75935942-050.01.04-[01/315] Faizsiz Finans Denetim Standardı (FFDS) 6 - Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi)
- Tür
- Resmi Gazete
- Atıf
- 75935942-050.01.04-[01/315] Faizsiz Finans Denetim Standardı (FFDS) 6 - Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi) (R.G. 14.12.2019/30978)
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
Konu: Faizsiz Finans Denetim Standardı 6 Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi)'nin Yayımlanması
660 sayılı KHK’nın 9'uncu maddesi ve uyarınca; uluslararası standartlarla uyum sağlamak üzere, İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetim Kuruluşu (AAOIFI) tarafından “Auditing Standard for Islamic Financial Institutions No. (6) External Shari’ah Audit (Independent Assuurance Engagement on an Islamic Financial Institution's Complinace with Shari’ah Principles and Rules)" başlığıyla yayımlanan Standardın mevzuata kazandırılması amacıyla Faizsiz Finans Denetim Standardı 6 Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi)'nin yayımlanmasına karar verilmiştir.
FAİZSİZ FİNANS DENETİM STANDARDI 6
FIKHÎ DENETİM (FAİZSİZ FİNANS KURULUŞLARININ FIKHÎ İLKE VE KURALLARA UYGUNLUK SAĞLAMASINA YÖNELİK GÜVENCE DENETİMİ)
Faizsiz Finans Denetim Standardı (FFDS) 6 “Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi)” 1-44 üncü paragraflar arasında yer almaktadır. Bu standart, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (Kurum) tarafından yayımlanan Güvence Denetimi Standardı (GDS) 3000 “Tarihi Finansal Bilgilerin Bağımsız Denetimi veya Sınırlı Bağımsız Denetimi Dışındaki Güvence Denetimleri”yle ve -uygulanabilir olması hâlinde- Kurum tarafından yayımlanan diğer Faizsiz Finans Denetim Standartlarıyla birlikte değerlendirilir.
Fıkhî Denetim (Faizsiz Finans Kuruluşlarının Fıkhî İlke ve Kurallara Uygunluk Sağlamasına Yönelik Güvence Denetimi)
Önsöz
Ö1 Fıkhî yönetişim, hesap verebilirliği ve şeffaflığı teşvik ettiği ve kamu güvenini kazanmaya yardımcı olduğu için, Faizsiz Finans Kuruluşlarının (FFK) yönetişim çerçevesinin önemli bir unsurudur. Uygun bir yönetişim yapısının oluşturulması, FFK'ların genel sağlamlığı için hayati öneme sahiptir ve güçlü bir Fıkhî yönetişim temeli oluşturmak her FFK'nın hedefidir.
Ö2 Fıkhî denetim, Fıkhî yönetişim çerçevesinin kilit bir parçasıdır. Söz konusu denetim, FFK bünyesinde Fıkhî hükümlere uygunluk sağlanmasının incelenmesi ve güvence verilmesini amaçlayan bağımsız bir denetim işidir. Bağımsız ve kapsamlı bir Fıkhî denetim, FFK'ların dürüstlüğünü, itibarını ve sürdürülebilirliğini korumak açısından gereklidir.
Ö3 Bu standart, doğrudan Fıkhî denetim ve Fıkhî doğrulama denetiminin gerçekleştirilmesi için kriterler oluşturmayı ve bu denetimlerle ilgili denetim konuları ile denetime konu bilgileri belirlemeyi amaçlar. Bu standart ayrıca bir Fıkhî denetime ilişkin raporlama yapmaya dair rehberlik sağlamasının yanı sıra Fıkhî denetimle ilgili temel prosedürler ile önemli hususlar hakkında özet bir rehberlik sağlar.
Ö4 Fıkhî denetimin kendine has yapısından dolayı, dünyanın her yerinden Fıkhî denetçilerin genel yaklaşımlarını ve hizmet kalitelerini standart hale getirmek için GDS 3000’i tamamlayıcı nitelikte bu standart oluşturulmuştur.
Giriş
Genel bakış
G1 Bu standart, bir FFK'nın “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluk sağlamasına yönelik gerçekleştirilen bir güvence denetiminde (Fıkhî denetim) geçerli ilkeleri ortaya koymayı amaçlar.
G2 Bu standart, tüm FFK'ların yılda en az bir kez, standardın hükümlerine uygun olarak, Fıkhî denetimden geçmesini teşvik eder.
Standardın oluşturulma sebepleri
G3 Faizsiz finans sektörünün gelişmesiyle birlikte, niteliksel gelişmeleri ve uyumlaşmayı temin etmek ve bunun sonucunda sektöre yönelik kamuoyunun güvenini artırmak için Fıkhî denetimi de içeren etkin yönetişim araçlarının uygulanması tercih edilmektedir. Fıkhî denetim, giderek tüm dünyada FFK’ların Fıkhî yönetişim çerçevesinin daha önemli bir unsuru haline gelmektedir. Bu sebeple Fıkhî denetim uygulamalarının standartlaştırılması ve bunların uluslararası en iyi uygulamalarla uyumlu hale getirilmesi zorunluluğu doğmuştur.
Standardın Amacı
1. Bu standardın amacı, bir FFK’nın “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluk sağlamasına yönelik gerçekleştirilen bir güvence denetimi (bu standartta Fıkhî denetim olarak ifade edilecektir) için rehberlik sağlamaktır.
Bu FFDS’de, aynı numaralı paragraflarda, T kodlu paragraflar (örneğin 8(ç) ve 8(çT)) ülkemizde geçerli olan uygulamayı (Türkiye uygulamasını) göstermekte olup Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (Kurum) tarafından getirilen ilâve yükümlülükleri belirtmektedir. Söz konusu ilâve yükümlülükler, aynı numaralı paragrafta belirtilen alternatifleri azaltabilir, uygulama kapsamını genişletebilir veya denetçinin ilâve çalışma ile raporlama yapmasını gerektirebilir. T kodlu olmayan aynı numaralı paragraflar, Faizsiz Finans Denetim Standartlarının çevirisi olup denetçilerin uluslararası uygulamaya ilişkin farkındalıklarını korumak amacıyla aynen bırakılmıştır.
Standardın Diğer Mesleki Standartlarla İlişkisi
2. Bu FFDS, Güvence Denetimi Standardı (GDS) 3000 “Tarihi Finansal Bilgilerin Bağımsız Denetimi veya Sınırlı Bağımsız Denetimi Dışındaki Güvence Denetimleri” ile birlikte değerlendirilmelidir1.
3. GDS 3000'in hükümleri, Fıkhî hükümlere veya bu standardın kendine özgü olan hükümlerine aykırı olmadığı veya bunlarla tutarsız olmadığı sürece, bu standart kapsamında yürütülebilecek Fıkhî denetimlerde geçerlidir.
1 “-”
Standardın Kapsamı
4. Bu standart, FFK'ların “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluk sağlaması hususunda çeşitli paydaşlara güvence vermek amacıyla Fıkhî denetçi/denetçiler tarafından yürütülen Fıkhî denetimlerde uygulanır.
Denetim Türleri ve Amaçları Denetim türleri
5. Bir Fıkhî denetim aşağıdaki şekillerde olabilir:
(a) Doğrudan Fıkhî denetim, (bu standart tarafından tercih edilen denetim) veya
(b) Fıkhî doğrulama denetimi, (ilgili ülkelerdeki düzenleyiciler tarafından zorunlu tutulduğu ve FFK yönetiminin “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluk sağlanmasına yönelik beyanda bulunmasının gerektiği durumlarda).
Amaçlar
Doğrudan Fıkhî denetim
6. Bu standart kapsamında doğrudan denetim yaparken, Fıkhî denetçinin amaçları aşağıda yer almaktadır:
(a) FFK’nın, denetim dönemindeki finansal anlaşma, sözleşme ve işlemlerinin tüm önemli yönleriyle Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk sağlayıp sağlamadığı konusunda uygun kıstaslara (15 inci paragrafta [15T paragrafı] belirtilen) dayanılarak makul güvence elde etmek ve
(b) Fıkhî denetçinin bulgularına uygun olarak 6(a) paragrafında belirtilen konularda raporlama yapmak.
Fıkhî doğrulama denetimi
7. Bu standart kapsamında doğrulama denetimi yaparken, Fıkhî denetçinin amaçları aşağıda yer almaktadır:
(a) FFK yönetimi tarafından hazırlanan ve yayımlanan denetime konu bilgilerin, diğer bir ifadeyle FFK yönetiminin Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk sağlanması konusundaki beyanının, uygun kıstaslara (15 inci paragrafta [15T paragrafı] belirtilen) dayanılarak tüm önemli yönleriyle gerçeğe uygun bir biçimde sunulup sunulmadığına dair makul güvence elde etmek ve
(b) Fıkhî denetçinin bulgularına uygun olarak 7(a) paragrafında belirtilen konularda raporlama yapmak.
Tanımlar
8. Bu standartta tanımlanmayan tüm terim ve ifadeler, GDS 3000'de belirtilen anlamlara sahip olduğu kabul edilecektir. Aşağıda belirtilen terimler, karşılarında belirtilen anlamlarıyla kullanılmıştır:
(a) Fıkhî Doğrulama Denetimi: Fıkhî denetçinin, FFK yönetimi tarafından sunulan “Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk beyanı” hakkında rapor hazırladığı bir Fıkhî denetim türüdür.
(b) Doğrudan Fıkhî Denetim: Denetim konusunun ilgili kıstaslara -diğer bir ifadeyle FFK’nın belirli bir dönemde finansal anlaşma, sözleşme ve işlemlerinin (Bkz.: 15 inci paragraf [15T paragrafı]) geçerli Fıkhî ilke ve kurallara- uygunluk sağlaması konusunda (Bkz.: 13 üncü paragraf) Fıkhî denetçi tarafından doğrudan raporlama yapılmasını içeren bir Fıkhî denetim türüdür.
(c) Fıkhî denetim: Belirli set Fıkhî ilke ve kuralların oluşturduğu kıstaslara (Bkz.: 15 inci paragraf [15T paragrafı]) dayanılarak, FFK’nın belirli bir dönemde finansal anlaşma, sözleşme ve işlemlerinin geçerli olan Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk sağlaması konusunda (Bkz.: 13 üncü paragraf), makul güvence elde etmek amacıyla gerçekleştirilen bir güvence işidir.
(ç) Fıkhî denetçi: İlgili “Fıkhî ilke ve kurallar” ve denetimle ilgili mesleki bilgi ve yetkinliğe sahip, ilgili düzenleyici kurum (Merkezi Danışma Kurulu) tarafından denetçi olarak görevlendirilmesi (seçilmesi) için belirtilen Fıkhî denetçi kıstaslarını tam olarak ve gerektiği gibi taşıyan ve FFK'nın talebiyle FFK’nın “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluğuna ilişkin bağımsız güvence raporu sunan bir kuruluştur. FFK’nın finansal tablolarının denetimini yürüten bağımsız denetçi, bu FFK’nın Fıkhî denetçisi olarak da görevlendirilebilir (seçilebilir).
(çT) Fıkhî denetçi: İlgili “Fıkhî ilke ve kurallar” ve denetimle ilgili mesleki bilgi ve yetkinliğe sahip, Kurum tarafından denetçi olarak görevlendirilmesi (seçilmesi) için belirtilen Fıkhî denetçi kıstaslarını tam olarak ve gerektiği gibi taşıyan ve FFK’nın talebiyle FFK’nın “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluğuna ilişkin bağımsız güvence raporu sunan bir bağımsız denetim kuruluşudur. FFK’nın finansal tablolarının denetimini yürüten bağımsız denetçi, bu FFK’nın Fıkhî denetçisi olarak da görevlendirilebilir (seçilebilir).
(d) Fıkhî iç inceleme/denetim fonksiyonu: Temel amacı, FFK yönetiminin “Fıkhî ilke ve kurallar”ın uygulanması ile ilgili sorumluluklarını yerine getirmesini sağlamak olan bir FFK yönetişim fonksiyonudur2.
(e) Fıkhî iç inceleme yapan kişi/denetçi: Fıkhî iç inceleme/denetim fonksiyonunun faaliyetlerini yerine getiren kişidir.
(f) Faizsiz Finans Kuruluşları (FFK): “Fıkhî ilke ve kurallara uygun şekilde” bankacılık, sigorta/Tekâfül, sermaye piyasaları ve benzer faaliyetleri yerine getiren; geleneksel finans kuruluşlarının “Fıkhî ilke ve kurallara uygun” şekilde ürünler ve hizmetler sunan ayrı şube, birim ve faizsiz pencere işlemlerini de içeren finansal kuruluşlardır.
2 Bkz.: İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetim Kuruluşu (AAO1F1) tarafından yayımlanan Faizsiz Finans Yönetişim Standardı (FFYS) 3. Bu fonksiyon, bazı ülkelerde ilgili yönetişim çerçeveleri uyarınca “Fıkhî iç denetim” olarak da adlandırılır. Fıkhî iç inceleme, Fıkhî hükümlere uygunluk fonksiyonu (bazı ülkelerde Fıkhî inceleme olarak ifade edilir) ile karıştırılmamalıdır, çünkü uygunluk fonksiyonu bir yönetim fonksiyonudur ve yönetimden bağımsız değildir.
Uyum Hükümleri
Bu standarda uyum
9. Fıkhî denetçi, bu standardın tüm hükümlerine uymadığı sürece bu standarda uyduğunu belirtemez.
Etik hükümler
10. Fıkhî denetçi, Kurum tarafından yayımlanan “Faizsiz Finans Kuruluşlarının Bağımsız Denetimini Yürüten Denetçiler İçin Etik Kurallar”ın yanı sıra -uygun hâllerde- ilgili diğer etik kuralların hükümlerine uyar.
Kalite kontrol
11. Kurum tarafından yayımlanan Kalite Kontrol Standardı (KKS) 1 “Finansal Tabloların Bağımsız Denetim ve Sınırlı Bağımsız Denetimleri İle Diğer Güvence Denetimleri ve İlgili Hizmetleri Yürüten Bağımsız Denetim Kuruluşları ve Bağımsız Denetçiler İçin Kalite Kontrol” gibi kalite kontrole ilişkin diğer mesleki yükümlülüklerin yanında Fıkhî denetçi, görevini profesyonel bir biçimde gerçekleştirmek için kaynak ve bilgi bakımından kıstasların gerektirdiği uygun kabiliyetlere sahip olmalıdır. Bu, denetim boyunca Fıkhî uzman/uzmanların da aktif katılımını gerektirir.
Faizsiz Finans Danışmanıyla/Danışmanlarıyla İletişim
12. Fıkhî denetçi, FFK’nın faizsiz finans danışmanı/danışmanları tarafından yapılan gözlemler dâhil fetva, karar ve belirli görüşleri talep etme ve söz konusu danışmanla/danışmanlarla iletişim ve etkileşim kurma ihtiyacı duyabilir. FFK’nın faizsiz finans danışma komitesi veya bu komitenin üyeleri söz konusu amaçlara uygun kişi/kişilerdir.
Dayanak Denetim Konusu ve Kıstaslar
Dayanak denetim konusu
13. Doğrudan Fıkhî denetimin dayanak denetim konusu, FFK'nın belirli bir dönemdeki finansal anlaşma, sözleşme ve işlemlerinin “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluğunun değerlendirilmesini kapsar.
14. Fıkhî doğrulama denetiminde denetime konu bilgi; FFK yönetimi tarafından gerektiği gibi onaylanan ve yayımlanan, FFK'nın belirli bir dönemdeki “finansal anlaşma, sözleşme ve işlemlerinin Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk beyanı”dır.
Kıstaslar
15. Denetime konu bilgiye ilişkin Fıkhî denetim değerlendirme kıstasları, uygun olduğu ölçüde aşağıdaki hiyerarşide tanımlanan “Fıkhî ilke ve kuralları” içerir (Bkz.: 13 üncü paragraf):
(a) AAOIFI tarafından yayımlanan Fıkhî standartlar,
(b) İlgili ülkelerdeki düzenleyici kurumlar tarafından yayımlanan (Fıkhî hüküm içeren) düzenlemeler,
(c) İlgili ülkelerdeki Merkezi Faizsiz Finans Danışma Kurulu kararları,
(ç) Kurum tarafından yayımlanan (Fıkhî hüküm içeren) faizsiz finans muhasebe standartları hükümleri ve
(d) FFK’nın faizsiz finans danışma komitesi tarafından verilen onaylar ve alınan kararlar.
[Açıklama: uygunluk, denetim veya derecelendirme uygulamaları esnasında, yukarıdaki (a) veya (d) paragraflarına ilişkin yorumlarla ilgili anlam belirsizliği olması durumunda, faizsiz finans danışma komitesinin açıklamaları geçerlidir.]
15T. Denetime konu bilgiye ilişkin Fıkhî denetim değerlendirme kıstasları, uygun olduğu ölçüde aşağıda örnek olarak verilen “Fıkhî ilke ve kuralları” içerir (Bkz.: 13 üncü paragraf):
(a) AAOIFI tarafından yayımlanan Fıkhî standartlar,
(b) İlgili ülkelerdeki düzenleyici kurumlar tarafından yayımlanan (Fıkhî hüküm içeren) düzenlemeler,
(c) İlgili ülkelerdeki Merkezi Faizsiz Finans Danışma Kurulu kararları,
(ç) Kurum tarafından yayımlanan (Fıkhî hüküm içeren) faizsiz finans muhasebe standartları hükümleri ve
(d) FFK'nın faizsiz finans danışma komitesi tarafından verilen onaylar ve alınan kararlar.
Fıkhî denetim değerlendirme kıstaslarının hangi “Fıkhî ilke ve kuralları” içerdiği ve bunlar arasındaki hiyerarşik sıralama; doğrudan Fıkhî denetimde Fıkhî denetçi raporunda, Fıkhî doğrulama denetiminde yönetimin uygunluk beyanında ve Fıkhî denetçi raporunda açıklanır.
Fıkhî doğrulama denetimi
16. Fıkhî doğrulama denetiminin söz konusu olması durumunda yönetim, kıstaslar (Bkz.: 15 inci paragraf [15T paragrafı]) uygulanmak suretiyle dayanak denetim konusunu (Bkz.: 13 üncü paragraf) değerlendirir ve “Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk beyanı” isminde bir beyan (örnek beyan için Bkz.: Ek B2) hazırlar. Fıkhî denetçi; FFK yönetimi tarafından hazırlanan denetime konu bilgilerin (diğer bir ifadeyle Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk beyanının), dayanak denetim konusu (diğer bir ifadeyle Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk sağlanması) bağlamında FFK’nın beyan edilen durumunu tüm önemli yönleriyle (diğer bir ifadeyle herhangi önemli yanlışlık ve/veya eksiklik içermeksizin) gerçeğe uygun bir biçimde sunup sunmadığını raporlar.
Kıstasların uygunluğunun değerlendirilmesi
17. Fıkhî denetçi, FFK’ya ilişkin kıstasların uygunluğunu değerlendirir ve bunlara ilişkin ayrıntılı hükümleri belgelendirir. Yukarıda belirtilen mevcut kıstaslarda FFK'nın fonksiyon ve ürünlerine ilişkin özel herhangi bir hususun bulunmaması durumunda, Fıkhî denetçi FFK'nın faizsiz finans danışmanıyla/danışmanlarıyla iletişim kurar ve dolayısıyla kıstaslara ilişkin detayları belirler.
18. Kıstasların uygunluğuna ilişkin bir sonuca ulaşamadığı durumlarda Fıkhî denetçi, denetimden çekilir veya görüş vermekten kaçınır.
Temel Prosedürler
Fıkhî denetim süreç akışı
19. Aşağıdaki şema, bir Fıkhî denetim yürüten Fıkhî denetçinin uygulayacağı temel prosedürleri özetlemektedir.
Önemli hususlar
20. Yukarıdaki şema, GDS 3000'in temel hükümleri ve 21-34 üncü paragraflarda belirtilen önemli hususlarla birlikte değerlendirilir.
Önemlilik
21. Genelde, herhangi bir güvence denetiminde önemlilik hususu, dayanak denetim konusu, diğer bir ifadeyle “Fıkhî ilke ve kurallar”a uygunluk sağlanması açısından paydaşların vereceği kararlar üzerinde olumsuz etki edebilen niceliksel ya da niteliksel olarak konunun ciddiyetini ifade eder. Fıkhî denetim bağlamında söz konusu iş planlanırken, yürütülürken ve buna ilişkin raporlama yapılırken göz önünde bulundurulması gereken önemlilik hususuyla ile ilgili bazı özellikli durumlar bulunmaktadır.
22. Önemliliğe ilişkin örnekler; karar verme ile ilgili miktar, kabul edilebilir tutar ile gözlemlenen sapma oranı (nicel hususlar), gözlemlenen sapmaların niteliği ve nedeni açısından önemliliğe ilişkin hususları içerir. Buna karşın bu oran ve değerlerin, finansal tabloların denetimindeki değer ve oranlardan farklı olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır; çünkü paydaşların karar alma yöntemleri ve kabul edilebilir sınırları finansal performans açısından zaman zaman farklılık gösterebilecektir.
İç kontroller (yönetişim çerçevesi dâhil): genel amaç ve sınırlama
23. Bir Fıkhî denetim, FFK'ların “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluğu konusunda makul güvence sağlamaya yönelik bir iş niteliğindedir. Buna göre bir denetimi planlarken ve yürütürken, Fıkhî denetçi “Fıkhî ilke ve kurallar”a ilişkin önemli aykırılık risklerinin değerlendirilmesi dâhil mesleki muhakemesine bağlı olarak denetimde seçilen yeterli prosedürleri uygular. Fıkhî denetçi bu risk değerlendirmelerini yaparken, içinde bulunulan şartlara uygun prosedürleri tasarlamak için “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluğa ilişkin olarak FFK’daki iç kontrolü de (yönetişim çerçevesi dâhil) dikkate alır ve test eder. Ancak bunlar, bu tür kontrollerin etkinliğine yönelik olarak bir görüş bildirme amacıyla yapılmaz. Fıkhî denetçinin iç kontrole ilişkin yorumları, hazırlayacağı uzun rapora (Bkz.: 40 ıncı paragraf) dahil edilir.
Örnekleme
24. Fıkhî denetçi uygulaması gereken örneklemin kullanımını, türünü ve yeterliğini belirler. Bu belirleme, Fıkhî hükümlere aykırılıkla ilgili yapısal ve kontrol risklerini içeren temel risk değerlendirmesi ve özellikle niteliksel önemlilikle ilgili olanlar dâhil önemlilik hususuna dayandırılmalıdır. Örneklem uygulamasının gerekliliği belirlendikten sonra; örneklemin her bir alan/fonksiyona uygulanmasının uygunluğu ve örneklemin seçileceği anakitlenin özellikleri ve ilgili kontroller gibi önemli etkenler de dikkate alınır. Bu tür bir uygunluk ve ilgili örneklemin büyüklüğü, yukarıda belirtilen Fıkhî hükümlere aykırılık risklerine (yapısal risk ve kontrol riski ile detay testlerinin yapılması durumunda karma risk) ve önemlilik hususlarına karşılık verecektir.
25. Fıkhî denetçi örneklem büyüklüğünü belirlemek için Fıkhî hükümlere aykırılık riskiyle ilgili istatistiki yaklaşımları uygular ve muhakemede bulunur. Örneklem seçimi istatistiki tekniklere dayanır ve Fıkhî hükümlere aykırılık örneklerinin tespit edilmesi durumunda, örneklem büyüklükleri yeterli olacak şekilde arttırılır. Niteliksel önemlilik söz konusu olduğunda -bir başka ifadeyle Fıkhî hükümlere aykırılık risklerine daha duyarlı olan durumlarda- örneklem seçimi, anakitledeki her bir kalemin niteliksel hususlarını dikkate alır.
Yazılı beyanlar
26. Yönetim tarafından sunulan yazılı beyanlar, yönetimin Fıkhî hükümlere uygunluk ve vekillik/temsil sorumluluklarının yanı sıra ürün belgelendirme ve süreç akışlarına yönelik iç kontrol ve yönetişim sisteminin yeterliliğine yönelik yönetimin teyidine özel bir vurgu yapar. Bu beyanlar ayrıca, Fıkhî denetçiye sağlanan tüm bilgilerin tamlığı, ihtiyaca uygunluğu ve denetçinin bunlara erişimine vurgu yapar. Bunlar ayrıca, özellikle ürün onayları ve ilgili süreç akışlarına ilişkin kontrollerin tasarımı veya uygulanmasında, bilinen tüm eksikliklerin yanı sıra, kıstaslar ve mevzuatı dikkate alarak “Fıkhî ilke ve kurallara” ilişkin tüm aykırılıkların açıklandığının teyidini de içerir.
27. Yazılı beyanların tarihi, Fıkhî denetçinin rapor tarihinden sonra olamaz; ancak bu tarihe mümkün olan en yakın tarihtir. FFK'nın Fıkhî denetimin kapsadığı dönemden sonraki dönemde gerçekleşen tüm önemli olaylar yazılı beyanlara dâhil edilir.
28. Bir Fıkhî doğrulama denetimi söz konusu olması durumunda, temel yazılı beyan, FFK yönetimi tarafından hazırlanan denetime konu bilgi hakkındaki diğer bir ifadeyle Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk sağlanması konusundaki beyandır (Bkz.: Ek B2). Ancak, mesleki yükümlülükler doğrultusunda ilave yazılı beyanlar alınabilir.
29. Doğrudan Fıkhî denetim söz konusu olması durumunda, Fıkhî doğrulama denetiminde geçerli olan Fıkhî ilke ve kurallara uygunluk beyanı örneğinde (Bkz.: Ek B2) yer alan hususların, yazılı beyanlara dahil edilmesi değerlendirilebilir.
30. FFK’nın talep edilen yazılı beyanlardan bir veya daha fazlasını vermeyi reddetmesi durumunda, Fıkhî denetçi görüş vermekten kaçınır.
Fıkhî iç inceleme (Fıkhî iç denetim)/Fıkhî inceleme çalışmasının ve Fıkhî danışman/danışmanlar raporunun kullanılması
31. Fıkhî denetçi; Fıkhî iç inceleme (Fıkhî iç denetim) ve Fıkhî inceleme dâhil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere Fıkhî iç fonksiyonların bulunup bulunmadığını ve faizsiz finans danışmanlarının raporu ile bunların bağımsızlığı ve güvenilirliğini değerlendirir. Bu tür bir çalışmanın kullanılabilirliğini değerlendirmede birincil kriter, söz konusu çalışmanın yönetimden ne derecede bağımsız olduğudur. Aynı sebepten dolayı, örneğin Fıkhî hükümlere uyum birimi (veya fonksiyonu) gibi faizsiz finansla ilgili yönetim fonksiyonları, bu amaçla değerlendirilmeyecektir. Bu fonksiyonların çalışmaları etkin bir iç kontrolün parçası olarak değerlendirilebilir; ancak Fıkhî denetçinin çalışmasının bir kısmının yerine geçecek şekilde kullanılamaz.
32. Fıkhî denetçi; yönetimden bağımsız ve güvenilir olduğunu tespit ettiği tüm ilgili, bağımsız ve güvenilir fonksiyonların çalışmalarının kullanılabilirliğini değerlendirir ve bundan dolayı söz konusu fonksiyonların denetimin kapsadığı dönemde (veya bu döneme ilişkin) yayımlanan raporlarını temin eder ve inceler. Fıkhî denetçi gerektiğinde, ulaşılan sonuçları destekleyen raporlara ilave olarak bunların çalışma kağıtlarını incelemeyi değerlendirir.
33. Fıkhî denetçi, söz konusu rapor/raporların aşağıdakiler üzerindeki etkisini belirler:
(a) Fıkhî denetime yönelik yürütülen çalışmanın niteliği, zamanlaması ve kapsamı ile
(b) Fıkhî denetim raporu.
Tespit edememe riski ve detay testi
34. Fıkhî denetçi, Fıkhî denetimin farklı aşamalarında uygulanan prosedürlerle yeterince ele alınmayan tespit edememe riskini değerlendirir ve daha fazla kanıt elde etmeyi ve analitik ve ayrıntılı doğrulama dâhil detay testlerini uygulamayı mütalaa eder. Bu prosedürler, Fıkhî denetçinin bu standarda uygun olarak makul bir güvence vermesini sağlayacak düzeyde yürütülür. Bu prosedürler; ihtiyaç duyulduğunda daha fazla veri ve kanıt elde edilmesi, aynı işlemlerin doğrulanması ve ilave prosedürlerin uygulanması (örneğin, fiziki teftiş işlemlerinin ve teyitlerin yapılması) gibi, işlemlerin ayrıntılı doğrulanmasını içerir. Bunlar ayrıca, hesaplamaların ve nicel verilerin (örneğin, yatırım hesap sahiplerine kâr ve zarar dağıtımı durumu) yeniden hesaplanması ve analitik incelemelerini de içerebilir. Fıkhî denetçi; söz konusu riski kabul edilebilir düşük bir seviyeye indiremediği durumlarda, Fıkhî denetim raporuna olan etkisini değerlendirir.
Belgelendirme ve Arşivleme
35. Fıkhî denetim çalışmalarının ve ilgili kanıtların belgelendirilmesi, uluslararası en iyi uygulamalara uygun olarak yapılır. Burada önemli olan husus, belgelendirmenin; tecrübeli bir Fıkhî denetçinin (veya güvence denetimi yapan tecrübeli bir denetçinin), dayanak denetim konusu ve kıstasları dikkate alarak uygulanan prosedürleri, yapılan çıkarımları ve ulaşılan sonuçları anlamasını sağlayacak şekilde yeterli (niceliksel) ve uygun (niteliksel) olmasıdır. Belgelendirme, yapılan mesleki muhakemelerin yeterliğini destekler.
36. Gözlemlere ilişkin detaylar, bunların sonuçları ve yönetimin, faizsiz finans danışmanının/danışmanlarının ve diğer tarafların bunlara ilişkin yorumları, bunların Fıkhî denetçi raporuna olan etkileriyle birlikte yeterli düzeyde belgelendirilir. Özellikle 15 inci paragrafta [15T paragrafı] belirtilen kıstaslarla karşılaştırıldığında -varsa- farklılıklara ilişkin detaylar, faizsiz finans danışmanının/danışmanlarının görüşleri ve ulaştıkları sonuçlarla birlikte belgelendirilir. Denetim konusuyla ilgili (Fıkhî) uzmanların denetim ekibine dâhil olmasına ilişkin kanıtlar, bu uzmanların uyguladığı prosedürler ve yaptıkları incelemeler ile belirli Fıkhî konularla ilgili görüşleri de uygun şekilde belgelendirilir.
37. Fıkhî denetçi, uluslararası en iyi uygulamalara uygun olarak belgelendirmenin tamamlanması, arşivlenmesi ve arşivlenmeden sonra yapılacak herhangi bir değişikliğe ilişkin tutarlı bir politika geliştirir ve uygular.
Fıkhî Denetçi Raporunun Hazırlanması
Fıkhî denetçi raporunun içeriği
38. Fıkhî denetçi raporu, GDS 3000’e uygun olarak aşağıdaki temel unsurları içerir:
(a) Bu standarda uygun olacak şekilde bir başlık,
(b) Muhatap (düzenleyici kurum tarafından aksi zorunlu tutulmadıkça, FFK’nın hissedarları),
(c) Aşağıdakilerin tanımlanması:
(i) Dayanak denetim konusu (Bkz.: 13 üncü paragraf),
(ii) Dayanak denetim konusunun değerlendirilmesinde kullanılan kıstaslar (Bkz.: 15 inci paragraf [15T paragrafı]) ve/veya
(iii) Denetime konu bilgi (-uygun hâllerde- Fıkhî doğrulama denetimi olması durumunda) (Bkz.: 14 üncü paragraf),
(ç) FFK'nın (yönetiminin) aşağıdakilerden sorumlu olduğuna ilişkin beyan:
(i) Dayanak denetim konusu (FFK'nın “Fıkhî ilke ve kurallara” uygunluk sağlaması) ve/veya
(ii) Denetime konu bilginin oluşturulması (-uygun hâllerde- Fıkhî doğrulama denetimi olması durumunda) (Bkz.: Ek B2),
(d) Denetimin; Fıkhî denetçinin etik hükümlere uymasını ve dayanak denetim konusunun (ve -uygun hâllerde- denetime konu bilginin) kıstaslara göre değerlendirilmesi konusunda makul güvence elde etmesi için prosedürleri planlamasını ve yürütmesini gerektiren GDS 3000 ile bu standarda uygun olarak yürütüldüğüne dair bir beyan.
(e) Fıkhî denetçi için geçerli olan etik ilkeler (Kurum tarafından yayımlanan Faizsiz Finans Kuruluşlarının Bağımsız Denetimini Yürüten Denetçiler İçin Etik Kurallar) ve kalite kontrol standartlarına ilişkin bir beyan,
(f) Fıkhî denetçinin makul güvence elde etmek amacıyla uyguladığı prosedürlerin bir özeti ve Fıkhî denetçinin, görüşüne dayanak oluşturmak amacıyla yeterli ve uygun denetim kanıtı elde edildiğine dair kanaatine ilişkin bir beyan,
(g) Denetim konusuyla ilgili (Fıkhî) uzmanların denetime dâhil olduğuna ilişkin bir beyan,
(ğ) Fıkhî denetçinin görüşü, pozitif ifade şekli kullanılarak aşağıdaki şekillerde belirtilir:
(i) Doğrudan denetim olması durumunda FFK'nın dayanak denetim konusunu, uygun kıstaslara dayanılarak tüm önemli yönleriyle karşılayıp karşılamadığı veya
(ii) Fıkhî doğrulama denetimi olması durumunda- denetime konu bilginin, dayanak denetim konusu bağlamında, FFK'nın beyan edilen durumunu tüm önemli yönleriyle gerçeğe uygun bir biçimde sunup sunmadığı,
(h) Fıkhî denetçi raporu tarihi (Fıkhî denetçinin, FFK'nın faizsiz finans danışmanının/danışmanlarının raporu dâhil görüşüne dayanak oluşturan yeterli ve uygun denetim kanıtı elde ettiği tarihten önceki bir tarih olamaz),
(ı) Fıkhî denetçinin adı ve denetim kuruluşunun unvanı -uygun hâllerde sorumlu denetçinin adı- ve Fıkhî denetçinin adresi,
(i) Üst yönetimden sorumlu olanlar için uzun rapor sunulduğuna ilişkin bir beyan ve
(j) Fıkhî doğrulama denetimi durumunda- Fıkhî denetçinin görüşünü değiştirmeksizin, denetime konu bilgide yönetim tarafından yeterli biçimde tanımlanmış olan “Fıkhî ilke ve kurallara” ilişkin önemli aykırılık/aykırılıklara yönelik yapılan atıflar.
39. Doğrudan Fıkhî denetimler ve Fıkhî doğrulama denetimleri için Fıkhî denetçi raporu örnekleri, sırasıyla Ek A ve Ek B1'de yer almaktadır.
Uzun rapor
40. Kısa raporun yanı sıra üst yönetimden sorumlu olanlara; öncelikli olarak -özellikle düzeltme, bağış, ters kayıt veya diğer düzeltici önlemlerle çözüme kavuşturulan önemli tespit ve bulgular gibi- gözlemler ve kilit denetim konularını içeren bir uzun rapor sunulur. Bu raporun temel içerikleri Ek C'de yer almaktadır.
Olumlu görüş dışındaki görüşler
41. Fıkhî denetçinin “Fıkhî ilke ve kurallara” önemli aykırılık/aykırılıklar olduğu sonucuna varması durumunda veya Fıkhî doğrulama denetimi söz konusu olduğunda denetime konu bilginin önemli bilgileri yansıtmaması veya Fıkhî denetçinin doğru bir sonuca varmak için yeterli ve uygun denetim kanıtı elde edememesi durumunda Fıkhî denetçi; içinde bulunulan şartlara uygun olarak sınırlı olumlu görüş veya olumsuz görüş verir ya da görüş vermekten kaçınır.
42. Fıkhî denetçinin güvence raporu, raporda olumlu görüş dışında bir görüş vermesinin gerekçelerine yönelik açık bir tanımlama içerir.
Uygulama rehberi
43. “-”
Yürürlük Tarihi
44. Bu FFDS, 01/01/2021 tarihi ve sonrasında yürütülen denetimlerde uygulanmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
(Ek A)
(Ek B1)
(Ek B2)
(Ek C)