye yoluyla,

vii. Ekipmanın tahsisi, ürünle temas eden parçaların tahsisi veya temizliği zor olan (örn. filtreler) seçilmiş kısımların tahsisi, bakım aletlerinin tahsisi,

viii. Tek kullanımlık, kullan-at teknolojilerin kullanımı,

ix. Kolay temizlik için tasarlanmış ekipmanların kullanımı,

x. Potansiyel hava kaynaklı kontaminantların belirli bir alanda hapsedilmesi için hava kilitlerinin ve kademeli basınç farklarının uygun biçimde kullanımı,

xi. İşlem görmemiş veya yetersiz işlenmiş havanın devir daiminin veya tekrar girişinin yol açtığı kontaminasyon riskinin asgariye indirilmesi,

xii. Etkinliği valide edilmiş, otomatik yerinde yıkama (CIP) sistemlerinin kullanımı,

xiii. Ortak genel yıkama alanlarında, ekipman yıkama, kurutma ve depolama alanlarının ayrılması.

Organizasyonel Önlemler

i. Tüm üretim tesisini veya bağımsız bir üretim alanını, etkinliği valide edilmiş bir temizlik prosesinin izlediği bir kampanya bazında (zamansal olarak ayırmak suretiyle) tahsis ederek,

ii. Spesifik koruyucu giysileri, yüksek çapraz kontaminasyon riskine sahip ürünlerin işlendiği alanların içerisinde tutarak,

iii. Daha yüksek risk arz ettiği düşünülen ürünlerde, Kalite Risk Yönetimi yaklaşımının etkinliğini desteklemek için her ürün kampanyasından sonra temizlik doğrulaması yapmak bir tespit edilebilirlik aracı olarak değerlendirilmelidir,

iv. Bulaşma riskine bağlı olarak, hava kaynaklı kontaminasyona veya mekanik transfer yoluyla bulaşmaya karşı alınan kontrol önlemlerinin etkinliğini göstermek için ürünle temas etmeyen yüzeylerde temizlik doğrulaması yapılması ve üretim alanındaki ve/veya bitişik alanlardaki havanın izlenmesi,

v. Atık yönetimi, kontamine olmuş durulama suyu ve kirlemiş giysiler için özel tedbirler,

vi. Dökülme olaylarının, kazaların veya prosedürlerden sapmaların kaydedilmesi,

vii. Binalar ve ekipmanlar için temizlik işlemlerinin, bizzat temizlik işlemlerinin kendilerinin çapraz bulaşma riski arz etmeyecek şekilde tasarlanması,

viii. Onaylı prosedürler uyarınca temizliğin tamamlandığını güvence altına almak için temizlik işlemleri için detaylı kayıtların tasarlanması ve ekipmanlarda ve üretim alanlarında temizlik statü etiketlerinin kullanımı,

ix. Ortak genel yıkama alanlarının kampanya bazlı olarak kullanımı,

x. Eğitim etkinliğinin ve ilgili prosedürel kontrollere uyumun garanti edilmesi için çalışma davranışlarının gözetimi.

5.22 Çapraz bulaşmayı önlemek için alınan önlemler ile bunların etkinlikleri, belirlenmiş prosedürlere göre periyodik olarak gözden geçirilmelidir.

VALİDASYON

5.23 Validasyon çalışmaları İyi İmalat Uygulamalarını desteklemeli ve belirlenmiş prosedürlere göre yürütülmelidir. Sonuçlar ve varılan kararlar kaydedilmelidir.

5.24 Yeni bir imalat formülü veya işlem metodu adapte edildiği zaman, bunun rutin prosesler için uygunluğunun gösterilmesi için gerekli adımlar atılmalıdır. Tanımlanmış proses, belirlenmiş materyaller ve ekipman kullanılarak gereken kalitede ürünün sürekli olarak üretilebileceği gösterilmelidir.

5.25 Ekipman ve materyallerin değiştirilmesi de dâhil olmak üzere, ürünün kalitesini ve/veya imalatın tekrarlanabilirliğini etkileyebilecek belirgin üretim proses değişiklikleri valide edilmelidir.

5.26 Prosesler ve prosedürler, hedeflenen sonuçlara ulaşmada yeterli kaldıklarından emin olunması için periyodik kritik yeniden validasyona tabi olmalıdır.

BAŞLANGIÇ MADDELERİ

5.27 Başlangıç materyali tedarikçilerinin seçilmesi, kalifikasyonu, onaylanması ve idamesi ile bu materyalin satın alınması ve kabulü, farmasötik kalite sisteminin bir parçası olarak dokümante edilmelidir. Gözetimin seviyesi; materyalin kaynağı, üretim prosesi, tedarik zincirinin karmaşıklığı ve materyalin içine konulduğu tıbbi üründeki nihai kullanımı hesaba katılarak, her bir materyalin arz ettiği risklerle orantılı olmalıdır. Her bir tedarikçi/materyal onayına dair destekleyici kanıtlar korunmalıdır. Bu faaliyetlerde rol alan personel, tedarikçiler, tedarik zinciri ve maruz olunan ilişkili riskler hakkında güncel bilgilere sahip olmalıdır. Mümkün olduğunda, başlangıç materyali, doğrudan başlangıç materyali üreticisinden satın alınmalıdır.

5.28 İmalatçı tarafından oluşturulan başlangıç maddeleri kalite gereklilikleri tedarikçilerle tartışılmalı ve kararlaştırılmalıdır. İmalatçı ve tedarikçiyle, söz konusu başlangıç maddesinin çalışma, etiketleme, ambalajlama ve dağıtım gereklilikleri ile şikâyetler, geri çekmeler ve reddetme prosedürleri de dâhil, üretim ve kontrolünün uygun yönleri resmi bir kalite anlaşmasında veya spesifikasyonda dokümante edilmelidir.

5.29 Etkin ve yardımcı madde tedarikçilerinin onaylanması ve bunların idamesi için şunlar gereklidir:

Etkin Maddeler

Tedarik zinciri izlenebilirliği tesis edilmeli ve etkin madde başlangıç maddelerinden bitmiş tıbbi ürüne kadar ilişkili riskler resmi olarak değerlendirilmeli ve periyodik olarak doğrulanmalıdır. Etkin maddenin kalitesine yönelik risklerin azaltılması için uygun tedbirler devreye alınmalıdır.

Her bir etkin madde için (etkin madde başlangıç maddeleri dâhil) tedarik zinciri ve izlenebilirlik kayıtları erişilebilir olmalı ve tıbbi ürün üreticisi tarafından saklanmalıdır.

İyi İmalat Uygulamaları ve İyi Dağıtım Uygulamaları gerekliliklerini karşıladıklarının teyit edilmesi için etkin madde üreticilerinde ve dağıtıcılarında denetim gerçekleştirilmelidir. Ruhsat sahibi bu uyumu ya bizzat veyahut bir kontrat dâhilinde kendisi namına hareket eden bir yapı vasıtasıyla doğrular.

Tam ve net bir İİU değerlendirmesi yapıldığını garanti etmek için denetimler uygun süre ve kapsamda olmalı, tesisteki diğer materyalden gelebilecek potansiyel çapraz bulaşma riskine dikkat edilmelidir. Rapor, açık biçimde tanımlanmış uygunsuzluklarla birlikte, denetimde ne yapıldığını ve ne görüldüğünü tam olarak yansıtmalıdır. Gerekli tüm düzeltici ve önleyici faaliyetler uygulamaya geçirilmelidir.

Standartların idame ettirildiğini ve onaylı tedarikçi zincirinin süren kullanımını güvence altına almak için, kalite risk yönetimi süreciyle tanımlanan aralıklarda, ilave denetimler gerçekleştirilmelidir.

Yardımcı Maddeler

Yardımcı maddeler ve yardımcı madde tedarikçileri, PIC/S Guideline PI 045-1 ‘Guidelines on the formalised risk assessment for ascertaining the appropriate Good Manufacturing Practice for excipients of medicinal products for human use’ kılavuzu ile uyumlu resmi bir kalite risk değerlendirmesinin sonuçlarına dayalı olarak uygun biçimde kontrol edilmelidir.

5.30 Her bir başlangıç materyali teslimatında; kaplar ilgili yerlerde müdahale göstergeli mühür dâhil, ambalaj bütünlüğü yönünden ve irsaliye, satın alma emri, tedarikçi etiketleri ve tıbbi ürün üreticisi tarafından muhafaza edilen onaylı üretici ve tedarikçi bilgisi arasındaki uyum kontrol edilmelidir. Her bir teslimata ait satın alma kontrolleri dokümante edilmelidir.

5.31 Eğer bir teslimat, birden çok seriden oluşuyorsa, her seri için ayrı örnek alınmalı, ayrı ayrı test edilmeli ve ayrı ayrı serbest bırakma onayı verilmelidir.

5.32 Depolardaki başlangıç maddeleri uygun bir şekilde etiketlenmeli (bk. kısım 13), etiketler en az aşağıdaki bilgileri taşımalıdır:

- Ürünün kabul edilen ismi ve uygulanabilir hallerde ürün dâhili referans kodu,

- Teslim almada verilen bir seri numarası,

- Uygulanabilir hallerde ürünün durumu (Örneğin; karantina, analiz, serbest bırakıldı, red),

- Uygulanabilir hallerde, son kullanma veya yeniden test edilmesi gereken tarih.

Tamamen bilgisayarlı bir depolama sistemi kullanıldığında, yukarıda sayılan bilgilerin hepsinin, etiket üzerinde okunur şekilde yer alması gerekmeyebilir.

5.33 Başlangıç maddelerine ait her kabın içeriğinin tanımlanmasını emniyet altına alacak uygun prosedürler ve önlemler bulunmalıdır. Serisinden örnek alınan bulk kaplar belirlenmelidir (Bakınız Bölüm 6).

5.34 Yalnızca kalite kontrol bölümü tarafından serbest bırakılan ve retest süresi içindeki başlangıç maddeleri kullanılmalıdır.

5.35 Bitmiş ürün üreticileri, ruhsat dosyasında tarif edildiği şekliyle, başlangıç materyallerinin3 tüm testlerinden sorumludur. Bunlar, onaylı başlangıç materyali üreticisinin test sonuçlarından kısmen veya tamamen yararlanabilirler, ancak asgari olarak, Ek-8’e göre her serinin tanıma testlerini4 yapmalıdırlar.

5.36 Bu testlerin dışarıya yaptırılmasının sebepleri gerekçelendirilerek belgelendirilmeli ve şu gereklilikler karşılanmalıdır:

i. Başlangıç materyallerinin kalite özelliklerini muhafaza etmek ve test sonuçlarının sevk edilen materyale uygulanabilir kaldığını garanti etmek için dağıtım kontrollerine (transport, toptan satış, depolama ve sevkiyat) özel dikkat sarf edilmelidir.

ii. Tıbbi ürün üreticisi ya kendisi veyahut üçüncü taraflar yoluyla, riske dayanan uygun aralıklarda, İyi İmalat Uygulamaları ve ruhsat dosyasında tarif edilen spesifikasyonlar ve test metotları ile uyumu güvence altına almak için başlangıç materyalleri analizlerinin (numune alma dâhil) yapıldığı tesiste/tesislerde denetimler gerçekleştirmelidir.

iii Başlangıç materyali üreticisi/tedarikçisi tarafından sağlanan analiz sertifikası, uygun kalifikasyon ve tecrübede belirli bir kişi tarafından imzalanmalıdır. İmza, bu güvence ayrıca verilmediği sürece, her serinin kabul edilen ürün spesifikasyonuna uygunluğunun kontrol edildiğini garanti eder.

iv. Tıbbi ürün üreticisi, tesisinde yaptığı testleri azaltmadan önce, geçmişte teslim alınan serilerin ve uyum geçmişinin değerlendirilmesi dâhil, başlangıç materyali üreticileriyle (bir tedarikçi vasıtasıyla olan tecrübe dâhil) iş yapmak hususunda uygun deneyime sahip olmalıdır. Üretim ve test işlemlerindeki her anlamlı değişiklik dikkate alınmalıdır.

v. Ayrıca tıbbi ürün üreticisi (veya onaylanmış ayrı bir kontratlı laboratuvar yoluyla), riske dayanan uygun aralıklarla, bir tam analiz yapmalı ve sonuçlarını üretici veya tedarikçi analiz sertifikasının güvenilirliğini kontrol etmek için bunlarla karşılaştırmalıdır. Bu testler herhangi bir uygunsuzluğu ortaya çıkarırsa, bir inceleme yapılmalı ve uygun tedbirler alınmalıdır. Bu tedbirler tamamlanana kadar, materyal üreticisi veya tedarikçisine ait analiz sertifikalarının kabulü durdurulmalıdır.

5.37 Başlangıç maddelerinin yalnızca bu amaçla yetkilendirilmiş kişilerce yazılı prosedürlere göre dağıtılması sağlanarak, doğru maddelerin, hassas olarak tartılarak veya ölçülerek, temiz ve doğru olarak etiketlenmiş kaplara alınması sağlanmalıdır.

5.38 Tartım yapılan her materyalin ağırlığı veya hacmi, bağımsız olarak kontrol edilmeli ve kontrol değeri kaydedilmelidir.

5.39 Her seri için verilen materyaller bir arada tutulmalı ve aynı şekilde, belirgin olarak böylece etiketlenmelidir.

3 Madde 5.45’te belirtildiği gibi, benzer bir yaklaşım ambalaj materyallerine uygulanmalıdır.

4 Başlangıç materyallerinin tanıma testleri, ilgili ruhsat dosyasındaki metotlara ve spesifikasyonlara göre gerçekleştirilmelidir.

PROSES İŞLEMLERİ: YARI MAMUL VE BULK ÜRÜNLER

5.40 Herhangi bir proses başlamadan önce, çalışma alanının ve ekipmanlarının temiz ve halihazırdaki işlem için gerekli olmayan herhangi bir başlangıç maddesi, ürün, ürün kalıntısı veya yürütülmekte olan işte gerekli olmayan dokümanlardan arındırılmış olduğundan emin olunmasına sağlayacak önlemler alınmalıdır.

5.41 Yarı mamuller ve bulk ürünler uygun koşullar altında saklanmalıdır.

5.42 Kritik prosesler valide edilmelidir (bu bölümdeki “Validasyon” kısmına bakınız).

5.43 Gerekli in-proses kontroller ve çevre kontrolleri yapılmalı, sonuçları kaydedilmelidir.

5.44 Beklenen verimden her belirgin sapma kaydedilmeli ve araştırılmalıdır.

AMBALAJ MALZEMELERİ

5.45 Primer ambalaj ve basılı ambalaj malzemelerinin seçilmesi, kalifikasyonu, onaylanması ve kullanımlarının sürdürülmesinde başlangıç maddelerine gösterilen dikkat gösterilir.

5.46 Basılı malzemelere özel bir dikkat gösterilmelidir. Bu tür malzemeler, yetkili olmayan kişilerce girilemeyen yerlerde ve uygun güvenlik koşulları altında saklanmalıdır. Kesilmiş etiketler ve diğer dağınık basılı malzeme, karışımları önlemek amacıyla ayrı ve kapalı kaplarda saklanmalı ve taşınmalıdır. Ambalaj malzemesi, kullanım için onaylanmış ve yazılı prosedürlere uygun olarak, yalnızca yetkili kişiler tarafından verilmelidir.

5.47 Her primer veya basılı ambalaj malzemesi serisine bir özel referans numarası veya tanımlama işareti verilmelidir.

5.48 Günü geçmiş veya artık kullanılmayan primer veya basılı ambalaj malzemesi imha edilmeli ve imha işlemi kaydedilmelidir.

Ambalajlama İşlemleri

5.49 Ambalajlama işlemleri için bir program hazırlarken, çapraz bulaşma, karışma veya yerine kullanma risklerini en aza indirmeye özel bir dikkat gösterilmelidir. Eğer arada fiziksel bir ayırım yoksa farklı ürünler birbirlerine yakın alanlarda ambalajlanmamalıdır.

5.50 Ambalajlama işlemleri başlatılmadan önce, ambalajlama hattının, bakım cihazlarının ve diğer ekipmanın temiz ve daha önce kullanılan ürün, materyal ve dokümanlardan arındırılmış olduğunu (eğer bu ürün, materyal ve dokümanlar müteakiben kullanılmayacaksa) garanti edecek adımlar atılmalıdır. Hattın arındırılması uygun bir kontrol listesi uyarınca yapılmalıdır.

5.51 İşlem gören ürünün ismi ve seri numarası her bir ambalajlama istasyonunda veya hattında gösterilmelidir.

5.52 Kullanılacak tüm ürünler ve ambalaj malzemeleri, ambalajlama bölümüne teslim edilirken, miktarına, tanımlanmasına ve ambalajlama talimatlarına uygunluğu kontrol edilmelidir.

5.53 Dolum öncesinde, dolum yapılacak kaplar temiz olmalıdır. Cam parçaları ve metal partikülleri gibi kontaminantların engellenmesine ve ortamdan uzaklaştırılmasına dikkat gösterilmelidir.

5.54 Normalde, dolum ve kapatmanın hemen arkasından mümkün olduğunca çabuk etiketleme yapılmalıdır. Eğer böyle bir durum söz konusu değilse, bu takdirde, karışıklıkların ve yanlış etiketlemelerin meydana gelmemesini güvence eden uygun prosedürler tatbik edilmelidir.

5.55 Ambalajlama işlemi sırasında veya ambalajlama işleminden ayrı bir zamanda, kod numarası ve son kullanma tarihi gibi bilgilerin basım işlemlerinin doğru bir şekilde yapılıp, yapılmadığı kontrol edilmeli ve kaydedilmelidir. Elle yapılan baskılara özellikle dikkat edilmeli ve muntazam aralıklarla tekrar kontrol edilmelidir.

5.56 Hazır kesilmiş etiket kullanırken ve basım işlemini ambalajlama hattının dışında yaparken özel dikkat sarf edilmelidir. Rulo ile beslenen etiketler, karışmaların engellenmesine yardımcı olduğundan, hazır kesilmiş etiketlere tercih edilir.

5.57 Elektronik kod okuyucular, etiket sayıcılar ve benzeri cihazların doğru çalıştığından emin olunması için kontroller yapılmalıdır.

5.58 Baskı veya kabartma ile ambalaj malzemeleri üzerine basılan bilgiler belirgin ve solma veya silinme karşı dayanıklı olmalıdır.

5.59 Ambalajlama sırasında, üründe yapılacak hat-üzeri kontroller en az şu hususları içermelidir:

a) Ambalajların genel görünüşü,

b) Ambalajların tam olup olmadığı,

c) Doğru ürünün ve ambalaj malzemelerinin kullanılıp kullanılmadığı,

d) Ambalaj üzerine yapılan basımın doğru olup olmadığı,

e) Hattaki izleyicilerin doğru fonksiyon yapıp yapmadıkları.

Ambalajlama hattından alınan örnekler hata iade edilmemelidir.

5.60 Olağan dışı bir durum ile karşılaşan ürünler, ancak özel inceleme, araştırma ve yetkili kişilerin onayı sonrasında ambalajlamaya geri gönderilmelidir. Bu işleme ilişkin detaylı kayıt tutulmalıdır.

5.61 Mutabakat hesabında herhangi bir bariz ve beklenmeyen uyumsuzluk gözlenirse, bulk ürünün, baskılı ambalaj malzemelerinin miktarları ve mamulün adedi araştırılmalı ve serbest bırakmadan önce tatminkâr olarak hesabı yapılmalıdır.

5.62 Bir ambalajlama işlemi sona erdikten sonra, seri numarası basılmış ancak kullanılmamış ambalaj malzemesi imha edilmeli ve imha işlemi kaydedilmelidir. Eğer seri numarası basılmamış ambalaj malzemesi depoya iade ediliyorsa, bu amaçla yazılı bir prosedür izlenmelidir.

BİTMİŞ ÜRÜNLER

5.63 Bitmiş ürünler, serbest bırakılıncaya kadar imalatçı tarafından belirlenen koşullarda karantinada tutulmalıdır.

5.64 Bitmiş ürünün satışı için serbest bırakılmasında gereken değerlendirme ve dokümantasyon 6. bölümde açıklanmıştır (Kalite Kontrol).

5.65 Serbest bırakmadan sonra, bitmiş ürünler, üreticinin belirlediği koşullar altında kullanılabilir stok olarak saklanmalıdır.

REDDEDİLEN, GERİ KAZANILAN VE İADE MATERYALLER

5.66 Reddedilen materyal ve ürünler, reddedildiği açıkça belli olacak şekilde işaretlenmeli ve giriş-çıkışı sınırlandırılmış ayrı bölmelerde saklanmalıdır. Bunlar ya satıcıya geri gönderilmeli, ya da uygun olduğu takdirde yeniden işlenmeli veya imha edilmelidir. Her ne işlem yapılırsa yapılsın, yapılan işlem yetkili kişiler tarafından onaylanmalı ve kaydedilmelidir.

5.67 Reddedilen ürünlerin yeniden işlenmesi istisnai olmalıdır. Bu işleme izin verilebilmesi, ancak bitmiş ürünün kalitesi etkilenmeyecekse, spesifikasyonlara uyulacaksa veya bu işlemle ilgili risklerin değerlendirilmesinden sonra onaylanmış belirli bir prosedüre göre gerçekleştirecekse mümkündür. Yeniden işleme durumu kayıtlara geçirilmelidir.

5.68 Gerekli kalitedeki önceki serilerin tamamının veya bir kısmının aynı ürünün başka bir serisine, üretimin belirli bir basamağında katılarak geri kazanılması için daha önceden onay verilmiş olmalıdır. Bu geri kazanım işlemi, söz konusu riskler (raf ömrü üzerine etkisi de dâhil olmak üzere) göz önüne alınarak, belirli bir prosedüre göre yapılmalıdır. Geri kazanım işlemi kayıtlara geçirilmelidir.

5.69 Yeniden işlem görmüş veya içerisinde geri kazanılmış ürün ilave edilmiş olan bir bitmiş ürünün ilave testlerden geçirilmesi gerekliliğini kalite kontrol bölümü değerlendirmelidir.

5.70 Piyasadan iade alınan ve üreticinin kontrolünden çıkmış ürünler, kalitelerinin tatminkâr olduğu kuşkusuz olmadığı sürece, imha edilmelidir. Bu ürünler ancak kalite kontrol departmanı tarafından yazılı bir prosedüre göre dikkatli bir inceleme ve değerlendirmeden sonra yeniden satışa sunulabilir, yeniden etiketlenebilir veya daha sonraki seriye katılarak geri kazanılabilir. Bu değerlendirme sırasında, ürünün doğası, gereken özel saklama koşulları, durumu ve geçmişi ve üretime başlandığından beri geçen zaman dikkate alınmalıdır. Ürünün kalitesiyle ilgili bir şüphe doğduğunda, temel kimyasal işlemlerle etkin maddelerin geri kazanılması mümkün olsa bile ürün “yeniden üretime alınabilir veya yeniden kullanılabilir” olarak nitelendirilmemelidir. Gerçekleştirilen her işlem kaydedilmelidir.

ÜRETIM KISITLILIKLARINA BAĞLI ÜRÜN EKSİKLİĞİ

5.71 İmalatçı, tedarikte olağandışı sınırlamaya yol açabilecek üretim faaliyetlerindeki herhangi bir kısıtlılığı ruhsat sahibine bildirmelidir. Bu, ruhsat sahibinin yasal yükümlülükleri uyarınca Kuruma bildirimde bulunmasını kolaylaştırmak için uygun bir zamanlamayla yapılmalıdır.

BÖLÜM 6

KALİTE KONTROL

PRENSİP

Bu bölüm İİU Kılavuzunun ilişkili tüm kısımlarıyla birlikte okunmalıdır. Kalite Kontrol; numune alma, spesifikasyonlar ve test etme, organizasyon, dokümantasyon ve serbest bırakma prosedürleri ile ilgilidir. Böylece, gerekli ve ilgili testlerin yürütüldüğünden ve materyallerin kullanım için, ya da ürünlerin satış veya tedarik için bunların kalitelerinin tatminkâr olduğu kararına varılmadan serbest bırakılmadığından emin olunmasını sağlar. Kalite kontrol, laboratuvar işlemleri ile sınırlı değildir ve ürün kalitesi ile ilgili her türlü kararın alınmasına katılmak zorundadır. Kalite kontrolün üretimden bağımsız olması, kalite kontrolün tatminkâr düzeyde çalışabilmesi için temel esas olarak kabul edilmiştir.

GENEL HUSUSLAR

6.1 Her üretim yeri izin sahibi bir kalite kontrol bölümüne sahip olmalıdır. Bu bölüm diğer bölümlerden bağımsız olmalı ve denetimi altında bir veya birçok kontrol laboratuvarları bulunan yeterli niteliklere ve deneyime sahip bir kişinin sorumluluğu altında bulunmalıdır. Tüm kalite kontrol düzenlemelerinin etkin ve güvenilir biçimde gerçekleştirilmesini sağlayacak uygun olanaklar mevcut olmalıdır.

6.2 Kalite kontrol sorumlusunun ana görevleri ikinci bölümde özetlenmiştir. Kalite kontrol bölümünün bir bütün olarak tüm kalite kontrol prosedürlerini belirlemek, valide etmek ve uygulamak, uygulanabilir olduğunda materyal ve ürünlerin referans ve/veya saklama numunelerinin kontrolünü gözetmek, ürün ve materyal kaplarının doğru etiketlenmesini güvenceye almak, ürünlerin stabilitesini takip etmek, ürünlerin kalitesine ilişkin şikâyetlerin araştırılmasına katılmak v.b. gibi görevleri de mevcuttur. Tüm bu işlemler yazılı prosedürlere göre yapılmalı ve gerekli durumlarda kaydedilmelidir.

6.3 Bitmiş ürün değerlendirmeleri; üretim koşulları, inproses test sonuçları, imalat dokümanlarının (ambalajlama dâhil) değerlendirilmesi, bitmiş ürün spesifikasyonları ile uyumluluk ve bitmiş ürün ambalajının incelenmesi de dâhil olmak üzere tüm ilgili faktörleri kapsamalıdır.

6.4 Kalite kontrol personelinin, örnek almak ve uygun olduğu hallerde araştırmalar yapmak amacıyla üretim alanlarına girebilmeleri sağlanmalıdır.

İYİ KALİTE KONTROL LABORATUVARI UYGULAMALARI

6.5 Kontrol laboratuvarı tesisleri ve ekipmanı, Kalite Kontrol alanları için 3.bölümde verilen genel ve özel gerekliliklere uygun olmalıdır. Laboratuvar ekipmanları, kazara oluşacak çapraz bulaşmadan sakınmak için yüksek riskli alanlar arasında rutin olarak hareket ettirilmemelidir. Özellikle mikrobiyoloji laboratuvarı, çapraz bulaşmayı en aza indirecek biçimde düzenlenmelidir.

6.6 Laboratuvardaki personeller, tesisler ve ekipmanlar,imalat işlemlerinin mahiyet ve ölçeğinin yüklediği görevlere uygun olmalıdır. “7. Bölüm, Dışarıdan Alınan Hizmetler” de detayları açıklanan ilkelere uygun olarak özel durumlar için dış laboratuvarların kullanımı kabul edilebilir, ancak bu durum Kalite Kontrol kayıtlarında belirtilmelidir.

Dokümantasyon

6.7 Laboratuvar dokümantasyonu 4. Bölümde verilen prensiplere uygun olmalıdır. Dokümantasyonun önemli bir bölümü kalite kontrolle ilgili olup, aşağıdaki detaylar kalite kontrol bölümünde mevcut olmalıdır:

i. Spesifikasyonlar,

ii. Numune alma, test etme, kayıtlar (test çalışma formları ve/veya laboratuvar not defterleri de dâhil), kayıt tutma ve doğrulamayı tarif eden prosedürler,

iii. Cihazların kalibrasyon/kalifikasyonları ve ekipmanların bakımı hakkında prosedürler ve bunların kayıtları,

iv. Spesifikasyon dışı ve trend dışı sonuçların araştırılması için bir prosedür,

v. Test raporları ve/veya analiz sertifikaları,

vi. Gereken yerlerde, çevre (hava, su ve diğer yardımcu üniteler) izlemeye ait veriler,

vii. Uygulanabilen hallerde, test metotlarının validasyon kayıtları.

6.8 Bir seri kaydına ilişkin her türlü Kalite Kontrol dokümanı, Bölüm 4’te seri dokümanlarının saklanmasına ilişkin verilen ilkeler izlenerek muhafaza edilmelidir.

6.9 Bazı veri türleri (test sonuçları, verimler, çevre kontrolleri) eğilim (trend) değerlendirmesi yapılabilecek şekilde kaydedilmelidir. Her türlü trend dışı ve spesifikasyon dışı veri ele alınmalı ve bir araştırmaya konu edilmelidir.

6.10 Seri dokümantasyonunun parçası olan bilgilere ek olarak, laboratuvar not defteri ve/veya kayıtları gibi ham veriler de saklanmalı ve her an ulaşılabilir olmalıdır.

Numune Alma

6.11 Numune alma işlemi aşağıdaki hususları açıklayan, onaylanmış yazılı prosedürlere göre yapılmalı ve kaydedilmelidir:

i. Numune alma metodu,

ii. Kullanılacak ekipman,

iii. Alınacak numune miktarı,

iv. Numunenin öngörülen alt parçalara bölünmesine ilişkin talimatlar,

v. Kullanılacak numune kabının tipi ve durumu,

vi. İçinden numune alınan kapların tanımlanması,

vii. Özellikle steril veya sağlığa zararlı maddelerden örnek alınmasında, izlenmesi gereken özel hususlar,

viii. Saklama koşulları,

ix. Numune alma ekipmanının temizlenmesine ve saklanmasına ilişkin talimatlar.

6.12 Alınan numuneler, alındıkları materyal veya ürün serisini temsil edebilmelidir. Ayrıca bir prosesin en kritik kısımlarını izlemek amacıyla (örneğin prosesin başında veya sonunda) başka örnekler de alınabilir. Kullanılan numune alma planı uygun biçimde gerekçelendirilmeli ve bir risk yönetim yaklamışına dayanmalıdır.

6.13 Numune kaplarının üzerinde; kabın içeriği, seri numarası, numunenin alındığı tarih ve numunelerin hangi kaplardan alındığını gösteren bir etiket bulunmalıdır. Bu kaplar, karışma riskini en aza indirerecek ve numuneleri olumsuz saklama koşullarından koruyacak biçimde yönetilmelidir.

6.14 Referans ve saklama numunelerine ilişkin daha ileri rehberlik Ek-19’da verilmiştir.

Test Etme

6.15 Test metotları valide edilmelidir. Bir laboratuvar kullandığı ve orijinal validasyonunu yapmadığı bir testin uygunluğunu doğrulamalıdır. Ruhsat dosyasında veya teknik dosyada tarif edilen tüm test işlemleri, onaylanmış metotlara uygun olarak yapılmalıdır.

6.16 Alınan sonuçlar kaydedilmelidir. Kritik kalite özelliği olarak belirlenen parametrelerin sonuçları trende tabi tutulmalı ve birbirleri ile tutarlı olup olmadıkları kontrol edilmelidir. Her türlü hesaplama azami dikkatle incelenmelidir.

6.17 Yapılan testler kaydedilmelidir ve kayıtlar en az aşağıdaki hususları içermelidir:

i. Ürün veya materyalin ismi ve uygulanabilirse, dozaj formu,

ii. Seri numarası ve uygulanabilir hallerde, üreticisi ve/veya tedarikçi ismi,

iii. İlgili spesifikasyon ve test prosedürlerine ait referanslar,

iv. Gözlemler ve hesaplamalar da dâhil olmak üzere, test sonuçları ve herhangi bir analiz sertifikasına ait referans,

v. Test tarihi,

vi. Testi yapan kişilerin parafları,

vii. Uygun olduğu takdirde, testleri ve sonuçlarını değerlendiren kişilerin parafları,

viii. Onaylandığına veya reddedildiğine (veya başka bir statü kararına) ilişkin açık ifade ve sorumlu tayin edilen kişinin tarihli imzası,

ix. Kullanılan ekipmana ait referans.

6.18 Üretim personelinin üretim alanlarında gerçekleştirdikleri de dâhil olmak üzere, tüm inproses kontroller, kalite kontrol tarafından onaylanmış metotlarla yapılmalı ve sonuçlar kaydedilmelidir.

6.19 Laboratuvar reaktifleri, çözeltiler, cam malzemeler, referans standartlar ve kültür besiyerlerine özel bir dikkat gösterilmelidir. Bu materyaller yazılı prosedürlere göre hazırlanmalı ve kontrol edilmelidir. Kontrollerin seviyesi kullanım ve mevcut stabilite verileriyle orantılı olmalıdır.

6.20 Referans standartlar, amaçlanan kullanımlarına uygun biçimde oluşturulmalıdır. Kalifikasyon ve sertifikasyonları bu doğrultuda açık biçimde ortaya konmalı ve belgelenmelidir. Resmî olarak tanınan bir kaynaktan alınan farmakope referans standartları mevcut olduğunda, tam olarak gerekçelendirilmediği sürece (sekonder standartların kullanımına, primer standatlara olan izlenebilirlikleri gösterildiğinde ve bu yazılı hale getirildiğinde izin verilmektedir), bunlar tercihen primer referans standartlar olarak kullanılmalıdır. Bu farmakope materyalleri, Kurum tarafından başka türlü bir izin verilmedikçe, ilgili monografta tarif edilen amaç için kullanılmalıdır.

6.21 Laboratuvar reaktifleri, çözeltiler, referans standartlar ve kültür besiyerleri hazırlanma ve açma tarihi ve hazırlayan kişinin imzası ile işaretlenmelidir. Reaktiflerin ve kültür ortamlarının son kullanma tarihi ve özel saklama koşulları etiket üzerinde belirtilmelidir. Bunlara ek olarak, volumetrik çözeltiler için, son standardizasyon tarihi ve geçerli son faktör de belirtilmelidir.

6.22 Gerekli hallerde, testlerde kullanılan maddelerin (reaktifler, çözeltiler ve referans standartlar gibi) alındığı tarihler de kap üzerinde belirtilmelidir. Kullanma ve saklama talimatlarına uyulmalıdır. Belirli durumlarda, kullanım öncesi veya teslim alma sırasında tanımlama testi ve/veya reaktif maddeler üzerinde diğer testlerin yapılması gerekli olabilir.

6.23 Kültür besiylerleri, aksi bilimsel olarak kanıtlanmadıkça, besiyeri üreticisinin gereklilikleri doğrultusunda hazırlanmalıdır. Tüm kültür besiyerlerinin performansı kullanım öncesi doğrulanmalıdır.

6.24 Kullanılan mikrobiyolojik besiyerleri ve suşlar bir standart prosedür doğrultusunda dekontamine edilmeli ve çapraz bulaşma ile kalıntıların alıkonmasını önleyecek biçimde bertaraf edilmelidir. Kullanılan mikrobiyolojik besiyerlerinin raf ömrü belirlenmeli, belgelendirilmeli ve bilimsel olarak gerekçelendirilmelidir.

6.25 Komponentlerin, materyallerin veya ürünlerin test edilmesi için kullanılan hayvanlar, uygulanabilir hallerde, kullanılmadan önce karantinaya alınmalıdır. Bu hayvanlar planlanan kullanıma uygun olacak şekilde muhafaza ve kontrol edilmelidir. Hayvanların kimlikleri belirlenmeli ve bunların kullanım geçmişlerini gösteren kayıtlar tutulmalıdır.

Devam Eden Stabilite Programı

6.26 Pazarlandıktan sonra tıbbi ürünün stabilitesi, pazar ambalajındaki formülasyon ile ilişkili olarak herhangi bir stabilite sorununun (örn. safsızlık seviyeleri ve çözünme profilinde değişiklikler) saptanmasını sağlayacak olan devam eden uygun bir program uyarınca izlenmelidir.

6.27 Devam eden stabilite programının amacı, ürünü raf ömrü boyunca izlemek ve ürünün etikette yer alan saklama koşullarında spesifikasyonlar dâhilinde kaldığını ve kalması beklendiğini tayin etmektir.

6.28 Bu asıl olarak pazar ambalajındaki tıbbi ürüne uygulanabilir ancak bulk ürünün programa dâhil edilmesi de göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin, bulk ürün ambalajlanmadan ve/veya üretim yerinden ambalaj sahasına nakledilmeden önce uzun bir süre saklanırsa, ambalajlı ürünün stabilitesi üzerindeki etki değerlendirilmeli ve ortam koşullarında çalışılmalıdır. Ayrıca, uzun süreler saklanan ve kullanılan yarı mamüller de göz önüne alınmalıdır. Rekonstitüe edilen ürünlerde stabilite çalışmaları ürün geliştirilmesi sırasında gerçekleştirilir ve devam eden stabilite yaklaşımıyla izlenmesi gerekli değildir. Bununla birlikte, ilgili olduğu durumlarda, rekonstitüe edilen ürünün stabilitesi de izlenebilir.

6.29 Devam eden stabilite programı, bölüm 4 kapsamındaki genel kurallar ve rapor olarak hazırlanan sonuçları takiben yazılı bir protokolde tarif edilmelidir. Devam eden stabilite programı için kullanılan ekipman (diğer ekipmanların arasında stabilite odaları) bölüm 3 ve ek 15 kapsamındaki genel ilkeler uyarınca kalifiye edilmeli ve bu durumda tutulmalıdır.

6.30 Devam eden bir stabilite programı için protokol, raf ömrü sonuna kadar uzatılmalı ve bunlarla sınırlı olmamak üzere aşağıdaki parametreleri kapsamalıdır:

i. Uygulanabilir olduğunda, her bir doz ve farklı seri boyutu için seri sayısı/sayıları,

ii. İlgili fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve biyolojik test metotları,

iii. Kabul kriterleri,

iv. Test metotlarına referans,

v. Kap kapak sisteminin/sistemlerinin tarifi,

vi. Test aralıkları (zaman noktaları),

vii. Saklama koşullarının tarifi (Ürün etiketi ile tutarlı olarak uzun süreli test için standardize ICH koşulları kullanılmalıdır),

viii. Tıbbi ürüne özgü olan diğer uygulanabilir parametreler.

6.31 Protokolde gerekçelendirildiği ve belgelendirildiği takdirde, devam eden stabilite programı protokolü, ruhsat dosyasında sunulan ilk uzun süreli stabilite çalışmasından farklı olabilir (örneğin, test sıklığı; veya ICH tavsiyelerine göre güncellendiğinde).

6.32 Seri sayısı ve test sıklığı, eğilim (trend) analizi sağlaması açısından yeterli miktarda veri sağlamalıdır. Aksi gerekçelendirilmedikçe, ilgili olduğu takdirde, üretilen ürünün her bir doz ve primer ambalaj türü için, her yıl en az birer seri stabilite programına dahil edilmelidir (söz konusu yıl boyunca üretim yapıldığı sürece). Devam eden stabilite izlemesinin hayvanlar üzerinde test gerektirdiği ve uygun, alternatif, valide edilmiş tekniklerin mevcut olmadığı durumlardaki ürünler için, test sıklığı risk-fayda yaklaşımını temel alabilir. Bloklama ve matrisleme tasarım ilkesi, protokolde bilimsel olarak gerekçelendirilirse uygulanabilir.

6.33 Bazı durumlarda, devam eden stabilite programına ilave seriler eklenmelidir. Örneğin, proseste veya ambalajda meydana gelen herhangi önemli bir değişiklik veya önemli bir sapmanın ardından, devam eden stabilite çalışması gerçekleştirilmelidir. Herhangi bir tekrar çalışma, tekrar işleme veya geri kazanım operasyonu da ilave edilme açısından göz önünde bulundurulmalıdır.

6.34 Devam eden stabilite çalışmalarının sonuçları kilit personele ve özellikle mesul müdüre bildirilmelidir. Devam eden stabilite çalışmaları bulk veya bitmiş ürünün üretim yeri dışındaki bir sahada gerçekleştiriliyorsa, ilgili taraflar arasında yazılı bir anlaşma olmalıdır. Devam eden stabilite çalışmalarının sonuçları Kurumca incelenmesi açısından üretim yerinde mevcut bulunmalıdır.

6.35 Spesifikasyon dışı veya önemli atipik eğilimler (trendler) araştırılmalıdır. Piyasaya serbest bırakılmış ürün serilerini etkileyen teyit edilmiş tüm spesikasyon dışı sonuç veya önemli bir negatif trend Kuruma raporlanmalıdır. Piyasadaki seriler üzerine olası etki, İyi İmalat Uygulamaları Kılavuzu'nun 8. Bölümüyle uyumlu olarak ve Kuruma danışılarak değerlendirilmelidir.

6.36 Programa ilişkin herhangi bir ara sonuç dâhil, elde edilen bütün verilerin özeti yazılmalı ve muhafaza edilmelidir. Bu özet periyodik olarak gözden geçirilmelidir.

Test metotlarının teknik transferi

6.37 Bir test metodunu transfer etmeden önce, transfer eden tesis, test metodunun/metotlarının ruhsat dosyasında veya ilgili teknik dosyada tanımlananlarla uyumlu olduğunu teyit etmelidir. Test metodunun/metotlarının orijinal validasyonu, güncel ICH gerekliliklerine uygunluğun garanti edilmesi açısından gözden geçirilmelidir. Teknik transfer sürecine başlamadan önce, gerçekleştirilmesi gereken herhangi bir tamamlayıcı validasyonun belirlenmesi için bir boşluk (gap) analizi yapılmalı ve dokümante edilmelidir.

6.38 Test metotlarının bir laboratuvardan (transfer eden laboratuvar) diğer laboratuvara (alan laboratuvar) transferi, detaylı bir protokolde tanımlanmalıdır.

6.39 Transfer protokolü bunlarla kısıtlı olmamak üzere şu parametreleri içermelidir:

i. Gerçekleştirilecek testin ve transferi süren ilgili test metodunun/metotlarının tanımlanması,

ii. İlave eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi,

iii. Standartların ve test edilecek numunelerin belirlenmesi,

iv. Test ögelerinin herhangi bir özel nakliye ve depolama koşulunun belirlenmesi,

v. Metodolojinin güncel validasyon çalışmasına dayanan ve ICH gerekliliklerine dönük kabul kriterleri.

6.40 Teknik transfer süreci bitirilmeden önce, protokolden sapmalar araştırılmalıdır. Teknik transfer raporu, sürecin karşılaştırmalı sonuçlarını dokümante etmeli ve uygulanabilir ise, daha ileri test metot revalidasyonu gerektiren alanlar tanımlamalıdır.

6.41 Uygun olduğunda, belirli test metotlarının (örn. NIR spektroskopisi) transferi için diğer kılavuzlarda tanımlanan özel gerekliliklere yer verilmelidir.

BÖLÜM 7

DIŞARIDAN ALINAN HİZMETLER

PRENSİP

Tatminkâr olmayan kalitede ürün veya işleme neden olabilecek yanlış anlamaları önlemek için, İİU Kılavuzunun kapsamındaki dışarıdan alınan tüm hizmetler, doğru biçimde tanımlanmalı, mutabık kalınmalı ve kontrol edilmelidir. Kontratı veren ve kontratı kabul eden arasında, tarafların görev ve sorumluluklarını açıkça ortaya koyan yazılı bir kontrat mevcut olmalıdır. Kontrat verenin Farmasötik Kalite Sistemi, herbir ürün serisine serbest bırakma onayı veren mesul müdürün, tüm sorumluluklarını nasıl yerine getireceğini ortaya koymalıdır.

Not: Bu bölüm, ruhsat ve imalat izinlerinin verilmesi açısından, imalatçıların, Kuruma olan sorumlulukları ile ilgilidir. Kontratı kabul eden ve kontratı veren tarafların tüketiciye karşı olan sorumluluklarını etkilemesi amaçlanmamış olup bu ulusal mevzuatın diğer hükümleri çerçevesinde ele alınmıştır.

GENEL HUSUSLAR

7.1 Dışarıdan alınacak hizmetleri, ürünleri veya ilişkili oldukları işlemleri ve kendisiyle bağlantılı olarak yapılan tüm teknik düzenlemeleri kapsayan yazılı bir kontrat mevcut olmalıdır.

7.2 Teknik ve diğer düzenlemeler için öngörülen değişiklikler de dâhil olmak üzere, dışarıdan alınacak hizmetler için yapılan tüm düzenlemeler, tatbik edilebilir oldukça, yürürlükteki mevzuata ve ilgili ürünün ruhsat dosyasına uygun olmalıdır.

7.3 Ruhsat sahibi ile üreticinin aynı olmadığı durumlarda, bu bölümde tarif edilen ilkeler gözetilerek yapılan uygun düzenlemeler bulunmalıdır.

KONTRATI VEREN

7.4 Kontrat verenin Farmasötik Kalite Sistemi, dışarıdan alınan tüm hizmetlerin kontrolünü ve gözden geçirilmesini içermelidir. Dışarıdan alınan hizmetlerin kontrolünü garanti edecek süreçlerin yürürlükte bulunduğundan nihai olarak kontrat veren sorumludur. Bu süreçler kalite risk yönetimi prensiplerini barındırmalı ve bilhassa şunları içermelidir:

7.4.1 Dışarıdan hizmet almadan önce, kontratı veren, dışarıdan alınan hizmetleri başarılı bir şekilde yürütebilmesi için kontratı kabul edenin yasallığını, uygunluğunu ve ehliyetini değerlendirmekle sorumludur. Kontrat veren aynı zamanda, kontrat yoluyla, bu kılavuzda yorumlandığı şekliyle İİU prensiplerinin ve kılavuzlarının izlendiğini güvence altına almakla sorumludur.

7.4.2 Kontrat veren, kontratı kabul eden tarafa, kontrat dâhilindeki işlerin yürürlükteki mevzuat ve ilgili ürünün ruhsat dosyasına uygun olarak yapılabilmesi için gereken tüm verileri ve bilgiyi sağlamalıdır. Kontrat veren, kontratı kabul edenin; tesislerine ekipmanlarına, personeline, diğer materyallerine veya diğer ürünlerine zarar verebilecek ürünle veya işlerle ilgili tüm problemlerden tümüyle haberdar olmasını sağlar.

7.4.3 Kontratı veren taraf, kontratı kabul eden tarafın performansı ile gerekli olan tüm iyileştirmelerin tanımlanmasını ve uygulamaya alınmasını izlemeli ve gözden geçirmelidir.

7.5 Kontrat veren, dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili kayıtları ve sonuçları gözden geçirmekten ve değerlendirmekten sorumlu olmalıdır. Ayrıca, ya kendisi veyahut kontratı kabul edenin mesul müdürünün onayına dayanarak, kontratı kabul eden tarafından kendisine gönderilen tüm ürünlerin ve materyallerin İİU ve ruhsat dosyasına uygun olarak işlendiğini garanti etmelidir.

KONTRATI KABUL EDEN

7.6 Kontratı kabul eden tarafın, kontratı verenin iş siparişlerini yeterli bir şekilde karşılayabilecek uygun tesisleri, ekipmanları, bilgisi, deneyimi ve ehliyetli personeli mevcut olmalıdır.

7.7 Kontratı kabul eden taraf, kendisine ulaşan tüm ürünlerin, materyallerin veya bilginin istenen amaca uygun olduğunu garanti etmelidir.

7.8 Kontratı veren tarafın düzenlemeleri önceden değerlendirmesi ve onayı olmadan, kontratı kabul eden taraf, kontrat dâhilinde kendisine yüklenen hiçbir işi üçüncü taraflara alt mukavele ile devredemez. Kontratı kabul eden taraf ile herhangi bir üçüncü taraf arasındaki düzenlemeler, orijinal kontratı veren taraf ile kontratı kabul eden taraf arasında olduğu gibi aynı şekilde üçüncü tarafın uygunluğunun değerlendirmesini de içeren verilerin ve bilginin mevcut olduğunu garanti etmelidir.

7.9 Kontratı kabul eden taraf, kontratı veren tarafın dışardan aldığı hizmetin kalitesini olumsuz yönde etkileyebilecek kontrat hükümlerinin dışında olan hiçbir yetkisiz değişikliği gerçekleştirmemelidir

7.10 Kontratı kabul eden taraf, kontratlı analizler dâhil, fason faaliyetlerin Kurum denetimine konu olabileceğini anlamalıdır.

KONTRAT

7.11 Kontratı veren taraf ile kontratı kabul eden taraf arasında, dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili olarak tarafların ayrı ayrı sorumluluklarını ve iletişim süreçlerini açıklayan bir kontrat hazırlanmalıdır. Kontratın teknik yönleri ilgili fason faaliyet ve İyi İmalat Uygulamaları konularında yeterince bilgili, ehliyetli kişilerce oluşturulmalıdır. Dışarıdan alınan hizmetlerle ilgili tüm düzenlemeler yürürlükteki mevzuat ve ilgili ürünün ruhsatname bilgileri ile uyumlu olmalı ve her iki tarafça kabul edilmelidir.

7.12 Kontrat, fason faaliyetin her bir aşamasının yürütülmesinden hangi tarafın sorumlu olduğunu net olarak tanımlamalıdır, örneğin; bilgi yönetimi, teknoloji transferi, tedarik zinciri, alt mukavele, materyallerin kalitesi ve satın alınması, test edilmesi ve serbest bırakılması, üretimin ve kalite kontrolün (in proses kontrolleri, numune alma ve analizler dâhil) gerçekleştirilmesi.

7.13 Dışarıdan alınan hizmetlerle alakalı kayıtlar -örneğin üretim, analiz ve dağıtım kayıtları- ve referans numuneler kontrat veren tarafından saklanmalı veya kontrat verenin erişimine hazır olmalıdır. Bir şikâyet veya bir şüpheli hata olayında veyahut şüpheli bir sahte ürün vakasında, ürün kalitesinin değerlendirilmesine ilişkin tüm kayıtlar ulaşılabilir olmalı ve kontrat verenin ilgili prosedürlerinde belirtilmelidir.

7.14 Kontrat, kontratı kabul eden veya müştereken kabul edilen alt yükleniciler tarafından yürütülen fason faaliyetleri, kontratı veren tarafın denetlemesine müsaade etmelidir.

BÖLÜM 8

ŞİKÂYETLER VE GERİ ÇEKME

PRENSİP

Kamu sağlığını korumak amacıyla, potansiyel kalite kusurları dâhil, şikâyetlerin kaydedilmesi, değerlendirilmesi, araştırılması ve gözden geçirilmesi ile gerektiğinde dağıtım ağındaki beşeri tıbbi ürünlerin ve araştırma tıbbi ürünlerinin etkin ve hızlı bir şekilde geri çekilmesi için bir sistem ve uygun prosedürler devrede olmalıdır. Kalite kusurlarının araştırılması ve değerlendirilmesi ile ürün geri çekmeleri, düzeltici ve önleyici faaliyetler ve diğer risk-azaltıcı aksiyonlarla ilgili karar alma sürecine kalite risk yönetimi prensipleri tatbik edilmelidir. Bu prensiplerle ilgili rehberlik Bölüm 1’de sunulmuştur.

İlgili tüm yetkili otoriteler, bir tıbbi ürün veya araştırma tıbbi ürününün geri çekilmesi veya tedarikte olağandışı bir kısıtlılığı netice verecek doğrulanmış bir kalite kusuru durumunda (hatalı üretim, ürün bozulması, sahtecilik tespiti, ruhsat veya ürün spesifikasyon dosyasıyla uyumsuzluk veya diğer tüm ciddi kalite kusurları), uygun bir zamanlamayla bilgilendirilmelidir. Piyasadaki ürünün ruhsat dosyasına uygun olmadığının belirlendiği hallerde, ilgili yetkili otoritelere bildirimde bulunma zorunluluğu bulunabilir. İlgili mevzuat gerekliliklerine bakılmalıdır.

Dışarıdan alınan hizmetlerde, kontrat; üreticinin, ruhsat sahibinin ve/veya sponsorun ve ilgili tüm üçüncü tarafların, hatalı bir ürününle ilgili değerlendirme, karar alma ve bilginin dağıtımı ile risk azaltıcı aksiyonların hayata geçirilmesi hususlarında görev ve sorumluluklarını tanımlamalıdır. Kontratlarla ilgili rehberlik Bölüm 7’de sağlanmaktadır. Bu tür kontratlar ayrıca, her bir tarafın kalite kusuru ve geri çekme vakalarının yönetiminden sorumlu kişilerine nasıl ulaşılacağına değinmelidir.

PERSONEL VE ORGANİZASYON

8.1 Uygun şekilde eğitilmiş ve deneyimli personel, şikâyet ve kalite kusurlarının araştırılmasını yönetmek ve geri çekme dâhil, bu hususların arz ettiği tüm potansiyel riske/risklere karşı alınması gereken önlemlere karar vermekle sorumlu olmalıdır. Bu kişiler, aksi gerekçelendirilmediği müddetçe, satış ve pazarlama organizasyonundan bağımsız olmalıdır. İlgili seri/serilerin seri serbest bırakma sertifikasının düzenlenmesinde rol alan Mesul Müdür bu kişiler arasında yer almıyorsa, Mesul Müdür resmi olarak tüm araştırmalardan, risk azaltıcı tüm aksiyonlardan ve tüm geri çekme işlemlerinden zamanında haberdar edilmelidir.

8.2 Şikâyetlerin ve kalite kusurlarının ele alınması, değerlendirilmesi, araştırılması ve gözden geçirilmesi ile risk azaltıcı tüm aksiyonların hayata geçirilmesi için yeterli eğitimli personel ve kaynaklar mevcut olmalıdır. Ayrıca, yetkili otoritelerle olan ilişkilerin yönetilmesi için de yeterli eğitimli personel ve kaynaklar mevcut olmalıdır.

8.3 Uygun biçimde eğitilmiş Kalite Yönetim personeli dâhil, disiplinler arası ekiplerin kullanımı göz önünde tutulmalıdır.

8.4 Bir organizasyon içerisinde şikâyet ve kalite kusurlarının merkezî olarak yönetildiği durumlarda, ilgili tarafların karşılıklı görev ve sorumlulukları yazılı hale getirilmelidir. Bununla birlikte, merkezî yönetim, vakanın araştırılması ve yönetilmesinde gecikmelere yol açmamalıdır.

MUHTEMEL KALİTE KUSURLARI DÂHİL ŞİKÂYETLERİ ELE ALMA VE ARAŞTIRMA PROSEDÜRLERİ

8.5 Şikâyetin ulaşmasını müteakiben alınacak aksiyonları tanımlayan yazılı prosedürler olmalıdır. Tüm şikâyetler dokümante edilmeli ve muhtemel bir kalite kusuru veya başka sorunlar teşkil edip etmediklerini belirlemek için değerlendirilmelidir.

8.6 Bir şikâyetin veya şüpheli bir kalite kusurunun sahtecilikle ilgili olup olmadığının ortaya konulmasına özel önem verilmelidir.

8.7 Bir firmaya ulaşan her şikâyet gerçek kalite kusurlarını yansıtmayabildiğinden, potansiyel bir kalite kusuruna işaret etmeyen şikâyetler uygun biçimde dokümante edilmeli ve şüpheli advers olaylar gibi bu nitelikteki şikâyetlerin araştırılmasından ve yönetiminden sorumlu ilgili grup veya kişiye iletilmelidir.

8.8 Bildirilen şüpheli bir advers olayın araştırılmasını desteklemek üzere, bir tıbbi ürünün bir serisinin kalitesinin araştırılma talebini kolaylaştıracak prosedürler mevcut olmalıdır.

8.9 Bir kalite kusuru araştırması başlatıldığında, asgari olarak aşağıdaki hususları ele alacak bir prosedür mevcut olmalıdır:

i. Rapor edilen kalite kusurunun tanımı.

ii. Kalite kusurunun boyutunun belirlenmesi. Referans ve/veya saklama numunelerinin kontrolü veya test edilmesi bu kapsamda düşünülmeli ve belirli durumlarda, seri üretim kaydı, seri sertifikasyon kaydı ve seri dağıtım kayıtlarının (özellikle sıcaklığa duyarlı ürünler için) bir incelemesi yapılmalıdır.

iii. Şikâyet sahibinden hatalı ürün numunesi veya ürün iadesi istenmesinin gereği ve numune temin edilen durumlarda yapılması gereken uygun değerlendirme gereksinimi.

iv. Kalite kusurunun şiddeti ve boyutu baz alınarak, kalite kusurunun ortaya koyduğu riskin/risklerin değerlendirilmesi.

v. Dağıtım ağında alınması gereken, seri veya ürün geri çekme gibi risk azaltıcı aksiyonlara veya diğer aksiyonlara olan potansiyel gereksinimle ilgili karar alma süreci.

vi. Geri çekme aksiyonunun, durumdan etkilenen piyasadaki hastaların tıbbi ürüne erişimi üzerindeki etkisinin ve bu tür bir etkiden ilgili otoritelerin haberdar edilmesi gereğinin değerlendirilmesi.

vii. Bir kalite kusuru ve onun araştırılmasıyla ilgili olarak kurulması gereken iç ve dış iletişimler.

viii. Kalite kusurunun potansiyel kök nedeninin/nedenlerinin tanımlanması.

ix. Konuyla ilgili belirlenmesi ve uygulanması gereken uygun düzeltici ve önleyici faaliyet (DÖF) ihtiyacı ve bu DÖF’lerin etkinliğinin değerlendirilmesi.

ARAŞTIRMA VE KARAR ALMA

8.10 Muhtemel kalite kusurlarıyla ilgili raporlanan bilgiler tüm orijinal detaylarıyla birlikte kaydedilmelidir. Araştırmanın derecesiyle ve alınan aksiyonla ilgili kararları desteklemek üzere, bildirilen tüm kalite kusurlarının geçerliliği ve boyutu Kalite Risk Yönetimi prensiplerine göre dokümante edilmeli ve değerlendirilmelidir.

8.11 Bir seride bir kalite kusuru fark edilirse veya bundan kuşkulanılırsa, diğer serilerin ve bazı durumlarda diğer ürünlerin de etkilenip etkilenmediklerini belirlemek için bunların kontrol edilmeleri düşünülmelidir. Bilhassa, hatalı serinin veya hatalı bileşenlerin bir miktarını içerebilecek diğer seriler araştırılmalıdır.

8.12 Kalite kusuru araştırmaları, dikkat isteyen ve muhtemelen daha ileri idarî aksiyonlar gerektiren belirli veya tekrarlayan problemlerin belirtileri yönünden, önceki kalite kusuru raporlarının veya diğer tüm ilgili bilgilerin bir gözden geçirmesini içermelidir.

8.13 Kalite kusuru incelemeleri sırasında ve sonrasında alınan kararlar; kalite kusurunun arz ettiği riskin düzeyini, bunun yanı sıra ruhsat/ürün spesifikasyon dosyası veya İİU gereklilikleri yönünden uyumsuzluğun ciddiyetini yansıtmalıdır. Bu tür kararlar, hasta güvenliğinin korunduğunu garanti etmek için bu hataların arz ettiği riskin düzeyiyle orantılı uygun bir zamanlamayla verilmelidir.

8.14 Araştırmanın erken safhalarında kalite kusurunun mahiyeti ve boyutuna dair kapsamlı bilgi her zaman mümkün olamayacağından, karar alma süreci yine de, bu tür araştırmalar boyunca uygun zaman noktalarında uygun risk azaltıcı aksiyonların alındığını garanti etmelidir. Bir kalite kusuru neticesinde alınan tüm kararlar ve önlemler dokümante edilmelidir.

8.15 Kalite kusurunun ürünün geri çekilmesi veya ürün tedarikinde olağandışı bir kısıtlamaya yol açtığı durumlarda, kalite kusurları üretici tarafından ruhsat sahibine/sponsora ve ilgili yetkili otoritelere zamanında raporlanmalıdır.

KÖK NEDEN ANALİZİ VE DÜZELTİCİ-ÖNLEYİCİ FAALİYETLER

8.16 Kalite kusurlarının incelenmesi sırasında, uygun bir seviyede kök neden analizi çalışması tatbik edilmelidir. Kalite kusurunun kök nedeninin/nedenlerinin belirlenemediği durumlarda, olması en muhtemel kök nedenin/nedenlerin tespitine ve bunların ele alınmasına dikkat edilmelidir.

8.17 Kalite kusurunun nedeni olarak insan hatasından şüphelendiğinde veya bu belirlendiğinde, bu durum resmi olarak gerekçelendirilmeli ve proses, prosedür veya sistem kökenli hataların veya problemlerin -varsa- atlanmadığından emin olmak için konuya itina gösterilmelidir.

8.18 Bir kalite kusuruna karşılık olarak uygun aksiyonlar (DÖF) belirlenmeli ve alınmalıdır. Bu tür aksiyonların etkinliği izlenmeli ve değerlendirilmelidir.

8.19 Dikkat gerektiren belirli veya tekrarlayan problemlere ilişkin belirtiler için kalite kusuru kayıtları düzenli olarak gözden geçirilmeli ve trend analizleri yapılmalıdır.

ÜRÜN GERİ ÇEKME VE DİĞER POTANSİYEL RİSK AZALTICI AKSİYONLAR

8.20 Her türlü geri çekme işlemini yürütmek veya diğer risk azaltıcı aksiyonları uygulamak amacıyla oluşturulmuş prosedürler bulunmalı, bunlar düzenli olarak gözden geçirilmeli ve gerektiğinde güncellenmelidir.

8.21 Bir ürün piyasaya sunulduktan sonra, bir kalite kusurunun neticesi olarak dağıtım ağından yapılan tüm geri alımlar, geri çekme olarak görülmeli ve yönetilmelidir. (Bu hüküm bir kalite kusuru sorununun/bildiriminin araştırılmasına olanak sağlamak amacıyla dağıtım ağından ürün numunelerinin geri alımına (ya da iadesine) uygulanmaz.)

8.22 Geri çekme işlemleri ivedilikle ve her zaman başlatılabilecek durumda olmalıdır. Belirli durumlarda, halk sağılığını korumak için kalite kusurunun kök nedeninin/nedenlerinin ve tüm boyutunun ortaya çıkarılmasından önce geri çekme işlemlerinin başlatılması gerekebilir.

8.23 Seri/ürün dağıtım kayıtları geri çekmelerden sorumlu kişilerin erişimine hazır olmalı ve ihraç edilen ürünler ve tanıtım numuneleri dâhil, depolar ve doğrudan tedarik sağlanan müşteriler hakkında yeterli bilgi (adresler, çalışma saatleri içinde ve dışında telefon ve/veya faks numaraları, gönderilen seriler ve miktarlar) içermelidir.

8.24 Tıbbi araştırma ürünlerinde, tüm araştırma tesisleri tanımlanmalı ve hedef ülkeler belirtilmelidir. Ruhsat düzenlenmiş olan tıbbi araştırma ürünlerinde, tıbbi araştırma ürün üreticisi sponsorla işbirliği içerisinde, ruhsatlı tıbbi ürünle ilgili olabilecek tüm kalite kusurlarından ruhsat sahibini haberdar etmelidir. Sponsor, ivedi bir geri çekmede bunun gerekli olduğu yerlerde, körleme yapılmış ürünlerin hızlıca körlemesini kaldıracak prosedürleri uygulamalıdır. Sponsor prosedürün, körleme yapılmış bir ürünün kimliğini yalnızca gerekli olduğu ölçüde açığa vurduğunu garanti etmelidir.

8.25 İlgili yetkili otoritelere danışılmasını müteakiben, halk sağlığı üzerindeki potansiyel risk ve öngörülen geri çekme işleminin muhtemel etkileri göz önüne alınarak bir geri çekme işleminin dağıtım ağının hangi noktalarına kadar uzanması gerektiğine dikkat gösterilmelidir. Serinin son kullanım tarihinin dolması (kısa raf ömrüne sahip ürünler gibi) nedeniyle, bir hatalı seri hakkında herhangi bir geri çekme işleminin öngörülmediği durumlarda da yetkili otoriteler bilgilendirilmelidir.

8.26 Ürünlerin geri çekilmesi düşünüldüğünde, yetkili otoriteler önceden bilgilendirilmelidir.

Çok ciddi sorunlarda (örn. hasta sağlığını ciddi şekilde etkileme potansiyeli olan durumlar), yetkili otoritenin bilgilendirilmesinden önce ivedi risk azaltıcı aksiyonların (ürün geri çekme gibi) alınması gerekebilir. Mümkün olan durumlarda, bunların yerine getirilmesinden önce ilgili yetkili otoriteyle mutabakat sağlamak amacıyla girişimlerde bulunulmalıdır.

8.27 Öngörülen geri çekme işleminin değişik pazarları farklı şekillerde etkileyip etkilemeyeceği de göz önünde tutulmalı ve eğer etkiliyorsa, pazara özel uygun risk azaltıcı aksiyonlar geliştirilerek ilgili yetkili otoriteyle müzakere edilmelidir. Geri çekme gibi bir risk azaltıcı aksiyona karar vermeden önce, terapötik kullanımı hesaba katılarak ruhsatlı başka bir alternatifi olmayan bir tıbbi ürünün piyasada bulunmama riski nazara alınmalıdır. Başka durumlarda uygulanması gerekecekken hiçbir risk azaltıcı aksiyonun uygulanmaması yönündeki tüm kararlar üzerinde önceden yetkili otoriteyle mutabakata varılmalıdır.

8.28 Geri çekilen ürünler tanımlanmalı ve akıbetleriyle ilgili karar verilen dek ayrı bir güvenli alanda saklanmalıdır. Tüm geri çekilen seriler resmi olarak bertaraf edilmeli ve bu dokümante edilmelidir. Geri çekilen ürünlerin yeniden çalışılmasıyla ilgili gerekçe dokümante edilmeli ve ilgili yetkili otoriteyle müzakere edilmelidir. Piyasaya verilmesi düşünülen yeniden çalışılmış serilerin kalan raf ömrüne de dikkat edilmelidir.

8.29 İlgili ürünlerin/serilerin dağıtımı yapılan ve geri alınan miktarları arasında mutabakat da dâhil olmak üzere, kapatma anına ve nihai raporun yayınlanmasına dek geri çekme sürecinin ilerleyişi kaydedilmelidir.

8.30 Geri çekmeler için yürürlükte bulunan düzenlemelerin etkinliği, sağlam ve kullanıma uygun kaldıklarının teyit edilmesi için periyodik olarak değerlendirilmelidir. Bu değerlendirmeler hem çalışma saatleri durumları hem de çalışma saatleri dışındaki durumları kapsamalı ve bu değerlendirmeler yapılırken temsilî geri çekme tatbikatı yapılıp yapılmayacağı dikkate alınmalıdır.

8.31 Geri çekmelere ilave olarak, kalite kusurlarının arz ettiği riskleri yönetmek için gözetilebilecek başka risk azaltıcı aksiyonlar da mevcuttur. Bu aksiyonlar, potansiyel olarak hatalı seriyi kullanmalarına ilişkin sağlık uzmanlarına uyarı mektuplarının tebliğ edilmesini içerebilir. Bu durumlar, vaka bazlı olarak değerlendirilmeli ve ilgili yetkili otoritelerle tartışılmalıdır.

BÖLÜM 9

İÇ DENETİM

PRENSİP

İyi İmalat Uygulamaları prensiplerine uyumu izlemek ve gerekli düzeltmeleri önermek amacıyla "İç Denetim" yapılmalıdır.

9.1 Bir ön program hazırlanmasından sonra personel konuları, tesisler, ekipmanlar, dokümantasyon, üretim, kalite kontrol, tıbbi ürünlerin piyasaya dağıtımı, şikâyetler ve geri çekmeler ile ilgili düzenlemeler ve iç denetim çalışmaları, Kalite Güvencesi prensiplerine uygunluğun kanıtlanabilmesi açısından, aralıklarla incelenmelidir.

9.2 İç denetim, firma içerisinden bu amaçla görevlendirilen ehliyetli kişi/kişilerce bağımsız ve ayrıntılı bir şekilde yürütülmelidir. Bunun yanı sıra, firma dışından uzmanların bağımsız denetim yapmaları da faydalı olabilir.

9.3 Tüm iç denetimler kayda geçirilmelidir. Raporlar denetleme sırasında edinilen tüm gözlemleri ve eğer mümkünse düzeltici tedbirlere ilişkin önerileri de kapsamalıdır. Peşi sıra alınan aksiyonlara ilişkin açıklamalar da kaydedilmelidir.

Belgenin devamı okuyucuda yükleniyor.