95314690-050.01.04-[01/270] Sınırlı Bağımsız Denetim Standardı (SBDS) 2400 - Tarihî Finansal Tabloların Sınırlı Bağımsız Denetimi
- Tür
- Kurul Kararı
- Resmi Gazete
- 22.12.2018 / Sayı 30633
- Yürürlük
- 22.12.2018
- Son değişiklik
- 31.12.2023 · R.G. 29.12.2023/32414
- Durum
- Yürürlükte
- Seri
- Kurul Kararları, Muhasebe ve Raporlama Standartları
Karar No: 95314690-050.01.04-[01/270]
Kararın Konusu: Sınırlı Bağımsız Denetim Standardı (SBDS) 2400 Tarihi Finansal Tabloların Sınırlı Bağımsız Denetimi’nin Yayımlanması
660 sayılı KHK’nın 9’uncu maddesi uyarınca; ülkemiz mevzuatına ve uluslararası standartlara uyum sağlamak üzere, Uluslararası Bağımsız Denetim ve Güvence Denetimi Standartları Kurulu tarafından "ISRE 2400 Engagements to Rewiew Historical Financial Statements" başlığıyla yayımlanan Standardın mevzuata kazandırılması amacıyla Sınırlı Bağımsız Denetim Standardı (SBDS) 2400 Tarihî Finansal Tabloların Sınırlı Bağımsız Denetimi’nin yayımlanmasına karar verilmiştir.
SINIRLI BAĞIMSIZ DENETİM STANDARDI 2400
TARİHÎ FİNANSAL TABLOLARIN SINIRLI BAĞIMSIZ DENETİMİ
Giriş
Kapsam
1. Bu Sınırlı Bağımsız Denetim Standardı (SBDS):
(a) İşletmenin tarihî finansal tablolarının sınırlı bağımsız denetimini (sınırlı denetimini) yürütmek üzere görevlendirilmiş, ancak finansal tablolarının bağımsız denetimini yürütmekle görevlendirilmemiş bir denetçinin sorumluluklarını ve
(b) Finansal tablolara ilişkin sınırlı denetim raporunun şekil ve içeriğini,
düzenler (Bkz.: A1 paragrafı).
2. Bu SBDS; denetçinin aynı zamanda işletmenin finansal tablolarının bağımsız denetimini yürütmekle görevlendirilmiş olması durumunda, işletmenin finansal tablolarına veya ara dönem finansal bilgilerine yönelik olarak yürütülen sınırlı denetimi kapsamaz (Bkz.: A2 paragrafı).
3. Bu SBDS, diğer tarihî finansal bilgilerin sınırlı denetiminde, gerektiğinde şartlara göre uyarlanmak suretiyle uygulanır. Tarihî finansal bilgilerin sınırlı denetimi dışındaki sınırlı güvence denetimleri GDS 30001 kapsamında yürütülür.
1 Güvence Denetimi Standardı 3000, “Tarihî Finansal Bilgilerin Bağımsız Denetimi veya Sınırlı Bağımsız Denetimi Dışındaki Güvence Denetimleri”
KYS 12 ile İlişki
4. Kalite yönetim sistemi ve politika veya prosedürleri denetim şirketinin sorumluluğundadır. KYS 1, denetim şirketlerinin yürüttüğü finansal tabloların sınırlı denetimleri için de geçerlidir.3 Bu SBDS’nin sınırlı denetimler düzeyindeki kalite yönetimine ilişkin hükümleri, denetim şirketinin KYS 1’e veya en az KYS 1’de öngörülen yükümlülükleri karşılayacak muhtevadaki diğer düzenlemelere tabi olduğu ön kabulüne dayanarak düzenlenmiştir (Bkz.: A3-A5 paragrafları).
2 Kalite Yönetim Standardı 1 Finansal Tabloların Bağımsız Denetim veya Sınırlı Bağımsız Denetimleri ile Diğer Güvence Denetimleri veya İlgili Hizmetleri Yürüten Bağımsız Denetim Şirketleri İçin Kalite Yönetimi
3 KYS 1, 5 inci paragraf
Tarihî Finansal Tabloların Sınırlı Denetimi
5. Tarihî finansal tabloların sınırlı denetimi, Güvence Denetimlerine İlişkin Çerçeve’de (Güvence Çerçevesi)4 açıklandığı üzere bir sınırlı güvence denetimidir (Bkz.: A5-A6 paragrafları).
6. Finansal tabloların sınırlı denetiminde denetçi, işletmenin finansal tablolarının geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanıp hazırlanmadığı konusunda hedef kullanıcıların güven seviyesini artırmayı amaçlayan bir sonuç bildirir. Denetçinin bildirdiği sonuç, denetçinin elde ettiği sınırlı güvenceye dayanır. Denetçi raporunda, rapor kullanıcılarının sonucu anlayabilmelerini sağlamak amacıyla sınırlı denetimin niteliğine ilişkin bir açıklamaya yer verilir.
7. Denetçi, bu SBDS hükümlerine uygun bir şekilde bir bütün olarak finansal tablolara ilişkin bildireceği sonuca dayanak oluşturan yeterli ve uygun kanıtları elde etmek için öncelikle (başta) sorgulama yapar ve analitik prosedürleri uygular.
8. Finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceği kanaatine varmasına sebep olacak bir hususun farkına varması durumunda denetçi, bu SBDS hükümlerine uygun olarak finansal tablolara ilişkin bir sonuç bildirebilmek amacıyla içinde bulunulan şartlar altında gerekli olduğunu düşündüğü ilave prosedürleri tasarlar ve uygular.
Uygulama Alanı
9. Bu SBDS’de denetçinin, Standart hükümlerinin düzenlendiği bağlamı ve bir sınırlı denetimde yerine getirilmesi gerekenlerin neler olduğunu anlamasına yardımcı olmayı hedefleyen amaçlar bölümü yer alır.
10. Bu SBDS’de, denetçinin belirtilen amaçlara ulaşmasını sağlayacak ana hükümler yer alır.
11. Bu SBDS’de, Standardın doğru bir şekilde anlaşılmasına ilişkin bir çerçeve sağlayan giriş bölümü, tanımlar bölümü ve açıklayıcı hükümler ve uygulama bölümü yer alır.
12. Açıklayıcı hükümler ve uygulama bölümü, ana hükümlere ilişkin ilave açıklamalar ve bunların uygulanmasına yönelik rehberlik sağlar. Bu bölümde yer alan hükümler, ayrı bir ana hüküm getirmemekle birlikte ana hükümlerin doğru bir şekilde uygulanmasını sağlar. Ayrıca açıklayıcı hükümler ve uygulama bölümü, bu SBDS’de ele alınan ve ana hükümlerin uygulanmasına yardımcı olan konuların arka planına ilişkin bilgiler de sağlayabilir.
Yürürlük Tarihi
13. Bu SBDS, yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Amaçlar
14. Denetçinin, bu SBDS kapsamında finansal tabloların sınırlı denetimini yürütürken amaçları:
(a) Başta sorgulama yaparak ve analitik prosedürleri uygulayarak, bir bütün olarak finansal tabloların önemli yanlışlık içerip içermediğine ilişkin sınırlı güvence elde etmek ve böylece finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı kanaatine varmasına sebep olan herhangi bir hususun dikkatini çekip çekmediğine ilişkin bir sonuç bildirmek ve
(b) Bu SBDS’nin gerektirdiği şekilde bir bütün olarak finansal tablolara ilişkin raporlama yapmak ve bildirimlerde bulunmaktır.
15. Bu SBDS, sınırlı güvencenin elde edilemediği ve denetçi raporunda yer alacak sınırlı olumlu sonucun içinde bulunulan şartlar altında yetersiz kaldığı tüm durumlarda denetçinin, sınırlı denetim için düzenlenen raporda sonuç bildirmekten kaçınmasını veya -uygun hâllerde- mevzuatın izin vermesi durumunda, sınırlı denetimden çekilmesini gerektirir (Bkz.: A7-A9 ve A119-A120 paragrafları).
Tanımlar
16. Terimlerin ortak ve tutarlı bir biçimde uygulanmasına ve yorumlanmasına yardımcı olmak amacıyla, Terimler Sözlüğünde5 (“Sözlük”) bu SBDS’de açıklanan terimler ile bu SBDS’de geçen diğer terimlere ilişkin açıklamalara yer verilmiştir. Örneğin, bu SBDS’de kullanılan “yönetim” ve “üst yönetimden sorumlu olanlar” terimleri Sözlükte tanımlanmıştır (Bkz.: A10-A11 paragrafları).
5 Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu tarafından yayımlanan denetim standartlarına ilişkin Terimler Sözlüğü
17. Aşağıdaki terimler bu SBDS’de, karşılarında belirtilen anlamlarıyla kullanılmıştır:
(a) Analitik prosedürler: Finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki anlamlı ilişkilerin analiz edilmesi yoluyla finansal bilgilerin değerlendirilmesini ifade eder. Analitik prosedürler ayrıca, beklenen değerlerden ciddi ölçüde farklılık gösteren veya diğer ilgili bilgilerle tutarsızlık gösteren belirlenmiş dalgalanmaların veya ilişkilerin gerektiğinde araştırılmasını da kapsar.
(b) Denetçi: Sınırlı denetimi yürüten kişi veya kişileri, genellikle sorumlu denetçiyi veya denetim ekibinin diğer denetçilerini veya ilgili durumlarda denetim şirketini ifade eder. Bu SBDS’de bir yükümlülük veya sorumluluğun sorumlu denetçi tarafından yerine getirileceğinin açıkça ifade edilmesi hâlinde, “denetçi” terimi yerine “sorumlu denetçi” terimi kullanılır. İlgili yerlerde “sorumlu denetçi” veya “denetim şirketi”, bu terimlerin kamu sektöründeki eş değerlerini ifade eder.
(c) Genel amaçlı çerçeve: Geniş bir kullanıcı kitlesinin ortak finansal bilgi ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak tasarlanmış olan finansal raporlama çerçevesidir. Finansal raporlama çerçevesi, gerçeğe uygun sunum çerçevesi veya uygunluk çerçevesi olabilir.
(ç) Genel amaçlı finansal tablolar: Genel amaçlı çerçeve uyarınca hazırlanmış olan finansal tablolardır.
(d) Etik hükümler: Finansal tabloların sınırlı bağımsız denetimlerine ilişkin olarak denetçinin tabi olduğu mesleki etik ilkeler ve hükümlerdir. Etik hükümler; finansal tabloların sınırlı bağımsız denetimlerine ilişkin olarak, Kurum tarafından yayımlanan Bağımsız Denetçiler için Etik Kurallar’da (Bağımsızlık Standartları Dâhil) (Etik Kurallar) yer alan hükümler ile mevzuatta yer alan daha kısıtlayıcı diğer hükümlerden oluşur.
(e) Mesleki muhakeme: Sınırlı denetim sırasında mevcut olan şartlara uygun olarak atılacak adımlara yönelik bilgiye dayalı kararlar alınırken; mevzuat, güvence standartları, muhasebe standartları ve etik standartlar çerçevesinde, sahip olunan eğitim, bilgi ve deneyimin kullanılmasıdır. İlgili yerlerde bu kavram mesleki yargı olarak da kullanılmıştır.
(f) Özel amaçlı çerçeve: Belirli kullanıcıların finansal bilgi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla tasarlanmış olan bir finansal raporlama çerçevesidir. Finansal raporlama çerçevesi, gerçeğe uygun sunum çerçevesi veya uygunluk çerçevesi olabilir.
(g) Özel amaçlı finansal tablolar: Özel amaçlı bir çerçeveye uygun olarak hazırlanmış finansal tablolardır.
(ğ) Sınırlı denetim riski: Finansal tabloların önemli bir yanlışlık içermesine rağmen, denetçinin duruma uygun olmayan bir sonuç bildirmesi riskidir.
(h) Sınırlı güvence: Sınırlı denetim riskini, denetimin içinde bulunduğu şartlar altında kabul edilebilir bir düzeye indiren (ancak söz konusu risk, makul güvence denetimi için daha yüksektir) ve bu SBDS’ye uygun olarak bildirilen sonuca dayanak olarak elde edilen güvence düzeyidir. Kanıt toplama prosedürlerinin nitelik, zamanlama ve kapsamının birleşiminin, denetçinin asgari olarak anlamlı düzeyde bir güvence elde etmesi için yeterli olması gerekir. Denetçi tarafından elde edilen güvence düzeyinin anlamlı olabilmesi için söz konusu güvence düzeyinin hedef kullanıcıların finansal tablolara duyduğu güven seviyesini artırması gerekir (Bkz.: A13 paragrafı).
(ı) Sorgulama: İşletme içindeki veya dışındaki bilgili kişilerden bilgi alınmasıdır.
Ana Hükümler
Sınırlı Denetimin Bu SBDS’ye Uygun Olarak Yürütülmesi
18. Denetçinin, bu SBDS’nin amaçlarını anlaması ve hükümlerini uygun şekilde yerine getirebilmesi için açıklayıcı hükümler ve uygulama bölümü dâhil, bu SBDS’nin tamamına vâkıf olması gerekir (Bkz.: A14 paragrafı).
Hükümlere Uyum
19. Denetçi, yürütülen sınırlı denetimle ilgili olduğu sürece bu SBDS’de yer alan hükümlerin her birine uyar. Hükmün ele aldığı şartlar mevcut ise, söz konusu hükmün sınırlı denetimle ilgili olduğu kabul edilir.
20. Denetçi, bu SBDS’nin söz konusu sınırlı denetimle ilgili tüm hükümlerine uymadığı sürece, raporunda sınırlı denetimin bu SBDS’ye uygun olarak yürütüldüğünü belirtemez.
Etik Hükümler
21. Denetçi, bağımsızlıkla ilgili olanlar dâhil, etik hükümlere uyar (Bkz.: A15-A16 paragrafları).
Mesleki Şüphecilik ve Mesleki Muhakeme
22. Denetçi, finansal tabloların önemli ölçüde yanlışlık içermesine sebep olan şartların bulunabileceğini kabul ederek, sınırlı denetimi mesleki şüphecilik içinde planlar ve yürütür (Bkz.: A16-A19 paragrafları).
23. Denetçi, sınırlı denetimin yürütülmesinde mesleki muhakemesini kullanır (Bkz.: A20-A24 paragrafları).
Sınırlı Denetim Düzeyinde Kalite Yönetimi
24. Sorumlu denetçi, yapılan işin şartlarına uygun olacak şekilde, yeterli zaman dâhil olmak üzere, güvence denetimine ilişkin beceri ve teknikler ile finansal raporlama konusunda yetkinlik ve kabiliyete sahip olmalıdır (Bkz.: A25 paragrafı).
25. Sorumlu denetçi aşağıdaki hususlara ilişkin genel sorumluluğu üstlenir (Bkz.: A26-A29 paragrafları):
(a) Görevlendirilen her bir sınırlı denetimin kalitesinin yönetilmesi ve kaliteye ulaşılması ve denetim boyunca yeterli ve uygun bir şekilde söz konusu denetimde yer alınması,
(b) Sınırlı denetimin mesleki standartlar ile mevzuat hükümlerine uygun olarak yönlendirilmesi, gözetimi, planlanması ve yürütülmesi (Bkz.: A31 paragrafı),
(c) Denetçinin sınırlı denetim raporunun içinde bulunulan şartlara uygun olması,
(ç) Sınırlı denetimin, aşağıdakiler dâhil, denetim şirketinin kalite yönetim politika veya prosedürlerine uygun olarak yürütülmesi:
(i) Müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetim sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesiyle ilgili şirket politika veya prosedürlerinin takip edildiğine ve -sorumlu denetçinin yönetimin dürüst olmadığı sonucuna varmasına sebep olacak herhangi bir bilginin bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi dâhil bu konuda varılan sonuçların uygun olduğuna ikna olunması (Bkz.: A31-A32 paragrafları).
(iA) Denetimin niteliği ve içinde bulunduğu şartları, denetim şirketinin politika veya prosedürlerini ve denetim esnasında meydana gelebilen her türlü değişikliği dikkate alarak, denetimin yürütülmesi için yeterli ve uygun kaynakların denetim ekibine zamanında tahsis edildiğine veya kullanımına hazır tutulduğuna karar verilmesi.
(ii) Aşağıdakilerin gerçekleştirilmesi için denetim ekibinin tamamının (toplu olarak), güvence denetimlerine ilişkin beceri ve teknikler ile finansal raporlama konusunda uzmanlığın yanı sıra, yeterli zaman dâhil olmak üzere, uygun yetkinlik ve kabiliyete sahip olduğuna ikna olunması:
a. Sınırlı denetimin, mesleki standartlar ile mevzuat hükümlerine uygun olarak yürütülmesi ve
b. Düzenlenecek raporun içinde bulunulan şartlara uygun olması.
(iii) Sınırlı denetime ilişkin uygun belgelendirmenin yapılması ve muhafaza edilmesi için sorumluluğun üstlenilmesi.
(iv) KYS 1 veya denetim şirketinin politika veya prosedürleri uyarınca kalitenin gözden geçirilmesi zorunlu olduğunda, gözden geçirme tamamlanıncaya kadar rapora tarih verilmemesi.
Sınırlı Denetimin Kabulünden Sonra Dikkate Alınacak Hususlar
26. Sorumlu denetçi, önceden öğrenilmiş olması hâlinde denetim şirketinin sınırlı denetimi reddetmesine sebep olabilecek bir bilgiyi edindiği durumda, kendisinin ve denetim şirketinin gerekli adımları atabilmesi için konuyu derhâl denetim şirketine bildirir.
Etik Hükümlere Uyum
27. Sorumlu denetçi, sınırlı denetim boyunca gözlem ve gerektiğinde sorgulamalar yapmak suretiyle denetim ekibi üyelerinin etik hükümleri ihlal ettiklerini gösteren durumlara karşı her zaman dikkatli olur. Denetim şirketinin kalite yönetim sistemi aracılığıyla veya başka bir şekilde, denetim ekibi üyelerinin etik hükümleri ihlal ettiklerini gösteren hususların dikkatini çekmesi durumunda sorumlu denetçi, denetim şirketindeki diğer kişilerle istişare ederek atılacak adımlara karar verir.
İzleme ve Düzeltme
28. Denetim şirketinin kalite yönetim sistemi, aşağıdakileri gerçekleştirmek amacıyla, bir izleme ve düzeltme süreci oluşturulmasını içerir:
(a) Denetim şirketine; kalite yönetim sisteminin tasarımı, uygulanması ve işleyişi hakkında ihtiyaca uygun, güvenilir ve zamanında bilgi sağlamak.
(b) Tespit edilen eksikliklerin zamanında düzeltilmesini teminen eksikliklere karşılık vermek için uygun adımlar atmak.
Sorumlu denetçi, denetim şirketi tarafından ve -varsa- denetim ağına dâhil diğer şirketler tarafından bildirilen ve denetim şirketinin izleme ve düzeltme sürecinden elde edilen bilgileri ve bu bilgilerin sınırlı denetimi etkileyip etkileyemeyeceğini mütalaa eder.
Müşteri İlişkisinin ve Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulü ve Devam Ettirilmesi
Müşteri İlişkisinin ve Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulü ve Devam Ettirilmesini Etkileyen Etkenler
29. Mevzuat aksini zorunlu kılmadığı sürece denetçi, aşağıdaki durumlarda sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmez (Bkz.: A33-A34 paragrafları):
(a) Denetçinin;
(i) Sınırlı denetimin makul bir amacının bulunduğu veya (Bkz.: A35 paragrafı)
(ii) İçinde bulunulan şartlar altında bir sınırlı denetimin yürütülmesinin uygun olduğu (Bkz.: A36 paragrafı),
hususlarında ikna olmaması,
(b) Denetçinin, bağımsızlık dâhil etik hükümlere uyulamayacağına inanmasına sebep olan gerekçelerin bulunması,
(c) Denetçinin sınırlı denetimin şartlarına ilişkin ön bilgisinin/kanaatinin, söz konusu denetimi yürütmek için ihtiyaç duyulan bilgilerin muhtemelen mevcut olmayacağını veya güvenilir olmayacağına işaret etmesi (Bkz.: A37 paragrafı),
(ç) Denetçinin, yönetimin dürüstlüğü konusunda, sınırlı denetimin uygun şekilde yürütülmesini etkileyebilecek şüphelerinin olması (Bkz.: A35(b) paragrafı) veya
(d) Yönetimin veya üst yönetimden sorumlu olanların, sınırlı denetim sözleşmesinde denetçinin yapacağı çalışmanın kapsamını sınırlandıracak şartlar teklif etmesi ve denetçinin, bu sınırlandırmanın finansal tablolar hakkında sonuç bildirmekten kaçınmasını gerektireceğine inanması.
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulüne İlişkin Ön Şartlar
30. Denetçi, bir sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmeden önce (Bkz.: A38 paragrafı);
(a) Finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilir olup olmadığını belirler -özel amaçlı finansal tabloların söz konusu olması durumunda, finansal tabloların hangi amaçla hazırlandığına ve hedef kullanıcılara dair kanaat edinilmesi dâhil- (Bkz.: A39-A45 paragrafları).
(b) Yönetimin aşağıdaki sorumluluklarını anladığına ve üstlendiğine dair mutabakatını alır (Bkz.: A46-A49 paragrafları):
(i) Gerekli hâllerde finansal tabloların gerçeğe uygun sunumu dâhil olmak üzere, finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanması sorumluluğu,
(ii) Yönetimin, hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlık içermeyen finansal tabloların hazırlanmasını sağlamak için gerekli gördüğü iç kontrole ilişkin sorumluluğu ve
(iii) Yönetimin, denetçiye;
a. Finansal tabloların hazırlanmasıyla ilgili kayıtlar, belgeler ve diğer hususlar gibi muttali olduğu tüm bilgilere erişim imkânı sağlama sorumluluğu,
b. Sınırlı denetimin amacı doğrultusunda talep edebileceği ilave bilgileri sağlama sorumluluğu,
c. Kanıtların toplanması için denetçinin işletme içinde gerekli gördüğü kişilerle kısıtlama olmaksızın görüşme imkânı sağlama sorumluluğu.
31. Sınırlı denetimin kabul edilmesi için ön şart olarak belirlenen yukarıdaki hususlardan herhangi biri konusunda ikna olmaması hâlinde denetçi, durumu yönetimle veya üst yönetimden sorumlu olanlarla müzakere eder. İlgili hususlarda denetçiyi ikna edecek değişikliklerin yapılamaması hâlinde, mevzuatla zorunlu kılınmadıkça denetçi, teklif edilen denetim sözleşmesini kabul etmez. Bununla birlikte bu tür şartlar altında yürütülen bir denetim bu SBDS’ye uygun olmaz. Bu sebeple denetçi, sınırlı denetimin bu SBDS’ye uygun olarak yürütüldüğüne dair herhangi bir açıklamaya raporunda yer vermez.
32. Sınırlı denetim kabul edildikten sonra, yukarıdaki ön şartlardan herhangi biri konusunda ikna olmaması hâlinde denetçi, durumu yönetimle veya üst yönetimden sorumlu olanlarla müzakere eder ve
(a) Sorunun çözülüp çözülemeyeceğine,
(b) Denetimi devam ettirmenin uygun olup olmadığına ve
(c) Sorunu denetçi raporunda bildirip bildirmeyeceğine; bildirecek ise, nasıl bildireceğine,
karar verir.
Denetçi Raporu Metninin Mevzuatta Öngörüldüğü Durumlarda Dikkate Alınacak İlave Hususlar
33. Denetçinin sınırlı denetime ilişkin raporu, ancak 86 ncı paragrafta yer alan yükümlülüklere uygun olması hâlinde bu SBDS’ye atıfta bulunur.
34. Bazı ülkelerde, sınırlı denetimin mevzuata uygun olarak yürütülmesi hâlinde mevzuatla, bu SBDS’den önemli derecede farklılıklar gösteren bir denetçi raporu şekli veya metni öngörülmüş olabilir. Bu tür durumlarda denetçi, kullanıcıların finansal tabloların sınırlı denetiminden elde edilen güvenceyi yanlış anlama ihtimalini ve böyle bir ihtimalin olması durumunda, denetçi raporunda yapılacak ilave açıklamaların muhtemel yanlış anlamaları azaltıp azaltamayacağını değerlendirir (Bkz.: A50 ve A146 paragrafları).
35. Denetçi, denetçi raporundaki ilave açıklamaların muhtemel bir yanlış anlamayı azaltamayacağı sonucuna varırsa, mevzuatta aksi belirtilmedikçe sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmez. Söz konusu mevzuata göre yürütülen bu tür bir denetim bu SBDS’ye uygun olmaz. Bu sebeple denetçi, sınırlı denetimin bu SBDS’ye uygun olarak yürütüldüğüne dair herhangi bir açıklamaya raporunda yer vermez (Bkz.: A50 ve A146 paragrafları).
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Şartları Üzerinde Anlaşmaya Varılması
36. Denetçi, sınırlı denetimi yürütmeden önce yönetimle veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlarla sınırlı denetim sözleşmesinin şartları üzerinde anlaşmaya varır.
37. Sınırlı denetim sözleşmesi yazılı olarak düzenlenir ve aşağıdaki hususları içerir (Bkz.: A51-A52, A54 paragrafları):
(a) Finansal tabloların hedeflenen kullanımı ve dağıtımı ile -varsa- kullanımı veya dağıtımı üzerindeki her türlü kısıtlama,
(b) Geçerli finansal raporlama çerçevesini belirten açıklama,
(c) Sınırlı denetimin amacı ve kapsamı,
(ç) Denetçinin sorumlulukları,
(d) 30(b) paragrafında ifade edilenler dâhil, yönetimin sorumlulukları (Bkz.: A46-A49, A53 paragrafları),
(e) Yapılan denetimin bir bağımsız denetim olmadığına ve denetçinin finansal tablolara ilişkin bağımsız denetim görüşü vermeyeceğine dair ifade,
(f) Denetçi tarafından düzenlenecek raporun beklenen şekil ve içeriğine atıf ile raporun beklenen şekil ve içerikten farklılık gösterebileceği durumlar olabileceğine ilişkin açıklama.
Müteakip Sınırlı Denetimler
38. Birbirini takip eden dönemlerde sınırlı denetim yapılması durumunda denetçi, denetimin kabul edilmesiyle ilgili olarak değerlendirilen hususlardaki değişiklikler dâhil, sınırlı denetim sözleşmesi şartlarının içinde bulunulan durum ve şartlara göre revize edilmesinin gerekli olup olmadığını ve sözleşmenin mevcut şartlarının yönetime veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlara tekrar hatırlatılmasına ihtiyaç olup olmadığını değerlendirir (Bkz.: A55 paragrafı).
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Şartlarındaki Değişikliğin Kabulü
39. Denetçi makul bir gerekçe olmadıkça sınırlı denetim sözleşmesinin şartlarında değişiklik yapılmasını kabul etmez (Bkz.: A56-A58 paragrafları).
40. Sınırlı denetimin tamamlanmasından önce denetçiden sınırlı denetim sözleşmesini güvence elde edilmeyen bir hizmet sözleşmesiyle değiştirmesinin istenmesi hâlinde denetçi, böyle bir değişikliği yapmanın makul bir gerekçesinin olup olmadığına karar verir (Bkz.: A59-A60 paragrafları).
41. Sınırlı denetim sırasında işin şartlarında değişiklik olması hâlinde denetçi ve yönetim veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlar, bu şartlar üzerinde anlaşmaya varır ve sınırlı denetimin yeni şartlarını yeni bir sınırlı denetim sözleşmesiyle veya ilk sözleşmeye ek yapmak suretiyle kayıt altına alır.
Yönetim ve Üst Yönetimden Sorumlu Olanlarla Kurulacak İletişim
42. Sınırlı denetim sırasında denetçi, yönetimin veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanların dikkatini çekmeyi gerektirecek kadar önemli olduğuna kanaat getirdiği, sınırlı denetimle ilgili tüm hususları yönetime veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlara zamanında bildirir (Bkz.: A61-A67 paragrafları).
Sınırlı Denetimin Yürütülmesi
Finansal Tabloların Sınırlı Denetiminde Önemlilik
43. Denetçi, bir bütün olarak finansal tablolar için önemliliği belirler ve bu önemliliği prosedürlerin tasarlanmasında ve bu prosedürlerden elde edilen sonuçların değerlendirilmesinde kullanır (Bkz.: A68-A71 paragrafları).
44. Başlangıçta önemliliğe ilişkin farklı bir tutar belirlemesine sebep olacak bir bilgiden sınırlı denetimin yürütülmesi sırasında haberdar olması durumunda denetçi, bir bütün olarak finansal tablolar için belirlediği önemliliği değiştirir (Bkz.: A72 paragrafı).
Denetçinin İşletmeyi Tanıması
45. Denetçi, finansal tablolarda önemli yanlışlık içerebilecek alanları belirlemek ve bu alanlara yönelik prosedürleri tasarlamak için işletme ve çevresi ile işletmenin geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında bilgi/kanaat edinir (Bkz.: A73-A75 paragrafları).
46. Denetçi, işletme ve çevresini tanırken aşağıdaki hususlar hakkında kanaat edinir (Bkz.: A76, A85, A88 paragrafları):
(a) Geçerli finansal raporlama çerçevesi dâhil, ilgili sektör, mevzuat/düzenlemeler ve diğer dış etkenler,
(b) Aşağıdaki hususlar dâhil, işletmenin niteliği:
(i) İşletmenin faaliyetleri,
(ii) İşletmenin ortaklık ve üst yönetim yapısı,
(iii) İşletmenin yaptığı ve yapmayı planladığı yatırımların türleri,
(iv) İşletmenin nasıl yapılandırıldığı ve finanse edildiği,
(v) İşletmenin amaç ve stratejileri,
(c) İşletmenin muhasebe sistemleri ve muhasebe kayıtları,
(ç) İşletmenin muhasebe politikaları seçimi ve uygulaması.
Prosedürlerin Tasarlanması ve Uygulanması
47. Bir bütün olarak finansal tablolar hakkında varılan sonuca dayanak oluşturacak yeterli ve uygun kanıt elde ederken denetçi;
(a) Açıklamalar dâhil, finansal tablolardaki tüm önemli kalemleri ele almak ve
(b) Finansal tablolarda önemli yanlışlık içerebilecek alanlara odaklanmak,
için sorgulamayı ve analitik prosedürleri tasarlar ve uygular (Bkz.: A77-A81, A85, A88 paragrafları).
48. Denetçinin yönetim ve -uygun hâllerde- işletmedeki diğer kişilere yönelik yapacağı sorgulamalar aşağıdaki hususları içerir (Bkz.: A82-A86 paragrafları):
(a) Yönetimin, geçerli finansal raporlama çerçevesinin gerektirdiği önemli muhasebe tahminlerini nasıl oluşturduğu,
(b) İlişkili tarafların ve ilişkili taraf işlemlerinin, bu işlemlerin amaçları dâhil, belirlenmesi,
(c) Aşağıda örnekleri verilen, işletmenin finansal tablolarını etkileyen veya etkileyebilecek olan önemli, olağandışı veya karmaşık işlem, olay veya hususların bulunup bulunmadığı:
(i) İşletmenin ticari faaliyetleri ve operasyonlarındaki önemli değişiklikler,
(ii) Finansman ve borç sözleşmelerindeki şartlar dâhil, sözleşme şartlarında meydana gelen ve işletmenin finansal tablolarını ciddi şekilde etkileyebilecek önemli değişiklikler,
(iii) Önemli yevmiye kayıtları veya finansal tablolardaki diğer düzeltmeler,
(iv) Raporlama döneminin sonuna yakın tarihlerde meydana gelen veya finansal tablolara alınan önemli işlemler,
(v) Daha önce yürütülen denetimler sırasında belirlenmiş olan, düzeltilmemiş yanlışlıkların durumu,
(vi) İlişkili taraf ilişki veya işlemlerinin işletme açısından etkileri veya muhtemel sonuçları,
(ç) Gerçekleşmiş, şüphelenilen veya iddia edilen;
(i) İşletmeyi etkileyen herhangi bir hilenin veya yasadışı bir durumun varlığı ve
(ii) Vergi ve sosyal güvenlik mevzuatı gibi, finansal tablolarda yer alan önemli tutar ve açıklamaların belirlenmesinde doğrudan bir etkiye sahip olduğu genel olarak kabul edilen mevzuat hükümlerine aykırılığın bulunması,
(d) Finansal tabloların tarihi ile denetçi raporu tarihi arasında gerçekleşen ve finansal tablolarda düzeltme veya açıklama yapılmasını gerektiren olayların yönetim tarafından belirlenerek ele alınıp alınmadığı,
(e) Yönetimin, işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetinin değerlendirmesinin esası (Bkz.: A87 paragrafı),
(f) İşletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetine ilişkin şüphe oluşturabilecek olay veya şartların bulunup bulunmadığı,
(g) Finansal tablo açıklamaları dâhil, işletmenin finansal tablolarını etkileyen veya etkileyebilecek olan önemli taahhütler, sözleşmeye dayalı yükümlülükler, şarta bağlı varlık ve yükümlülükler,
(ğ) Parasal olmayan önemli işlemler veya sınırlı denetimi yürütülen finansal raporlama döneminde dikkate alınmayan önemli işlemler.
49. Analitik prosedürleri tasarlarken denetçi, işletmenin muhasebe sisteminden ve muhasebe kayıtlarından elde edilen verilerin, analitik prosedürlerin uygulanması için yeterli (uygun) olup olmadığını mütalaa eder (Bkz.: A88-A90 paragrafları).
Özel Durumları Ele Alan Prosedürler
İlişkili taraflar
50. Yönetimin daha önceden belirlemediği veya denetçiye açıklamadığı ilişkili taraf ilişkileri veya işlemleri bulunabilir. Denetçi, sınırlı denetim sırasında bu durumu işaret edebilecek düzenlemelere veya diğer bilgilere karşı dikkatli olur.
51. Sınırlı denetimi yürütürken işletmenin olağan iş akışı dışında gerçekleşen önemli işlemleri belirlemesi durumunda denetçi, aşağıdaki konular hakkında yönetimi sorgular:
(a) Bu işlemlerin niteliği,
(b) İlişkili tarafların bu işlemlerde yer alıp almadığı,
(c) Bu işlemlerin iş mantığı/ticari gerekçesi (veya bundan yoksunluk).
Hile ve mevzuata aykırılık
52. İşletmede hile veya mevzuata aykırılığın ya da hile veya mevzuata aykırılık şüphesinin var olduğuna dair bir göstergenin bulunması hâlinde denetçi:
(a) Mevzuatla yasaklanmadığı sürece, bu durumu uygun kademedeki yöneticilere veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlara bildirir (Bkz.: A91 paragrafı),
(b) Yönetimden -varsa- bu durumun finansal tablolar üzerindeki etki veya etkilerini değerlendirmesini talep eder,
(c) Tespit edilen veya şüphelenilen hilenin veya mevzuata aykırılığın etkilerine ilişkin olarak yönetimin yaptığı ve denetçiye bildirdiği değerlendirmenin denetçinin finansal tablolara ilişkin sonucu ve denetçi raporu üzerindeki etkisini belirler ve
(ç) Mevzuatın veya etik hükümlerin:
i. Denetçinin durumu yetkili bir kuruma rapor etmesini zorunlu kılıp kılmadığına,
ii. İçinde bulunulan şartlar altında yetkili bir kuruma rapor edilmesinin uygun olup olmadığı konusunda sorumluluk yükleyip yüklemediğine,
karar verir (Bkz.: A92-A96 paragrafları).
İşletmenin sürekliliği
53. Finansal tabloların sınırlı denetimi, işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetinin mütalaa edilmesini içerir. Denetçi, yönetimin işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetine ilişkin yaptığı değerlendirmeyi incelerken, geçerli finansal raporlama çerçevesi uyarınca, yönetimin değerlendirmeyi yapmak için kullandığı dönemle aynı dönemi veya mevzuatta daha uzun bir dönem öngörülmesi durumunda bu süreyi dikkate alır.
54. Sınırlı denetim sırasında işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyeti hakkında ciddi şüphe oluşturabilecek olay veya şartlardan haberdar olması durumunda denetçi (Bkz.: A97 paragrafı):
(a) Yönetimin, işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetini etkileyen ve gelecekte atacağı adımlara ilişkin planları, bu planların uygulanabilirliği ve yönetimin bu planların uygulanması sonucunda işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetine ilişkin mevcut durumun iyileşeceğine inanıp inanmadığı konusunda yönetimi sorgular.
(b) Yönetimin verdiği cevapların;
(i) Geçerli finansal raporlama çerçevesinin işletmenin sürekliliği varsayımını ihtiva etmesi hâlinde, finansal tabloları süreklilik esasına uygun olarak sunmaya devam etmek veya
(ii) Finansal tabloların, önemli bir yanlışlık içerip içermediğine veya aksi durumda işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyeti açısından yanıltıcı olup olmadığına karar vermek,
için yeterli dayanak sağlayıp sağlamadığını belirlemek amacıyla yaptığı sorgulamaların sonuçlarını değerlendirir.
(c) Yönetimin cevaplarını sınırlı denetim sonucunda farkına vardığı ilgili tüm bilgiler ışığında değerlendirir.
Başkaları tarafından yapılan çalışmaların kullanılması
55. Sınırlı denetimi yürütürken denetçinin, başka denetçiler veya muhasebe veya güvence denetimleri dışındaki bir alanda uzmanlığa sahip bir kişinin veya kuruluşun çalışmasını kullanması gerekebilir. Sınırlı denetimin yürütülmesi sırasında başka bir denetçi veya uzmanın çalışmasını kullanması hâlinde denetçi, söz konusu çalışmanın amaçları açısından yeterli olduğuna ikna olmak için uygun adımları atar (Bkz.: A78 paragrafı).
Finansal Tabloların, Bu Tabloların Dayanağını Oluşturan Muhasebe Kayıtlarıyla Mutabakatı
56. Denetçi; finansal tabloların, bu tabloların dayanağını oluşturan muhasebe kayıtlarıyla uygunluk veya mutabakat sağladığına ilişkin kanıt elde eder (Bkz.: A98 paragrafı).
Denetçinin, Finansal Tabloların Önemli Yanlışlık İçerebileceği Hususundan Haberdar Olması Durumunda Uygulanacak İlave Prosedürler
57. Denetçinin, finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceği kanaatine varmasına sebep olacak hususlardan haberdar olması durumunda (Bkz.: A99-A103 paragrafı):
(a) Söz konusu hususun/hususların bir bütün olarak finansal tablolarda önemli yanlışlığa sebep olmasının muhtemel olmadığı sonucuna varmasını veya
(b) Söz konusu hususun/hususların bir bütün olarak finansal tablolarda önemli yanlışlığa sebep olduğuna karar vermesini,
sağlayan ilave prosedürler tasarlar ve uygular.
Bilanço Tarihinden Sonraki Olaylar
58. Finansal tabloların tarihi ile denetçi raporu tarihi arasında gerçekleşen ve finansal tablolarda düzeltme veya açıklama yapılmasını gerektiren olaylardan haberdar olması hâlinde denetçi, yönetimden söz konusu yanlışlıkları düzeltmesini talep eder.
59. Denetçinin, denetçi raporu tarihinden sonra finansal tablolarla ilgili herhangi bir prosedürü uygulama yükümlülüğü bulunmaz. Bununla birlikte, denetçi raporu tarihinden sonra finansal tabloların yayımlandığı tarihten önce haberdar olduğu ve denetçi raporu tarihinde haberdar olması hâlinde raporunu değiştirmesine sebep olabilecek bir durumun mevcut olması hâlinde denetçi:
(a) Konuyu yönetimle ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlarla müzakere eder,
(b) Finansal tablolarda değişiklik yapılmasının gerekli olup olmadığına karar verir,
(c) Finansal tablolarda değişiklik yapılmasının gerekli olması durumunda, yönetimin finansal tablolarda bu hususu nasıl ele almayı planladığı hakkında sorgulama yapar.
60. Denetçinin finansal tablolarda değişiklik yapılmasını gerekli görmesine karşın yönetimin finansal tablolarda değişiklik yapmaması ve denetçi raporunun hâlihazırda işletmeye sunulmuş olması durumunda denetçi, yönetimi veya üst yönetimden sorumlu olanları gerekli değişiklikler yapılmadan finansal tabloları yayımlamamaları konusunda uyarır. Bu uyarıya rağmen finansal tabloların gerekli değişiklikler yapılmadan yayımlanması durumunda denetçi, denetçi raporuna güvenilmesini engellemeye yönelik uygun adımları atar.
Yazılı Beyanlar
61. Denetçi, yönetimden sınırlı denetim sözleşmesinde mutabakata varılan sorumluluklarını yerine getirdiğine dair bir yazılı beyan talep eder. Yazılı beyanda aşağıdaki hususlar yer alır (Bkz.: A104-A106 paragrafları):
(a) Yönetimin, finansal tabloları, -uygun hâllerde- gerçeğe uygun sunum dâhil, geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlama sorumluluğunu yerine getirdiği ve sınırlı denetim sözleşmesi şartlarında mutabakata varıldığı üzere ilgili tüm bilgileri ve bu bilgilere erişim imkânını denetçiye sağladığı ve
(b) Tüm işlemlerin kaydedildiği ve finansal tablolara yansıtıldığı.
Yönetimin, sorumluluklarını yazılı olarak kamuya bildirmesinin mevzuatla zorunlu kılınması ve denetçinin bu bildirimlerin (a) ve (b) bentleri uyarınca zorunlu kılınan beyanlardan bir kısmını veya tamamını sağladığını belirlemesi durumunda, söz konusu bildirimlerde yer alan hususların beyan mektubuna eklenmesi gerekmez.
62. Denetçi ayrıca yönetimden, aşağıdaki hususların denetçiye açıklandığına ilişkin yazılı beyan talep eder (Bkz.: A105 paragrafı):
(a) İşletmenin ilişkili taraflarının kimlikleri ile yönetimin haberdar olduğu tüm ilişkili taraf ilişki ve işlemleri,
(b) Yönetimin haberdar olduğu ve işletmeyi etkilemiş olabilecek gerçekleşmiş veya şüphelenilen hilelere ilişkin tüm önemli bilgiler,
(c) Finansal tabloları etkileyen, bilinen veya muhtemel, tüm mevzuata aykırılıklar,
(ç) Finansal tablolarda süreklilik varsayımının kullanımıyla ilgili olan tüm bilgiler,
(d) Finansal tabloların tarihinden sonra gerçekleşen ve geçerli finansal raporlama çerçevesinin finansal tablolarda düzeltme veya açıklama yapılmasını gerektirdiği tüm olayların düzeltilmiş veya açıklanmış olduğu,
(e) Finansal tablo açıklamaları dâhil, işletmenin finansal tablolarını etkileyen veya etkileyebilecek olan önemli taahhütler, sözleşmeye dayalı yükümlülükler, şarta bağlı varlık ve yükümlülükler ve
(f) Sınırlı denetim yürütülen finansal raporlama dönemindeki parasal olmayan veya dikkate alınmayan önemli işlemler.
63. Yönetimin, talep edilen yazılı beyanlardan bir veya daha fazlasını sunmaması durumunda denetçi (Bkz.: A104 paragrafı):
(a) Konuyu yönetimle ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlarla müzakere eder,
(b) Yönetimin dürüstlüğünü yeniden değerlendirir ve bu durumun, beyanların (sözlü veya yazılı) ve genel olarak kanıtların güvenilirliği üzerinde oluşturabileceği etkiyi değerlendirir ve
(c) Bu SBDS’ye uygun olarak, bu durumun denetçi raporundaki sonuca olan muhtemel etkisinin belirlenmesi dâhil olmak üzere uygun adımları atar.
64. Aşağıdaki durumların gerçekleşmesi hâlinde denetçi, finansal tablolara ilişkin sonuç bildirmekten kaçınır veya mevzuat uyarınca mümkün olması durumunda denetimden çekilir:
(a) Denetçinin, yönetimin dürüstlüğü konusunda yeterli şüphenin mevcut olduğu ve dolayısıyla yazılı beyanların güvenilir olmadığı sonucuna varması veya
(b) Yönetimin, 61 inci paragraf uyarınca sunulması gereken yazılı beyanları sunmaması.
Yazılı Beyanların Tarihi veya Kapsadığı Dönem(ler)
65. Yazılı beyanların tarihi, finansal tablolara ilişkin denetçi raporu tarihinden sonra olamaz; ancak bu tarihe mümkün olan en yakın tarihtir. Yazılı beyanlar, denetçi raporunda atıf yapılan tüm finansal tabloları ve dönem(ler)i kapsar.
Uygulanan Prosedürler Sonucunda Elde Edilen Kanıtların Değerlendirilmesi
66. Denetçi, uygulanan prosedürler sonucunda yeterli ve uygun kanıt elde edilip edilmediğini değerlendirir ve elde edilemediği sonucuna varması hâlinde, içinde bulunulan şartlar altında, finansal tablolara ilişkin sonuç oluşturmak için gerekli olduğuna kanaat getirdiği diğer prosedürleri de uygular (Bkz.: A107 paragrafı).
67. Sonuç oluşturmak için yeterli ve uygun kanıtı elde etmesi mümkün değilse denetçi, yönetimle ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlarla bu tür sınırlamaların sınırlı denetimin kapsamı üzerindeki etkilerini müzakere eder (Bkz.: A108-A109 paragrafları).
Denetçi Raporu Üzerindeki Etkinin Değerlendirilmesi
68. Denetçi, uygulanan prosedürler sonucunda elde edilen kanıtları, bunların denetçi raporu üzerindeki etkilerini belirlemek için değerlendirir (Bkz.: A107 paragrafı).
Denetçinin Finansal Tablolar Hakkında Sonuç Oluşturması
Finansal Tablolara İlişkin Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesinin Değerlendirilmesi
69. Finansal tablolar hakkında sonuç oluştururken denetçi:
(a) Finansal tablolarda geçerli finansal raporlama çerçevesine atıfta bulunulup bulunulmadığını ve bu çerçevenin yeterli bir şekilde açıklanıp açıklanmadığını değerlendirir (Bkz.: A110-A111 paragrafları),
(b) Geçerli finansal raporlama çerçevesi hükümleri ve uygulanan prosedürlerin sonuçları çerçevesinde;
(i) Her bir finansal tablonun başlığı dâhil, finansal tablolarda kullanılan terminolojinin uygun olup olmadığını,
(ii) Seçilen ve uygulanan önemli muhasebe politikalarının finansal tablolarda yeterli bir şekilde açıklanıp açıklanmadığını,
(iii) Seçilen ve uygulanan muhasebe politikalarının uygunluğu ile bu politikaların geçerli finansal raporlama çerçevesiyle tutarlı olup olmadığını,
(iv) Yönetim tarafından yapılan muhasebe tahminlerinin makul olup olmadığını,
(v) Finansal tablolarda sunulan bilgilerin ihtiyaca uygun, güvenilir, karşılaştırılabilir ve anlaşılabilir olup olmadığını ve
(vi) Hedef kullanıcıların önemli işlem ve olayların finansal tablolarda aktarılan bilgiler üzerindeki etkisini anlamalarını sağlamak amacıyla finansal tablolarda yeterli açıklama yapılıp yapılmadığını (Bkz.: A112-A114 paragrafları),
değerlendirir.
70. Denetçi:
(a) Sınırlı denetim sırasında ve önceki dönemde yürütülmüş sınırlı denetimde belirlenen düzeltilmemiş yanlışlıkların, bir bütün olarak finansal tablolar üzerindeki etkisini ve
(b) Yönetimin yargılarındaki muhtemel taraflılığın göstergeleri dâhil, işletmenin muhasebe uygulamalarının nitel yönlerinin etkisini (Bkz.: A115-A116 paragrafları),
mütalaa eder.
71. Finansal tabloların gerçeğe uygun sunum çerçevesi kullanılarak hazırlanması durumunda denetçi, ayrıca aşağıdaki hususları dikkate alır (Bkz.: A113 paragrafı):
(a) Geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak finansal tabloların genel sunumu, yapısı ve içeriği ile
(b) İlgili dipnotlar dâhil olmak üzere finansal tabloların; bir bütün olarak finansal tablolar bağlamında, dayanağını oluşturan işlem ve olayları, gerçeğe uygun sunumu sağlayacak (veya -uygun hâllerde- doğru ve gerçeğe uygun bir görünüm sağlayacak) şekilde yansıtıp yansıtmadığı.
Sonucun Şekli
72. Denetçinin finansal tablolara ilişkin vardığı sonuç (olumlu sonuç veya olumlu sonuç dışında bir sonuç), finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan geçerli finansal raporlama çerçevesi bağlamında uygun olan şekilde ifade edilir.
Olumlu Sonuç
73. Denetçi, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı kanaatine varmasına sebep olan herhangi bir hususun dikkatini çekmediği sonucuna varabilmek için sınırlı güvence elde ettiğinde, bir bütün olarak finansal tablolar hakkında olumlu sonuç bildirir.
74. Denetçi olumlu sonuç bildirirken, mevzuat aksini zorunlu kılmadığı sürece, aşağıdaki ifadelerden uygun olanını kullanır (Bkz.: A117-A118 paragraflar):
(a) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak gerçeğe uygun bir biçimde sunulmadığı (veya doğru ve gerçeğe uygun bir görünüm sağlamadığı) kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (gerçeğe uygun sunum çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için) veya
(b) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (uygunluk çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için).
Olumlu Sonuç Dışındaki Sonuç
75. Denetçi;
(a) Uygulanan prosedürlere ve elde edilen kanıtlara dayanarak finansal tabloların önemli yanlışlık içerdiğine karar vermesi veya
(b) Finansal tablolarda yer alan ve bir bütün olarak finansal tablolarla ilişkili olan önemli bir veya daha fazla kalem hakkında yeterli ve uygun kanıt elde edememesi,
hâlinde, denetçi raporunda bir bütün olarak finansal tablolar hakkında olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirir.
76. Denetçi, finansal tablolara ilişkin olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirdiğinde:
(a) Denetçi raporunun sonuç paragrafında “Sınırlı Olumlu Sonuç”, “Olumsuz Sonuç” veya “Sonuç Bildirmekten Kaçınma” başlıklarından uygun olanını kullanır ve
(b) Denetçi raporunda sonuç paragrafından hemen önceki ayrı bir paragrafta (sonuç paragrafının dayanağı olarak ifade edilir), uygun bir başlık altında (örneğin, duruma göre “Sınırlı Olumlu Sonucun Dayanağı”, “Olumsuz Sonucun Dayanağı” veya “Sonuç Bildirmekten Kaçınmanın Dayanağı” gibi) olumlu sonuç dışındaki sonuca sebep olan hususa ilişkin açıklama yapar.
Finansal tabloların önemli yanlışlık içermesi
77. Finansal tabloların önemli yanlışlık içerdiğine karar vermesi durumunda denetçi;
(a) Olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirmesine sebep olan hususun etkilerinin önemli ancak finansal tablolar üzerinde yaygın olmadığı sonucuna varması hâlinde sınırlı olumlu sonuç bildirir veya
(b) Olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirmesine sebep olan hususun etkilerinin hem önemli hem de finansal tablolar üzerinde yaygın olduğu sonucuna varması hâlinde olumsuz sonuç bildirir.
78. Önemli bir yanlışlık sebebiyle finansal tablolar hakkında sınırlı olumlu sonuç bildirdiğinde denetçi, mevzuat aksini zorunlu kılmadığı sürece, aşağıdaki ifadelerden uygun olanını kullanır:
(a) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Sınırlı Olumlu Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların etkileri hariç olmak üzere, finansal tabloların, tüm önemli yönleriyle, geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak gerçeğe uygun bir biçimde sunulmadığı (veya doğru ve gerçeğe uygun bir görünüm sağlamadığı) kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (gerçeğe uygun sunum çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için) veya
(b) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Sınırlı Olumlu Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların etkileri hariç olmak üzere, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (uygunluk çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için).
79. Finansal tablolar hakkında olumsuz sonuç bildirdiğinde denetçi, mevzuat aksini zorunlu kılmadığı sürece, aşağıdaki ifadelerden uygun olanını kullanır:
(a) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Olumsuz Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların önemi sebebiyle, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak gerçeğe uygun bir biçimde sunulmadığı (veya doğru ve gerçeğe uygun bir görünüm sağlamadığı) tespit edilmiştir.” (gerçeğe uygun sunum çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için) veya
(b) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Olumsuz Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların önemi sebebiyle, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı tespit edilmiştir.” (uygunluk çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için).
80. Denetçi, sonucun dayanağına ilişkin paragrafta, sınırlı olumlu sonuç veya olumsuz sonuç bildirilmesine sebep olan önemli yanlışlıklarla ilgili olarak;
(a) Önemli yanlışlığın finansal tablolardaki belirli tutarlarla (nicel açıklamalar dâhil) ilgili olması hâlinde, yanlışlığın finansal etkilerini açıklar ve nicel olarak belirtir; bunun mümkün olmaması hâlinde, söz konusu hususu da belirtir.
(b) Önemli yanlışlıkların finansal tabloların metinsel açıklamalarıyla ilgili olması hâlinde, bu metinsel açıklamaların nasıl yanlışlıklar içerdiğini açıklar.
(c) Önemli yanlışlığın, açıklanması gereken bilgilerin açıklanmamasından kaynaklanması hâlinde, eksik olan bilgilerin niteliğini açıklar. Mevzuatla yasaklanmadığı sürece denetçi, mümkün olması hâlinde, eksik açıklamalara da yer verir.
Yeterli ve uygun kanıt elde edilememesi
81. Yeterli ve uygun kanıt elde edilememesi sebebiyle finansal tablolar hakkında bir sonuç oluşturamaması hâlinde denetçi:
(a) Varsa, tespit edilmemiş yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki muhtemel etkilerinin önemli olabileceği ancak yaygın olmayacağı sonucuna varması hâlinde sınırlı olumlu sonuç bildirir veya
(b) Varsa, tespit edilmemiş yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki muhtemel etkilerinin hem önemli hem de yaygın olabileceği sonucuna varması hâlinde sonuç bildirmekten kaçınır.
82. Aşağıdaki şartların mevcut olması hâlinde denetçi, denetimden çekilir (Bkz.: A119-A121 paragrafları):
(a) Sınırlı denetim sözleşmesini kabul ettikten sonra yönetimin sınırlı denetimin kapsamını sınırlandırması sebebiyle denetçinin, finansal tablolar hakkında sonuç bildirmek için yeterli ve uygun kanıt elde edememesi,
(b) Denetçinin tespit edilmemiş yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki muhtemel etkilerinin önemli ve yaygın olduğuna karar vermesi ve
(c) Sınırlı denetimden çekilmenin mevzuat uyarınca mümkün olması.
83. Yeterli ve uygun kanıt elde edememesi sebebiyle finansal tablolar hakkında sınırlı olumlu sonuç bildirdiğinde denetçi, mevzuat aksini zorunlu kılmadığı sürece, aşağıdaki ifadelerden uygun olanını kullanır:
(a) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Sınırlı Olumlu Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların etkileri hariç olmak üzere, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak gerçeğe uygun bir biçimde sunulmadığı (veya doğru ve gerçeğe uygun bir görünüm sağlamadığı) kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (gerçeğe uygun sunum çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için) veya
(b) “Sınırlı bağımsız denetimimize göre, Sınırlı Olumlu Sonucun Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların etkileri hariç olmak üzere, finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmadığı kanaatine varmamıza sebep olan herhangi bir husus dikkatimizi çekmemiştir.” (uygunluk çerçevesi kullanılarak hazırlanan finansal tablolar için).
84. Finansal tablolar hakkında sonuç bildirmekten kaçınması durumunda denetçi, sonuç paragrafında;
(a) Sonuç Bildirmekten Kaçınmanın Dayanağı paragrafında açıklanan hususun/hususların önemi sebebiyle finansal tablolar hakkında sonuç oluşturmak için yeterli ve uygun kanıt elde edemediğini ve
(b) Dolayısıyla, finansal tablolar hakkında bir sonuç bildiremediğini,
ifade eder.
85. Yeterli ve uygun kanıt elde edemediği için sınırlı olumlu sonuç bildirmesi veya sonuç bildirmekten kaçınması durumda denetçi, sonuç paragrafının dayanağında yeterli ve uygun kanıt elde edilememesinin sebebini/sebeplerini belirtir.
Denetçi Raporu
86. Denetçinin sınırlı denetime ilişkin raporu yazılı olarak düzenlenir ve aşağıdaki hususları içerir (Bkz.: A122-A125, A146, A148 paragrafları):
(a) Raporun, bir bağımsız denetçi tarafından yürütülen sınırlı denetime ait bir rapor olduğunu açıkça gösteren bir başlık,
(b) Mevcut sözleşme şartlarının gerektirdiği muhatap(lar),
(c) Bir giriş paragrafı. Bu paragraf;
(i) Finansal tablolar setinde yer alan her bir tablonun başlığı ile her bir finansal tablonun tarihi ve kapsadığı dönem dâhil sınırlı denetimi yürütülen finansal tabloları belirtir,
(ii) Önemli muhasebe politikalarının özetine ve diğer açıklayıcı bilgilere atıfta bulunur,
(iii) Finansal tabloların sınırlı denetiminin yürütüldüğünü ifade eder,
(ç) Yönetimin finansal tabloların hazırlanmasının yanı sıra aşağıdaki hususlardan da sorumlu olduğunu ifade eden bir açıklama (Bkz.: A126-A129 paragrafları):
(i) İlgili hâllerde gerçeğe uygun sunumları dâhil, finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanması sorumluluğu,
(ii) Yönetimin, hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlık içermeyen finansal tabloların hazırlanmasını sağlamak için gerekli gördüğü iç kontrole ilişkin sorumluluğu,
(d) Finansal tabloların özel amaçlı finansal tablolar olması hâlinde:
(i) Finansal tabloların hazırlanma amacı ile -gerekli hâllerde hedef kullanıcılara ilişkin açıklama veya özel amaçlı finansal tablolarda bu bilgileri içeren bir dipnota atıf ve
(ii) Bu tür finansal tabloların hazırlanmasında kullanılacak finansal raporlama çerçevesi yönetim tarafından seçiliyorsa, yönetimin finansal tablolara ilişkin sorumluluğu hakkındaki açıklamada, yönetimin geçerli finansal raporlama çerçevesinin içinde bulunulan şartlar altında kabul edilebilir olduğunu belirleme sorumluluğuna atıf,
(e) Denetçinin, bu SBDS’ye ve -uygun hâllerde- mevzuata yapacağı atıf dâhil, finansal tablolara ilişkin sonuç bildirme sorumluluğuna dair bir açıklama (Bkz.: A130-131, A147 paragrafları),
(f) Finansal tabloların sınırlı denetimine ve sınırlı denetimin kısıtlarına dair bir açıklama ile aşağıda yer alan ifadeler (Bkz.: A132 paragrafı):
(i) Bu SBDS kapsamındaki sınırlı denetim, sınırlı bir güvence denetimidir,
(ii) Denetçi, başta yönetimin ve -uygun hâllerde- işletmedeki diğer kişilerin sorgulanmasını ve analitik prosedürlerin uygulanmasını içeren prosedürleri uygular ve elde edilen kanıtları değerlendirir,
(iii) Sınırlı denetim sırasında uygulanan prosedürler, Bağımsız Denetim Standartlarına (BDS) uygun olarak yürütülen bağımsız denetimde uygulanan prosedürlerden çok daha azdır bu sebeple denetçi, finansal tablolar hakkında bir bağımsız denetim görüşü vermemektedir,
(g) “Sonuç” başlığı altında, aşağıdakileri içeren bir paragraf:
(i) 72-85 inci paragraflara uygun olarak denetçinin, bir bütün olarak finansal tablolara ilişkin vardığı sonuç ve
(ii) Finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan finansal raporlama çerçevesine ilişkin atıf. Söz konusu çerçevenin Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe Standartları veya Uluslararası Kamu Sektörü Muhasebe Standartları Kurulu tarafından yayımlanan Uluslararası Kamu Sektörü Muhasebe Standartları (veya muadili olan Devlet Muhasebesi Standartları) dışındaki bir finansal raporlama çerçevesi olması durumunda ilgili raporlama çerçevesinin kaynağı (Bkz.: A133-A134 paragrafları),
(ğ) Denetçinin finansal tablolara ilişkin olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirmesi durumunda:
(i) Uygun bir başlık altında, 72 nci paragraf ile 75-85 inci paragraflara uygun olarak, denetçinin vardığı olumlu sonuç dışındaki sonucu içeren bir paragraf ve
(ii) Uygun bir başlık altında olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirilmesine sebep olan hususu/hususları açıklayan bir paragraf (Bkz.: A137 paragrafı).
(h) Denetçinin bu SBDS uyarınca etik hükümlere uyma yükümlülüğüne yapılan atıf,
(ı) Denetçi raporunun tarihi (Bkz.: A142-A145 paragrafı),
(i) Denetçinin imzası (Bkz.: A136 paragrafı) ve
(j) Denetçinin adresi.
Denetçi Raporunda Yer Alan Dikkat Çekilen Hususlar ve Diğer Hususlar Paragrafları
Dikkat Çekilen Hususlar Paragrafı
87. Denetçi, muhakemesine göre, kullanıcıların finansal tabloları anlamaları açısından temel teşkil edecek derecede öneme sahip olan, finansal tablolarda sunulan veya açıklanan bir hususa kullanıcıların dikkatinin çekilmesinin gerekli olduğunu düşünebilir. Bu durumda, söz konusu husustan dolayı finansal tabloların önemli yanlışlık içermediği konusunda yeterli ve uygun kanıt elde edilmiş olması şartıyla, denetçi raporuna Dikkat Çekilen Hususlar paragrafı ekler. Bu paragraf, yalnızca finansal tablolarda sunulan veya açıklanan bilgilere atıf yapar.
88. Özel amaçlı finansal tablolara ilişkin denetçi raporunda, finansal tabloların özel amaçlı bir çerçeveye uygun olarak hazırlanmış olduğu ve bu sebeple söz konusu tabloların başka amaçlar için uygun olmayabileceği konusunda denetçi raporu kullanıcılarının uyarıldığı Dikkat Çekilen Hususlar paragrafı yer alır (Bkz.: A137-A138 paragrafları).
89. Denetçi, Dikkat Çekilen Hususlar paragrafını, “Dikkat Çekilen Hususlar” başlığı veya uygun başka bir başlıkla, denetçinin bildirdiği sonucu içeren paragrafın hemen sonrasına ekler.
Diğer Hususlar Paragrafı
90. Kendi muhakemesine göre, kullanıcıların; sınırlı denetimi, denetçinin sorumluluklarını veya denetçi raporunu anlamalarıyla ilgili olan ve finansal tablolarda sunulan veya açıklananlar dışındaki bir hususun denetçi raporunda bildirilmesinin gerekli olduğunu düşünmesi durumunda denetçi, mevzuatla yasaklanmamış olması şartıyla denetçi raporuna “Diğer Hususlar” başlığının veya uygun olan diğer bir başlığın altına bir paragraf ekleyerek söz konusu hususu bildirir.
Diğer Raporlama Sorumlulukları
91. Denetçinin finansal tablolara ilişkin sınırlı denetim raporunda, bu SBDS kapsamında finansal tablolara ilişkin rapor hazırlama sorumluluğuna ek olarak diğer raporlama sorumluluklarına da yer vermesi istenebilir. Bu tür durumlarda raporlamaya ilişkin bu diğer sorumluluklara denetçi raporunda, “Mevzuattan Kaynaklanan Diğer Yükümlülükler” başlığında veya bölümün içeriğine uygun olarak başka bir şekilde raporun “Finansal Tablolara İlişkin Rapor” başlıklı bölümünün sonrasında yer verilir (Bkz.: A139-A141 paragrafları).
Denetçi Raporu Tarihi
92. Denetçi raporu tarihi;
(a) İlgili dipnotlar dâhil olmak üzere geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak finansal tabloları oluşturan bütün tabloların hazırlandığına ve
(b) İşletmedeki yetkili kişilerin bu finansal tablolara ilişkin sorumluluklarını üstlendiklerini beyan ettiklerine,
ilişkin kanıtlar dâhil olmak üzere, denetçinin finansal tablolara ilişkin vardığı sonuca dayanak oluşturan yeterli ve uygun kanıtı elde ettiği tarihten önce olamaz (Bkz.: A144- A147 paragrafları).
Belgelendirme
93. Sınırlı denetime ilişkin çalışma kâğıtları, sınırlı denetimin bu SBDS’ye ve -uygun hâllerde- mevzuat hükümlerine uygun olarak yürütüldüğüne ilişkin kanıt ve denetçi raporunun dayanağına ilişkin yeterli ve uygun kayıt sağlayacak şekilde hazırlanır. Denetçi çalışma kâğıtlarını, söz konusu denetimle daha önceden hiçbir bağlantısı bulunmayan tecrübeli bir denetçinin sınırlı denetime ilişkin aşağıda belirtilen hususları anlayabilmesine olanak sağlayacak şekilde hazırlar (Bkz.: A149 paragrafı):
(a) Bu SBDS’ye ve mevzuat hükümlerine uymak amacıyla uygulanan prosedürlerin niteliği, zamanlaması ve kapsamı,
(b) Uygulanan prosedürlerden elde edilen sonuçlar ve denetçinin bu sonuçları dayanak alarak oluşturduğu sonuçlar ve
(c) Denetim sırasında ortaya çıkan önemli hususlar, bunlarla ilgili varılan sonuçlar ve bu sonuçlara ulaşırken yapılan önemli mesleki muhakemeler.
94. Denetçi, uygulanan prosedürlerin niteliği, zamanlaması ve kapsamını bu SBDS hükümlerine uygun olarak belgelendirirken:
(a) Çalışmayı kimin yürüttüğünü ve ilgili çalışmanın tamamlandığı tarihi ve
(b) Denetimin kalitesinin yönetimi açısından yürütülen çalışmayı kimin gözden geçirdiğini, ilgili gözden geçirmenin tarih ve kapsamını,
kayıt altına alır.
95. Denetçi ayrıca yürütülen sınırlı denetim sırasında ortaya çıkan önemli hususlara ilişkin olarak yönetim, üst yönetimden sorumlu olanlar ve diğer taraflarla yapılan müzakereleri -bu hususların niteliği dâhil olmak üzere- belgelendirir.
96. Denetçi, sınırlı denetimin yürütülmesi sırasında, finansal tabloları etkileyen önemli hususlara ilişkin bulgularıyla tutarlı olmayan bir bilgi tespit etmesi hâlinde, bu tutarsızlığı nasıl ele aldığını belgelendirir.
***
Açıklayıcı Hükümler ve Uygulama
Kapsam (Bkz.: 1-2 nci paragraflar)
A1. Finansal tabloların sınırlı denetiminin yürütülmesi sırasında denetçi, bu SBDS’de yer alan hükümlerden farklılık gösteren hükümler içeren bir mevzuata uymak zorunda kalabilir. Bu tür durumlarda denetçi, bu SBDS’deki yaklaşımları faydalı bulabilir ancak tüm mevzuat hükümlerine veya mesleki yükümlülüklere uymak denetçinin kendi sorumluluğundadır.
Topluluk Finansal Tablolarının Bağımsız Denetimi Kapsamında, Topluluğa Bağlı Birimlerin Finansal Bilgilerinin Sınırlı Denetimleri
A2. Topluluk finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçi, topluluğa bağlı birimler için bu SBDS’ye uygun bir sınırlı denetim talep edebilir.6 Topluluk finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçi (topluluk denetçisi), bu SBDS’ye uygun olarak yürütülen sınırlı denetimle birlikte, topluluk bağımsız denetiminin şartlarının gerektirdiği ilave çalışma veya prosedürlerin yerine getirilmesini talep edebilir.
6 BDS 600, “Özel Hususlar-Topluluk Finansal Tablolarının Bağımsız Denetimi (Topluluğa Bağlı Birim Denetçilerinin Çalışmaları Dâhil)”, A52 paragrafı
KYS’ler ile İlişki (Bkz.: 4 üncü paragraf)
A2. KYS 1, denetim şirketinin, sınırlı bağımsız denetimler dâhil, güvence denetimlerine ilişkin kalite yönetim sistemi tasarlama, uygulama ve sistemin işleyişini sağlama sorumluluklarını düzenler.6 KYS 1 ayrıca, denetim şirketinin, kalitesi gözden geçirilmesi gereken denetimlere yönelik politika veya prosedürler oluşturma sorumluluklarını da düzenler.7 KYS 2, kaliteyi gözden geçiren kişinin atanması, liyakati ve söz konusu gözden geçirmenin yürütülmesi ve belgelendirilmesine ilişkin hususları düzenler.8
Bir kalite yönetim sistemi aşağıdaki sekiz unsurdan oluşur:9
(a) Denetim şirketinin risk değerlendirme süreci,
(b) Üst yönetim ve liderlik yapısı,
(c) Etik hükümler,
(ç) Müşteri ilişkisinin ve belirli bir sözleşmenin kabulü ve devam ettirilmesi,
(d) Denetimin veya hizmetin yürütülmesi,
(e) Kaynaklar,
(f) Bilgi ve iletişim,
(g) İzleme ve düzeltme süreci.
Denetim şirketi veya mevzuat, kalite yönetim sisteminin unsurlarını açıklamak için farklı terminoloji veya çerçeveler kullanabilir.
6 KYS 1, 1 inci paragraf
7 KYS 1, 2(a) paragrafı
8 KYS 1, 2(b) paragrafı
9 KYS 1, 6 ncı paragraf
A3. KYS 1 uyarınca denetim şirketinin amacı; sınırlı bağımsız denetimler dâhil, güvence denetimlerine ilişkin olarak;
(a) Denetim şirketi ve personelinin; sorumluluklarını mesleki standartlara ve mevzuat hükümlerine uygun olarak yerine getirdiği ve denetimi söz konusu standartlara ve mevzuat hükümlerine uygun yürüttüğü ve
(b) Denetim şirketi (sorumlu denetçi) tarafından düzenlenen raporların içinde bulunulan şartlara uygun olduğu
hususlarında kendisine makul güvence sağlayan bir kalite yönetim sistemi tasarlamak, uygulamak ve sistemin işleyişini sağlamaktır.10
10 KYS 1, 14 üncü paragraf
A4. Kalite yönetim sisteminin tasarlanması, uygulanması ve işleyişinin sağlanmasına ilişkin olarak denetim şirketinin sorumluluklarını ele alan diğer düzenlemeler, asgari düzeyde; KYS 1’in amacına ulaşması konusunda denetim şirketine yükümlülükler getirdiğinde, söz konusu düzenlemelerin KYS 1’de öngörülen yükümlülükleri karşılayacak muhtevada olduğu kabul edilir.
Tarihî Finansal Tabloların Sınırlı Denetimi (Bkz.: 5-8 ve 14 üncü paragraflar)
A5. Finansal tabloların sınırlı denetimi; türleri, büyüklükleri veya finansal raporlamalarındaki karmaşıklık düzeyi açısından farklılıklar gösteren birçok farklı işletme için yürütülebilir. Bazı ülkelerde, belirli işletme türlerinin finansal tablolarının sınırlı denetimi, mevzuatın ve ilgili raporlama yükümlülüklerinin konusu da olabilir.
A6. Sınırlı denetim, değişik koşullarda yürütülebilir. Örneğin, mevzuatta belirtilen zorunlu bağımsız denetim hükümlerinden muaf olan işletmeler için zorunlu kılınabilir. Sınırlı denetim ayrıca isteğe bağlı olarak da (örneğin, bir sözleşmenin şartlarında yer alan düzenlemelere göre yapılan finansal raporlamayla ilgili olarak veya finansman sağlama anlaşmalarını desteklemek amacıyla) talep edilebilir.
Amaçlar (Bkz.: 15 inci paragraf)
A7. Bu SBDS denetçinin, aşağıdaki durumlarda finansal tablolar hakkında sonuç bildirmekten kaçınmasını zorunlu kılar:
(a) Denetçinin, sınırlı denetim için bir rapor düzenlemesi veya rapor düzenlemek zorunda olması ve
(b) Denetçinin, yeterli ve uygun kanıt elde edilemediği için finansal tablolar hakkında bir sonuç oluşturamaması ve -varsa- tespit edilememiş yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki muhtemel etkilerinin hem önemli hem de yaygın olabileceği sonucuna varması.
A8. Bir sınırlı denetimde yeterli ve uygun kanıt elde edilememesi (denetimin kapsamının sınırlanması (kısıtlanması) olarak da ifade edilir) aşağıdakilerden kaynaklanabilir:
(a) İşletmenin kontrolü dışındaki durumlar,
(b) Denetçinin çalışmasının niteliği veya zamanlamasıyla ilgili durumlar veya
(c) İşletme yönetimi veya üst yönetimden sorumlu olanlar tarafından getirilen kısıtlamalar (sınırlamalar).
A9. Bu SBDS, sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmeden önce veya sınırlı denetimin yürütülmesi sırasında bir kapsam sınırlamasıyla karşılaşan bir denetçinin yerine getireceği hükümleri ortaya koymakta ve kendisine rehberlik sağlamaktadır.
Tanımlar (Bkz.: 16 ncı paragraf)
“Yönetim” ve “Üst Yönetimden Sorumlu Olanlar” Terimlerinin Kullanılışı
A10. Yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanların sorumlulukları, ülkeden ülkeye ve işletme türleri arasında farklılık gösterir. Bu farklılıklar denetçinin, yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanlara ilişkin olarak bu SBDS’de yer alan hükümleri uygulama biçimini etkiler. Bu sebeple, denetçinin dikkatini farklı işletme ortamlarında farklı yönetim ve üst yönetim yapılarının ve düzenlemelerinin olabileceği konusuna çekmek için bu SBDS’nin çeşitli yerlerinde, “yönetim ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlar” ifadesi kullanılmıştır.
A11. Finansal bilgilerin veya işletme dışına yönelik finansal raporların hazırlanmasına ilişkin çeşitli sorumluluklar, aşağıdaki gibi etkenlere göre yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanlara ait olacaktır:
• İşletmenin kaynakları ve yapısı,
• Yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanların mevzuatta öngörülen görevleri veya mevzuatta öngörülmeyen hâllerde işletmenin yönetim yapısını (sorumluluklar dâhil) belirleyen düzenlemelerde (örneğin, sözleşmelerde, şirketin kuruluş sözleşmesinde veya diğer kuruluş belgelerinde) tanımlanan görevleri.
Örneğin, küçük işletmelerde genellikle yönetim ve üst yönetim görevleri arasında bir ayrım bulunmamaktadır. Büyük işletmelerde, yönetim genellikle işletmenin işinin veya faaliyetlerinin icrasından ve bunlarla ilgili raporlama yapmaktan sorumlu iken, üst yönetimden sorumlu olanlar yönetimin gözetimini yapar. Bazı ülkelerde, işletmenin finansal tablolarının hazırlanması sorumluluğu yasal olarak üst yönetimden sorumlu olanlara ait olabileceği gibi, bazı ülkelerde bu sorumluluk mevzuatla yönetime verilmiş olabilir.
Sınırlı Güvence - Yeterli ve Uygun Kanıt Teriminin Kullanılması (Bkz.: 17(h) paragrafı)
A12. Yeterli ve uygun kanıtlar, denetçinin vardığı sonucu destekleyecek sınırlı güvencenin elde edilmesi için gereklidir. Kanıtlar yapı olarak kümülatiftir ve öncelikle sınırlı denetim sırasında uygulanan prosedürlerden elde edilir.
Sınırlı Denetimin Bu SBDS’ye Uygun Olarak Yürütülmesi (Bkz.: 18 inci paragraf)
A13. Bu SBDS, finansal tabloların sınırlı denetimini düzenleyen mevzuatı geçersiz kılmaz. Mevzuat hükümlerinin bu SBDS’den farklı olması hâlinde, mevzuata uygun olarak yürütülen bir sınırlı denetimin, doğrudan bu SBDS’ye uygun olarak yürütüldüğü kabul edilmez.
Etik Hükümler (Bkz.: 21 inci paragraf)
A14. Etik Kurallar aşağıda yer alan temel etik ilkeleri belirler:
(a) Dürüstlük,
(b) Tarafsızlık,
(c) Mesleki yeterlik ve özen,
(ç) Sır saklama ve
(d) Mesleğe uygun davranış.
Temel etik ilkeler, denetçiden beklenen standart davranışı belirler.
Etik Kurallar, denetçinin temel etik ilkelere uyumu engelleyen tehditleri belirlerken, değerlendirirken ve ele alırken uygulaması gereken yaklaşımı belirleyen bir kavramsal çerçeve sunar. Bağımsız denetim, sınırlı bağımsız denetim ve diğer güvence denetimleri söz konusu olduğunda Etik Kurallar; kavramsal çerçevenin, bu denetimlerle ilgili bağımsızlığa yönelik tehditlere uygulanmasıyla oluşturulan Bağımsızlık Standartlarını belirler.
A15. Finansal tabloların sınırlı denetiminde Etik Kurallar uyarınca denetçinin, denetlenen işletmeden bağımsız olması gerekmektedir. Etik Kurallar bağımsızlığı, hem esasta hem de şekilde bağımsızlığı kapsayacak biçimde tanımlar. Denetçinin işletmeden bağımsız olması, varacağı sonucu herhangi bir etki altında kalmadan oluşturabilmesini temin eder. Bağımsızlık, denetçinin dürüst davranabilmesini, tarafsız olmasını ve mesleki şüpheciliğini sürdürmesini sağlar.
Mesleki Şüphecilik ve Mesleki Muhakeme
Mesleki Şüphecilik (Bkz.: 22 nci paragraf)
A16. Mesleki şüphecilik, sınırlı denetimde kanıtların eleştirel biçimde değerlendirilmesi açısından gereklidir. Bu değerlendirme, tutarsızlıkların ve birbiriyle çelişen kanıtların araştırılmasını, sorgulamalar sonucu elde edilen cevapların ve yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanlardan elde edilen diğer bilgilerin güvenilirliğinin kontrol edilmesini, sorgulanmasını içerir. Mesleki şüphecilik, içinde bulunulan şartlar ışığında elde edilen kanıtların yeterliliğinin ve uygunluğunun değerlendirilmesini de kapsar.
A17. Mesleki şüphecilik, örnekleri aşağıda sıralanan durumlara karşı dikkatli olmayı gerektirir:
• Elde edilen diğer kanıtlarla çelişen kanıtlar,
• Kanıt olarak kullanılacak belgelerin ve sorgulamalar sonucunda elde edilen cevapların güvenilirliği konusunda şüphe uyandıran bilgiler,
• Hile ihtimaline işaret edebilecek durumlar,
• İlave prosedürlerin uygulanmasını gerektirebilecek tüm durumlar.
A18. Aşağıda örnekleri verilen hususlara ilişkin riskleri azaltmak amacıyla denetçinin, sınırlı denetim boyunca mesleki şüpheciliğini sürdürmesi gerekir:
• Olağandışı durumların gözden kaçırılması,
• Elde edilen kanıtlar neticesinde sonuçlara ulaşırken aşırı genelleme yapılması,
• Sınırlı denetim sırasında uygulanan prosedürlerin nitelik, zamanlama ve kapsamının belirlenmesinde ve bunların sonuçlarının değerlendirilmesinde uygun olmayan varsayımların kullanılması.
A19. Denetçinin, işletme yönetimi ve üst yönetimden sorumlu olanların doğruluk ve dürüstlükleriyle ilgili geçmiş tecrübeleri göz ardı etmesi beklenemez. Bununla birlikte, yönetimin ve üst yönetimden sorumlu olanların doğru ve dürüst olduklarına ilişkin kanaat, denetçinin mesleki şüpheciliğini sürdürme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz ve denetçi sınırlı denetimin amaçları açısından yetersiz olan kanıtla yetinemez.
Mesleki Muhakeme (Bkz.: 23 üncü paragraf)
A20. Bir sınırlı denetimin doğru bir şekilde yürütülmesi için mesleki muhakeme şarttır. Çünkü etik hükümlerin ve bu SBDS hükümlerinin yorumlanması ve sınırlı denetim boyunca bilgiye dayalı kararlar alma ihtiyacı, bilgi ve deneyimlerin içinde bulunulan durum ve gerçeklere uygulanmasını gerektirir. Mesleki muhakeme özellikle aşağıdaki durumlarda gereklidir:
• Önemlilik hakkındaki kararlar ile bu SBDS hükümlerinin yerine getirilmesi ve kanıt toplanması için uygulanacak prosedürlerin niteliği, zamanlaması ve kapsamına karar verilmesi,
• Uygulanan prosedürlerden elde edilen kanıtların sınırlı denetim riskini, içinde bulunulan şartlar altında kabul edilebilir bir düzeye indirip indirmediğinin değerlendirilmesi,
• Geçerli finansal raporlama çerçevesinin uygulanmasında işletme yönetimi tarafından yapılan muhakemelerin değerlendirilmesi,
• Finansal tabloların hazırlanmasında yönetim tarafından yapılan tahminlerin makul olup olmadığının değerlendirilmesi dâhil, elde edilen kanıtlara dayanarak finansal tablolar hakkında sonuç oluşturulması.
A21. Bir denetçiden beklenen mesleki muhakemenin ayırt edici özelliği, bu muhakemenin makul yargılara varmak için gerekli yetkinliği sağlayan eğitim, bilgi ve deneyime sahip bir denetçi tarafından -güvence denetimlerine ilişkin beceri ve tekniklerin uygulanması sırasında kullanılması dâhil- yapılmış olmasıdır. Denetim sırasında ortaya çıkan zor veya ihtilaflı konularda, hem denetim ekibi içinde hem de denetim ekibi ile diğer kişiler (denetim şirketi içinden veya dışından uygun kademedeki kişiler) arasında istişare yapılması, denetçinin bilgiye dayalı ve makul yargılara varmasına yardımcı olur.
A22. Denetimde mesleki muhakemenin kullanılması, söz konusu denetim boyunca denetçi tarafından bilinen, aşağıdakiler dâhil, ilgili durum ve gerçeklere bağlıdır:
• Uygun hâllerde- işletmenin önceki dönemlere ait finansal tablolarına ilişkin olarak yürütülen denetimlerden edinilen bilgiler,
• Denetçinin, işletmenin faaliyet gösterdiği sektörde geçerli finansal raporlama çerçevesinin uygulanma şekli ile işletmenin muhasebe sistemi dâhil, işletme ve çevresi hakkında edindiği kanaat,
• Finansal tabloların hazırlanması ve sunumunun, yönetimin muhakemesini ne ölçüde gerektirdiği.
A23. Mesleki muhakeme, varılan yargının, güvence denetimi ve muhasebe ilkelerinin yetkin bir şekilde uygulanmış olduğunu yansıtıp yansıtmadığına ve denetçi raporu tarihine kadar denetçi tarafından bilinen durum ve gerçekler ışığında uygunluğuna ve tutarlılığına göre değerlendirilebilir.
A24. Mesleki muhakemenin denetim boyunca kullanılması ve bu SBDS hükümlerine uygun bir biçimde belgelendirilmesi gerekir. Mesleki muhakeme, denetime ilişkin durum ve gerçeklerle veya elde edilen kanıtlarla desteklenmeyen kararların gerekçesi olarak kullanılamaz.
Sınırlı Denetim Düzeyinde Kalite Yönetimi (Bkz.: 24-25 inci paragraflar)
A25. Güvence denetimlerine ilişkin beceri ve teknikler şunları içerir:
• Mesleki şüphecilik ve mesleki muhakemenin; kanıtların elde edilmesi ve değerlendirilmesi dâhil, güvence denetiminin planlanması ve yürütülmesinde uygulanması,
• İç kontrolün rolü ve kısıtları ile bilgi sistemlerinin anlaşılması,
• Önemlilik ve sınırlı denetim riskleriyle ilgili değerlendirmelerin, sınırlı denetim prosedürlerinin niteliği, zamanlaması ve kapsamıyla ilişkilendirilmesi,
• Sınırlı denetim için, sorgulama ve analitik prosedürlere ek olarak, diğer türde prosedürleri de içerebilecek (tetkik, yeniden hesaplama, yeniden uygulama, gözlem ve teyit etme gibi) uygun prosedürlerin uygulanması,
• Sistematik belgelendirme uygulamaları ve
• Güvence denetimlerine ilişkin rapor yazma beceri ve uygulamalarının kullanılması.
A26. Denetim ekipleri, denetim şirketinin kalite yönetim sistemi kapsamında ilgili denetim için geçerli olan şirket politika veya prosedürlerini uygulamakla ve sınırlı bağımsız denetimden elde edilen ve denetim şirketinin politika veya prosedürleri uyarınca kalite yönetim sistemini desteklemek amacıyla bildirilmesi gereken bilgileri denetim şirketine bildirmekle sorumludur.
A27. Sorumlu denetçi, her bir sınırlı denetimde kalitenin yönetilmesi ve kaliteye ulaşılmasına ilişkin genel sorumluluğu üstlenirken, atacağı adımlar ile denetim ekibinin diğer üyelerine vereceği mesajlarda, bir sınırlı denetimin yürütülmesinde kalitenin esas olduğunu ve sınırlı denetimin kalitesi açısından:
(a) Denetim çalışmalarının mesleki standartlar ile mevzuat hükümlerine uygun olarak yürütülmesinin önemini,
(b) Denetim şirketinin kalite yönetim politika veya prosedürlerine uyumun önemini,
(c) İçinde bulunulan şartlara uygun bir rapor düzenlenmesinin önemini ve
(ç) Denetim ekibinin hiçbir korku ve baskı olmaksızın endişelerini dile getirebilmesinin önemini,
vurgular.
A28. Denetim ekibi genellikle aşağıdaki durumlar hariç olmak üzere, denetim şirketinin kalite yönetim sistemini esas alabilir:
• Denetim ekibinin bilgisi veya uygulama tecrübesinin, denetim şirketinin politika veya prosedürlerinin denetimin nitelik ve içinde bulunduğu şartları etkin bir biçimde ele almadığını göstermesi veya
• Bu politika veya prosedürlerin etkinliği hakkında denetim şirketi veya diğer tarafların sağladığı bilgilerin aksine işaret etmesi.
Örneğin, denetim ekibi aşağıdakilere ilgili olarak denetim şirketinin kalite yönetim sistemini esas alabilir:
• İşe alma ve eğitime yönelik prosedürler aracılığıyla personelin yetkinlik ve kabiliyetinin sağlanması,
• Bağımsızlık hakkında toplanan ve iletilen ilgili bilgilere göre bağımsızlığın korunması,
• Müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetim sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesine yönelik denetim şirketinin politika veya prosedürleri aracılığıyla müşteri ilişkisinin devam ettirilmesi,
• İzleme süreci aracılığıyla mevzuat hükümlerine uygunluğun sağlanması.
Sorumlu denetçi, denetim şirketinin kalite yönetim sisteminde belirlenen ve sınırlı denetimi etkileyebilecek eksiklikleri11 değerlendirirken, denetim şirketinin söz konusu eksiklikleri ele almak amacıyla yerine getirdiği düzeltici adımları dikkate alabilir.
11 KYS 1, 16(a) paragrafı
A29. Denetim şirketinin kalite yönetim sisteminde bir eksiklik bulunması, tek başına, sınırlı denetimin mesleki standartlar ile mevzuat hükümlerine uygun olarak yürütülmediği veya denetçi raporunun içinde bulunulan şartlara uygun olmadığı sonucuna varılması için dayanak teşkil etmeyebilir.
Denetim Ekiplerinin Görevlendirilmesi (Bkz.: 25(b) paragrafı)
A30. Sorumlu denetçi, bir bütün olarak denetim ekibinden beklenen uygun yetkinlik ve kabiliyetleri değerlendirirken denetim ekibinin;
• Uygun eğitim ve denetimlere katılım yoluyla benzer nitelik ve karmaşıklıktaki sınırlı denetimlerde elde ettiği bilgisini ve uygulama tecrübesini,
• Mesleki standartlar ve mevzuat hükümlerine ilişkin bilgisini,
• İlgili bilgi teknolojilerindeki uzmanlık ve muhasebe ile güvence denetimlerinin özel alanlarında bilgi sahibi olmak dâhil, teknik uzmanlığını,
• Müşterilerin faaliyet gösterdiği sektörler hakkındaki bilgisini,
• Mesleki muhakemesini kullanabilme kabiliyetini,
• Denetim şirketinin kalite yönetim politika veya prosedürlerini kavrayışını ve bunlara benzer diğer hususları dikkate alır.
Müşteri İlişkisinin ve Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulü ve Devam Ettirilmesi (Bkz.: 25(ç)(i) paragrafı)
A31. KYS 112; denetim şirketinin, müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetim sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesine yönelik olarak kalite hedefleri oluşturmasını zorunlu kılar. Aşağıdakileri de içerebilen bilgiler, müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetim sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesiyle ilgili denetim şirketinin politika veya prosedürlerinin uygulandığına ve bu konuda varılan sonuçların uygun olup olmadığının belirlenmesinde sorumlu denetçiye yardımcı olur:
• İşletmenin büyük pay sahiplerinin, kilit yöneticilerinin ve üst yönetimden sorumlu olanların dürüstlüğü ve
• Mevcut veya önceki sınırlı denetimler sırasında ortaya çıkan önemli konular ile bu konuların müşteri ilişkisinin devam ettirilmesine etkileri.
12 KYS 1, 30 uncu paragraf
A32. Sorumlu denetçinin, yönetimin dürüstlüğü konusunda sınırlı denetimin uygun şekilde yürütülmesini etkileyecek derecede şüphesinin bulunması hâlinde, mevzuat zorunlu kılmadığı sürece bu SBDS kapsamında sınırlı denetim sözleşmesinin kabul edilmesi uygun değildir. Bu durumda sınırlı denetim sözleşmesinin kabul edilmesi, denetçinin işletmenin finansal tablolarıyla uygun olmayan bir şekilde ilişkilendirilmesine sebep olabilir.
Müşteri İlişkisinin ve Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulü ve Devam Ettirilmesi (Bkz.: 29 uncu paragraf)
A33. Denetçinin, müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetimin kabulü ve devam ettirilmesine ve bağımsızlık dâhil etik hükümlere ilişkin yaptığı değerlendirmeler, duruma ve şartlardaki değişikliklere göre sınırlı denetim boyunca devam eder. Müşteri ilişkisinin ve sınırlı denetimin kabulü ve devam ettirilmesine ve bağımsızlık dâhil etik hükümlerin değerlendirilmesine ilişkin başlangıç prosedürlerinin cari denetimin başında uygulanması, denetime ilişkin diğer önemli faaliyetlerin gerçekleştirilmesinden önce denetçinin alacağı kararlara ve atacağı adımlara yardımcı olur.
Müşteri İlişkisinin ve Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulü ve Devam Ettirilmesini Etkileyen Etkenler (Bkz.: 29 uncu paragraf)
A34. Güvence denetimi sözleşmeleri; sadece sözleşmenin, denetçinin söz konusu denetime özgü amaçlarına ulaşmasına olanak sağlayan belirli özellikleri13 taşıması hâlinde kabul edilebilir.
13 Güvence Çerçevesi, 17 nci paragraf
Makul Amaç (Bkz.: 29(a)(i) paragrafı)
A35. Aşağıdaki gibi durumların söz konusu olması hâlinde, sınırlı denetimin makul bir amacının olma ihtimali düşüktür:
(a) Denetçinin çalışmasının kapsamına ilişkin önemli bir sınırlama olması,
(b) Denetlenen işletmenin, denetçinin adını finansal tablolarla uygun olmayan bir şekilde ilişkilendirme niyetinin bulunduğuna yönelik denetçinin şüphe duyması veya
(c) Sınırlı denetimin, mevzuatta yer alan uygunluk hükümlerini yerine getirmek amacıyla yapılması ancak söz konusu mevzuatın, finansal tabloların bağımsız denetimden geçmesini gerektirmesi.
Sınırlı Denetimin Uygunluğu (Bkz.: 29(a)(ii) paragrafı)
A36. Sınırlı denetimin şartlarına ilişkin edindiği veya sahip olduğu ön bilgisinin/kanaatin, söz konusu sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmenin uygun olmayacağına işaret etmesi hâlinde denetçi, farklı türdeki bir denetimin yürütülmesi tavsiyesinde bulunabilir. Örneğin denetçi, içinde bulunulan şartlara bağlı olarak, bağımsız denetimin sınırlı denetimden daha uygun olacağını düşünebilir. Diğer durumlarda, denetimin şartlarının güvence denetiminin yürütülmesini engellemesi hâlinde denetçi, bir derleme hizmetini veya -uygun hâllerde- diğer muhasebe hizmetlerini tavsiye edebilir.
Sınırlı Denetimin Yürütülmesi İçin İhtiyaç Duyulan Bilgiler (Bkz.: 29(c) paragrafı)
A37. Denetçinin, sınırlı denetimi yürütmek için gerekli olan bilginin varlığı/mevcudiyeti veya güvenirliğiyle ilgili şüphe duymasına sebep olacak durumlara örnek olarak; analitik prosedürlerin uygulanması için gerekli olan muhasebe kayıtlarının büyük ölçüde hatalı veya eksik olduğundan şüphelenilmesi verilebilir. Ancak sınırlı denetimin yürütülmesi sırasında, bazen yönetimin hazırladığı finansal tablolara son hâlini vermek için yönetime, düzeltme kayıtları tavsiyesinde bulunmak suretiyle yardımcı olma ihtiyacının ortaya çıkması bu duruma örnek olmaz.
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Kabulüne İlişkin Ön Şartlar (Bkz.: 30 uncu paragraf)
A38. Bu SBDS, denetçinin; sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmeden önce denetçi ile işletme yönetiminin mutabakata varmasının zorunlu olduğu ve işletmenin kontrolünde olan belirli hususlarla ilgili olarak emin olmasını gerektirir.
Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi (Bkz.: 30(a) paragrafı)
A39. Bir güvence denetimi sözleşmesinin kabul şartlarından biri, güvence denetimi tanımında yer alan kıstasların14 hedef kullanıcılar için uygun ve erişilebilir olmasıdır.15 Bu SBDS’nin amaçlarına uygun olarak geçerli finansal raporlama çerçevesi -ilgili durumlarda gerçeğe uygun sunum dâhil- denetçinin finansal tabloların sınırlı denetimi için kullandığı kıstasları sağlar. Bazı finansal raporlama çerçeveleri, gerçeğe uygun sunum çerçevesiyken, diğerleri uygunluk çerçevesidir. Geçerli finansal raporlama çerçevesinin hükümleri, tam set finansal tabloların nelerden oluştuğu dâhil, finansal tabloların şekil ve içeriğini belirler.
14 Güvence Çerçevesi, 34 üncü paragraf
15 Güvence Çerçevesi, 17(b)(ii) paragrafı
Geçerli finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilirliği
A40. Kabul edilebilir bir finansal raporlama çerçevesinin bulunmaması durumunda, işletme yönetimi finansal tabloların hazırlanması için uygun bir dayanağa, denetçi ise finansal tabloların sınırlı denetimi için uygun kıstaslara sahip olmayacaktır.
A41. Denetçinin finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilirliğine ilişkin kararı, finansal tabloların hedef kullanıcılarının kimler olduğunu anlaması bağlamında verilir. Hedef kullanıcılar, denetçinin kendileri için rapor hazırladığı kişi, kişiler veya kişi topluluğudur. Özellikle çok sayıda kişinin rapora ulaşabildiği durumlarda denetçi, güvence raporunu kullanacak kişilerin tamamını tanımlayamayabilir.
A42. Çoğu durumda, aksi yönde herhangi bir gösterge bulunmadığı hâllerde denetçi, geçerli finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilir olduğunu varsayabilir (örneğin, mevzuatta belirli işletme türlerine ait genel amaçlı finansal tabloların hazırlanmasında kullanılması hükme bağlanmış bir finansal raporlama çerçevesinin olması durumunda).
A43. Finansal tabloların hazırlanmasında kullanılacak olan finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilir olup olmadığını belirlerken denetçinin dikkate alacağı etkenler aşağıdakileri içerir:
• İşletmenin niteliği (örneğin, işletmenin ticari bir işletme mi, kamu sektörü işletmesi mi veya kâr amacı gütmeyen bir işletme mi olduğu).
• Finansal tabloların amacı (örneğin, geniş bir kullanıcı kitlesinin ortak finansal bilgi ihtiyaçlarını karşılamak için mi, yoksa belirli kullanıcıların finansal bilgi ihtiyaçlarını karşılamak için mi hazırlandığı).
• Finansal tabloların niteliği (örneğin, finansal tabloların tam set finansal tablolar mı veya tek bir finansal tablo mu olduğu).
• Mevzuatın geçerli finansal raporlama çerçevesini belirleyip belirlemediği.
A44. Finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan finansal raporlama çerçevesinin finansal tabloların amacı açısından kabul edilebilir olmaması ve yönetimin, denetçinin görüşüne göre kabul edilebilir olan bir finansal raporlama çerçevesini kullanmayı kabul etmemesi hâlinde, bu SBDS uyarınca denetçinin sınırlı denetim sözleşmesini reddetmesi zorunlu kılınmıştır.
A45. Sınırlı denetim sözleşmesi imzalandıktan sonra geçerli finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilir olmadığını gösteren eksikliklerle karşılaşılabilir. Söz konusu çerçevenin kullanımının mevzuat uyarınca zorunlu olmaması hâlinde, yönetim kabul edilebilir başka bir çerçeve kullanmaya karar verebilir. Yönetimin bu kararı alması hâlinde bu SBDS uyarınca denetçi, sınırlı denetim sözleşmesinin yeni şartları üzerinde, finansal raporlama çerçevesinde yapılan değişikliği yansıtacak şekilde, yönetimle mutabakata varır.
Yönetim ve Üst Yönetimden Sorumlu Olanların Sorumluluğu (Bkz.: 30(b), 37(d) paragrafları)
A46. Sınırlı denetime tabi olan finansal tablolar, üst yönetimden sorumlu olanların gözetiminde işletme yönetimi tarafından hazırlanan finansal tablolardır. Bu SBDS, yönetime veya üst yönetimden sorumlu olanlara sorumluluk yüklemez ve bu kişilerin sorumluluklarını düzenleyen mevzuat hükümlerinin yerine geçmez. Ancak bu SBDS’ye uygun bir sınırlı denetim, yönetimin ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanların, denetimin yürütülmesi için gerekli olan belirli sorumlulukları üstlendikleri ön kabulüne dayalı olarak yürütülür. Finansal tabloların sınırlı denetimden geçmiş olması, yönetimin veya üst yönetimden sorumlu olanların sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
A47. Finansal tabloları hazırlama sorumluluğunun bir parçası olarak yönetimin, içinde bulunulan şartlara uygun muhasebe tahminleri oluştururken muhakemede bulunması ve uygun muhasebe politikalarını seçmesi ve uygulaması gerekmektedir. Bu muhakemeler, uygulanan finansal raporlama çerçevesi kapsamında yapılır.
A48. Finansal tabloların sınırlı denetiminin yürütülmesiyle ilgili ön şartların önemi sebebiyle denetçi, bu SBDS uyarınca bir sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmeden önce, sorumluluklarını anladıklarına dair yönetimden mutabakat alır. Yönetimin mutabakatı denetim sözleşmesi şartlarında yazılı hâle getirilir.
A49. Yönetimin ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanların finansal tablolara ilişkin sorumluluklarını kabul etmemeleri hâlinde, mevzuat zorunlu kılmadığı sürece denetçinin sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmesi uygun değildir. Denetçinin sınırlı denetim sözleşmesini kabul etmesinin zorunlu kılındığı durumlarda, denetçinin bu konuların önemini ve denetim üzerindeki etkilerini yönetime ve yönetimden farklı kişilerden oluşması durumunda üst yönetimden sorumlu olanlara açıklaması gerekebilir.
Denetçi Raporu Metninin Mevzuatta Öngörüldüğü Durumlarda Dikkate Alınacak İlave Hususlar (Bkz.: 34-35 inci paragraflar)
A50. Sınırlı denetime ilişkin bu SBDS’nin tüm hükümlerine uymadığı sürece denetçi, sınırlı denetimin bu SBDS’ye uygun olduğunu beyan edemez. Mevzuat, bir denetime ilişkin olarak denetçinin muhtemelen sınırlı denetim sözleşmesini reddetmesine sebep olacak durumları belirleyebilir. Örneğin;
• Denetçinin, mevzuatla belirlenen finansal raporlama çerçevesinin kabul edilebilir olmadığı sonucuna varması veya
• Denetçi raporunun belirlenen şekil veya metninin bu SBDS’nin zorunlu kıldığı şekil veya metinden önemli derecede farklılık göstermesi.
Bu SBDS uyarınca bu tür şartlar altında yürütülen bir sınırlı denetim, bu SBDS’ye uygun değildir ve denetçi, düzenlediği sınırlı denetim raporunda bu SBDS’ye uyduğunu beyan edemez. Denetçinin bu SBDS’ye uyduğunu beyan etmesine izin verilmese de, mümkün olduğu ölçüde, raporlama hükümleri dâhil bu SBDS’yi uygulaması teşvik edilir. Yanlış anlaşılmaları önlemek için denetçi, raporunda sınırlı denetimin bu SBDS’ye uygun olarak yürütülmediğini belirten bir ifadeye yer vermeyi değerlendirebilir.
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Şartları Üzerinde Anlaşmaya Varılması
Sınırlı Denetim Sözleşmesi (Bkz.: 37 nci paragraf)
A51. Sınırlı denetim başlamadan önce yazılı bir sınırlı denetim sözleşmesi yapılması, denetimle ilgili yanlış anlaşılmaları önlemesi bakımından yönetim, üst yönetimden sorumlu olanlar ve denetçinin yararınadır.
Sınırlı denetim sözleşmesinin şekli ve içeriği
A52. Sınırlı denetim sözleşmesinin şekli ve içeriği her bir sınırlı denetim için farklılık gösterebilir. Sınırlı denetim sözleşmesinde bu SBDS’nin gerektirdiği hususların yanı sıra, aşağıdaki hususlara da yer verilebilir:
• Diğer denetçilerin ve uzmanların sınırlı denetime katılımlarına ilişkin düzenlemeler,
• Denetçinin ilgili işletmede ilk defa sınırlı denetim yapıyor olması durumunda -varsa- önceki denetçi ile yapılacak düzenlemeler,
• Sınırlı denetimin mevzuat veya herhangi bir üçüncü tarafın zorunlu tuttuğu bağımsız denetim yükümlülüğünü karşılamayacağı hususu,
• Yönetimden yazılı beyanlar sunmasının beklendiği,
• Yönetimin, denetçi raporu tarihinden finansal tabloların yayımlandığı tarihe kadar geçen sürede muttali olduğu ve finansal tabloları etkileyebilecek her türlü bilgiyi denetçiye bildireceğine ilişkin mutabakatı,
• Yönetimin, sınırlı denetim sözleşmesini ve bu sözleşmede yer alan şartları üstlendiğini belirtmesi.
Topluluğa bağlı birimlerin sınırlı denetimi
A54. Topluluk finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçi, bir denetçinin topluluğa bağlı birimin finansal bilgilerinin sınırlı denetimini yürütmesini talep edebilir. Topluluk finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçinin talimatlarına bağlı olarak, topluluğa bağlı birimin finansal bilgilerinin sınırlı denetimi, bu SBDS’ye uygun olarak yürütülebilir. Topluluk finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçi ayrıca, bu SBDS’ye uygun olarak yürütülen sınırlı denetim için yapılan çalışmaya, tamamlayıcı olarak ilave prosedürler belirleyebilir. Sınırlı denetimi yürüten denetçinin aynı zamanda, topluluğa bağlı birimin finansal tablolarının bağımsız denetimini yürüten denetçi olması hâlinde, sınırlı denetim bu SBDS’ye göre yürütülmez.
Yönetimin mevzuatta belirtilen sorumlulukları (Bkz.: 37(d) paragrafı)
A53. İçinde bulunulan şartlarda denetçi, sınırlı denetimin şartlarından bazılarının sınırlı denetim sözleşmesinde belirtilmesinin gerekmediği sonucuna varsa dâhi, yönetimden ve -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlardan bu SBDS’de belirtilen sorumlulukları anladıkları ve üstlendiklerini gösteren yazılı bir mutabakat talep etmelidir. Mevzuatın bu SBDS’de belirtilenlere eş değer sorumluluklar belirlemesi hâlinde, söz konusu yazılı mutabakatta mevzuatta yer alan ifadeler kullanılabilir.
Örnek Sınırlı Denetim Sözleşmesi (Bkz.: 37 nci paragraf)
A54. Ek 1’de sınırlı denetim sözleşmesi örneği yer almaktadır.
Müteakip Sınırlı Denetimler (Bkz.: 38 inci paragraf)
A55. Birbirini takip eden dönemlerde sınırlı denetim yapılması durumunda denetçi, sözleşme şartlarının aşağıdaki etkenler göz önünde bulundurularak ilgili dönem şartlarına göre revize edilmesinin gerekli olup olmadığını ve sözleşmenin mevcut şartlarının yönetime ve üst yönetimden sorumlu olanlara tekrar hatırlatılmasına ihtiyaç olup olmadığını değerlendirir:
• Yönetimin, sınırlı denetimin amacını ve kapsamını yanlış anladığına dair herhangi bir göstergenin varlığı,
• Sözleşmenin revize edilmiş şartlarının veya özel şartlarının bulunması,
• Yakın bir tarihte kıdemli yöneticilerde değişiklik olması,
• İşletmenin ortaklık yapısında önemli bir değişiklik olması,
• İşletmenin ticari faaliyetlerinin niteliği veya büyüklüğünde önemli bir değişiklik olması,
• Mevzuattan kaynaklanan yükümlülüklerde işletmeyi etkileyen bir değişiklik olması,
• Geçerli finansal raporlama çerçevesinde değişiklik olması.
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Şartlarındaki Değişikliğin Kabulü
Sınırlı Denetim Sözleşmesinin Şartlarında Değişiklik Talebi (Bkz.: 39 uncu paragraf)
A56. İşletmenin sınırlı denetim sözleşmesinin şartlarına ilişkin olarak denetçiden talep ettiği değişiklikler, aşağıdakiler dâhil, çeşitli etkenlerden kaynaklanabilir:
• Sınırlı denetim hizmeti ihtiyacını etkileyen şartlardaki bir değişiklik,
• İlk başta talep edilen sınırlı denetimin niteliğine ilişkin bir yanlış anlama,
• İşletme yönetimi tarafından veya diğer şartlar sebebiyle sınırlı denetimin kapsamının sınırlanması.
A57. Sınırlı denetim sözleşmesinin şartlarının değiştirilmesi talebinin, işletmenin yükümlülüklerini etkileyen şartlardaki değişikliklerden veya ilk başta talep edilen hizmetin niteliğine ilişkin yanlış anlamadan kaynaklanması durumunda, bu değişiklik talebi makul olarak değerlendirilebilir.
A58. Ancak yanlış, eksik veya tatmin edici olmayan bir bilgiyle ilgili gözüken bir değişiklik talebi, makul olarak değerlendirilmeyebilir. Denetçinin finansal tablolarda yer alan önemli bir kalemle ilgili yeterli ve uygun kanıt elde edememesi sonucunda yönetimin, denetçinin olumlu dışında bir sonuç bildirmesini engellemek için denetim sözleşmesini ilgili hizmet sözleşmesine dönüştürme talebinde bulunması bu duruma örnek olarak verilebilir.
Denetim Sözleşmesinin Niteliğine İlişkin Değişiklik Talebi (Bkz.: 40 ıncı paragraf)
A59. Bu SBDS’ye uygun olarak sınırlı denetim yürütmek üzere seçilmiş bir denetçinin, sınırlı denetimi başka bir tür denetim veya ilgili hizmet sözleşmesine dönüştürmeyi kabul etmeden önce, bu SBDS’de belirtilen hususlara ek olarak değişikliğin yasal veya sözleşmeye bağlı yansımalarını değerlendirmesi gerekebilir.
A60. Sınırlı denetimin başka bir tür denetim veya ilgili hizmete dönüştürülmesi talebinin makul bir gerekçesinin bulunduğuna denetçi tarafından karar verilmesi hâlinde, değişiklik tarihine kadar yapılan çalışmalar önceki denetimle ilgili olabilir, ancak bundan sonra yapılması gereken çalışmalar ve düzenlenmesi gereken rapor, dönüştürülen yeni işe uygun olacaktır. Finansal tablo kullanıcılarının yanılmasını önlemek için başka bir tür denetim veya ilgili hizmete ilişkin raporda aşağıdaki hususlara atıfta bulunulmaz:
(a) Başlangıçta düzenlenen sınırlı denetim sözleşmesi veya
(b) Sınırlı denetim sözleşmesinin, üzerinde mutabık kalınan prosedürler sözleşmesine dönüştürüldüğü, dolayısıyla geçerli prosedürlere yapılan atfın raporun normal bir parçası olduğu hâller dışında, başlangıçta düzenlenen sınırlı denetim sözleşmesi uyarınca gerçekleştirilmiş olabilecek her türlü prosedür.
Yönetim ve Üst Yönetimden Sorumlu Olanlarla Kurulacak İletişim (Bkz.: 42 nci paragraf)
A61. Sınırlı denetimde denetçi, yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanlarla aşağıdaki şekillerde iletişim kurabilir:
(a) Denetçinin sınırlı denetime ilişkin prosedürleri uygularken yapacağı sorgulamalar ve
(b) Ortaya çıkan hususları anlamak ve denetime yönelik yapıcı bir iş ilişkisi geliştirmek için etkin ve karşılıklı bir iletişim bağlamında kurulan diğer iletişimler.
A62. İletişime yönelik uygun zamanlama, denetimin şartlarına göre farklılık gösterir. İlgili etkenler; konunun önemini, niteliğini ve yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanlar tarafından atılması beklenen adımları içerir. Örneğin, sınırlı denetim sırasında karşılaşılan önemli bir zorluğun üstesinden gelinmesi konusunda yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanların denetçiye yardımcı olabileceği durumlarda, söz konusu zorluğun ortaya çıkar çıkmaz bildirilmesi uygun olabilir.
A63. Mevzuat, denetçinin belirli hususları üst yönetimden sorumlu olanlara bildirmesini kısıtlayabilir. Örneğin, yetkili bir kurum tarafından mevcut veya şüpheli yasadışı bir olaya ilişkin olarak yürütülen bir soruşturmayı etkileyebilecek herhangi bir bildirimin yapılması veya başka bir davranışta bulunulması, mevzuatla özellikle yasaklanabilir. Bazı durumlarda denetçinin sır saklama yükümlülüğü ile bildirimde bulunma yükümlülüğü arasındaki muhtemel çatışma, karmaşık bir durum ortaya çıkarabilir ve bu tür durumlarda denetçi, hukuki danışmanlık almanın uygun olacağını düşünebilir.
Sınırlı Denetime İlişkin Hususların Bildirilmesi
A64. Bu SBDS’ye göre yönetime veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanlara bildirilecek hususlar aşağıdakileri içerebilir:
• Sınırlı denetim sözleşmesinde belirtildiği şekliyle denetçinin sınırlı denetime ilişkin sorumlulukları,
• Sınırlı denetim sonucunda elde edilen önemli bulgular, örneğin:
o Denetçinin; muhasebe politikaları, muhasebe tahminleri ve finansal tablo dipnotları dâhil, işletmenin muhasebe uygulamalarının önemli nitel yönleri hakkındaki görüşleri.
o Denetçinin, bu SBDS’ye göre ilave prosedürler uygulanmasının gerekli olduğunu düşündüğü durumlar dâhil, prosedürlerin uygulanması sonucunda elde edilen önemli bulgular. Denetçinin, üst yönetimden sorumlu olanların belirli işlem ve olaylarla ilgili olarak durum ve gerçekleri kendisiyle aynı şekilde anladığını teyit etmesi gerekebilir.
o Denetçinin olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirmesine sebep olabilecek hususlar.
o Denetim sırasında -varsa- karşılaşılan önemli zorluklar. Örneğin; elde edileceği beklenen bilgilerin elde edilememesi, denetçinin sınırlı denetim için gerekli olduğunu düşündüğü kanıtların beklenmeyen bir şekilde elde edilememesi veya denetçinin yönetim tarafından sınırlandırılması. Bazı durumlarda bu tür zorluklar, yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanlar tarafından ele alınmamaları durumunda, denetçinin olumlu sonuç dışında bir sonuç bildirmesine veya belirli durumlarda denetimden çekilmesine yol açabilen kapsam sınırlamalarına sebep olabilir.
A65. Bazı işletmelerde, üst yönetimden sorumlu olanlar ile işletme yönetimi farklı kişilerden oluşur. Bu tür durumlarda, yönetimin üst yönetimi ilgilendiren konuları üst yönetimden sorumlu olanlara bildirme sorumluluğu olabilir. Denetçinin üst yönetimden sorumlu olanlara bildirmekle sorumlu olduğu hususların yönetim tarafından üst yönetimden sorumlu olanlara bildirilmesi, denetçinin bu hususlar hakkında ayrıca bildirim yapma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ancak bu hususların yönetim tarafından üst yönetimden sorumlu olanlara bildirilmesi, denetçinin yapacağı bildirimin şekil veya zamanlamasını etkileyebilir.
Üçüncü Taraflarla Kurulacak İletişim
A66. Bazı ülkelerde, mevzuat uyarınca denetçinin bir takım hususları yerine getirmesi gerekebilir. Örneğin denetçinin;
• Üst yönetimden sorumlu olanlara bildirdiği bazı hususları düzenleyici veya denetleyici otoritelere de bildirmesi gerekebilir. Örneğin, yönetimin ve üst yönetimden sorumlu olanların gerekli düzeltmeleri yapmadığı durumlarda, denetçinin yanlışlıkları yetkililere rapor etme görevi bulunabilir.
• Üst yönetimden sorumlu olanlar için hazırladığı bazı raporların nüshalarını ilgili düzenleyici otoritelere veya finansman sağlayan kuruluşlara iletmesi ya da bazı durumlarda kamuoyuyla paylaşması gerekebilir.
A67. Mevzuatla, denetçinin üst yönetimden sorumlu olanlara yaptığı yazılı bildirimlerin birer nüshasının üçüncü bir tarafa verilmesi zorunlu kılınmadığı sürece, denetçinin söz konusu nüshaları üçüncü tarafa vermeden önce yönetimden veya üst yönetimden sorumlu olanlardan izin alması gerekebilir.
Sınırlı Denetimin Yürütülmesi
Finansal Tabloların Sınırlı Denetiminde Önemlilik (Bkz.: 43 üncü paragraf)
A68. Denetçi, önemlilik kararını geçerli finansal raporlama çerçevesi bağlamında verir. Bazı finansal raporlama çerçeveleri, önemlilik kavramını finansal tabloların hazırlanması ve sunumu kapsamında ele alır. Finansal raporlama çerçeveleri, önemliliği farklı açılardan ele alabilmelerine rağmen, genellikle aşağıdaki açıklamaları yaparlar:
• Genel olarak eksiklik ve yanlışlıkların -tek başına veya toplu olarak- finansal tablo kullanıcılarının bu tablolara istinaden alacakları ekonomik kararları etkilemesi makul ölçüde bekleniyorsa, söz konusu eksiklik ve yanlışlıklar önemli olarak değerlendirilir.
• Önemliliğe ilişkin yargılara, içinde bulunulan şartlar çerçevesinde varılır ve bu yargılar, yanlışlığın büyüklüğünden veya niteliğinden ya da bu ikisinin bileşiminden etkilenir.
• Finansal tablo kullanıcıları için önemli olan hususlar hakkındaki yargılar, kullanıcıların bir grup olarak ortak finansal bilgi ihtiyaçlarının dikkate alınmasına dayanır. Yanlışlıkların, ihtiyaçları birbirinden oldukça farklı olabilecek belirli bireysel kullanıcılar üzerindeki muhtemel etkisi dikkate alınmaz.
A69. Geçerli finansal raporlama çerçevesinde böyle bir düzenlemenin bulunması, denetim için önemliliğin belirlenmesinde denetçiye bir referans çerçevesi sunar. Bu tür bir düzenlemenin yer almaması durumunda, yukarıda belirtilen hususlar denetçiye bu tür bir referans çerçevesi sağlar.
A70. Denetçinin önemliliği belirlemesi, mesleki muhakemesini kullanmasını gerektiren bir konudur ve bu belirleme denetçinin finansal tablo kullanıcılarının finansal bilgiye olan ihtiyaçlarını algılayışından etkilenir. Bu çerçevede denetçi, finansal tablo kullanıcılarının aşağıdaki varsayımlarda bulunduklarını kabul eder:
• İş hayatı ve ekonomik faaliyetler ile muhasebeyle ilgili makul ölçüde bilgiye sahip oldukları ve finansal tablolardaki bilgileri makul özen göstererek değerlendirme isteklerinin bulunduğu,
• Finansal tabloların önemlilik düzeylerine göre hazırlandığını, sunulduğunu ve denetlendiğini anladıkları,
• Tahminlere, yargılara ve gelecekteki olayların değerlendirilmesine dayanan büyüklüklerin ölçümünün doğasında bulunan belirsizlikleri kabul ettikleri ve
• Finansal tablolarda yer alan bilgileri esas alarak makul ekonomik kararlar aldıkları.
Ayrıca, finansal tabloların sınırlı denetimi belirli kullanıcıların özel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yürütülmediği sürece, yanlışlıkların, ihtiyaçları birbirinden oldukça farklı olabilecek belirli kullanıcılar üzerindeki muhtemel etkileri de genellikle dikkate alınmaz.
A71. Denetçinin bir bütün olarak finansal tablolara ilişkin önemlilik hakkındaki muhakemesi, finansal tablolara ilişkin bildireceği sonuca dayanak olarak denetçi tarafından elde edilen güvence seviyesine bakılmaksızın aynıdır.
Önemliliğin Değiştirilmesi (Bkz.: 44 üncü paragraf)
A72. Denetçinin bir bütün olarak finansal tablolar için belirlediği önemliliğin, denetim sırasında aşağıdaki durumlar sonucunda değiştirilmesi gerekebilir:
• Sınırlı denetim sırasında içinde bulunulan şartlarda değişiklik meydana gelmesi (örneğin, işletmenin işinin büyük bir bölümünün elden çıkarılması kararı),
• Yeni bilgiler veya bu SBDS’ye uygun bir sınırlı denetimin yürütülmesi için uygulanan prosedürler sonucunda denetçinin işletme ve çevresine ilişkin anlayışında değişiklik meydana gelmesi (örneğin, gerçek finansal sonuçların, bir bütün olarak finansal tablolar için önemliliğin belirlenmesinde kullanılan beklenen dönem sonu finansal sonuçlarından büyük oranda farklılık göstereceğinin sınırlı denetim sırasında anlaşılması).
Denetçinin İşletmeyi Tanıması (Bkz.: 45-46 ncı paragraflar)
A73. Denetçi, finansal tabloların bu SBDS’ye uygun olarak sınırlı denetiminin yürütülmesi için gerekli olan işletme ve çevresi hakkındaki bilginin kapsamını belirlerken, mesleki muhakemesini kullanır. Denetçinin göz önünde bulunduracağı temel husus, elde edilen bilgilerin denetçinin denetime yönelik amaçlarına ulaşabilmesi için yeterli olup olmadığıdır. Denetçinin işletmeyi ve çevresini tanımak için ihtiyaç duyduğu bilginin kapsamı, yönetimin işletmeyi yönetirken sahip olduğu bilginin kapsamından daha dardır.
A74. İşletme ve çevresinin tanınması sınırlı denetim boyunca bilgilerin toplanmasını, güncellenmesini ve analizini içeren sürekli ve dinamik bir süreçtir. Denetçinin bilgisi, denetim sırasında sürekli olarak kullanılır, gelişir ve şart ve durumlarda değişiklik meydana geldikçe güncellenir. Sınırlı denetimin başlangıcında sözleşmenin kabulü veya devam ettirilmesine ilişkin başlangıç prosedürleri, denetçinin işletme ve denetimin şartlarına ilişkin ön bilgisine dayanır. Devam ettirilen bir müşteri ilişkisinde denetçinin bilgisi, önceki dönemlerde işletmenin finansal tabloları ve diğer finansal bilgilerine ilişkin yürüttüğü denetimlerden elde ettiği bilgileri içerir.
A75. Edindiği bilgiler/kanaat sınırlı denetimi planlarken, yürütürken ve denetim boyunca mesleki muhakemede bulunurken denetçiye bir referans çerçevesi oluşturur. Söz konusu bilgiler/kanaat özellikle; denetçinin finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceği alanları tespit etmesine ve bu alanlara yönelik prosedürleri tasarlarken ve uygularken denetçinin doğru yaklaşımı benimsemesine imkân tanıyacak yeterlikte olmalıdır.
A76. İşletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında kanaat edinirken denetçi, ayrıca aşağıdaki hususları da dikkate alabilir:
• İşletmenin topluluğa bağlı bir birim mi yoksa başka bir işletmenin iştiraki mi olduğu,
• Finansal raporlama çerçevesinin karmaşıklığı,
• İşletmenin finansal raporlama yükümlülükleri ile bu yükümlülüklerin mevzuattan mı yoksa örneğin üçüncü taraflarla yapılan sözleşmeler gibi yönetim yapısı ve ilgili sorumlulukları belirleyen düzenlemeler kapsamında oluşturulan isteğe bağlı finansal raporlama düzenlemelerinden mi kaynaklandığı gibi hususlar,
• Vergi ve sosyal güvenlik mevzuatı gibi, finansal tablolarda yer alan önemli tutar ve açıklamaların belirlenmesinde doğrudan bir etkiye sahip olduğu genel olarak kabul edilen mevzuat hükümleri,
• İşletmenin yönetim ve üst yönetim yapısının, finansal tabloların hazırlanmasına dayanak oluşturan muhasebe kayıtları veya finansal raporlama sistemlerinin yönetimi ve gözetimi konusundaki gelişmişlik seviyesi. Küçük işletmelerde çalışan sayısı genellikle daha azdır ve bu durum yönetimin gözetimi nasıl gerçekleştireceğini etkileyebilir. Örneğin, görevler ayrılığı uygulanamayabilir. Ancak, sahibi tarafından yönetilen küçük bir işletmede, işletmenin sahibi olan yönetici büyük bir işletmeye kıyasla daha etkin bir gözetim yapabilir. Bu gözetim genellikle, görevlerin ayrılığı ilkesinin uygulanma zorluğundan kaynaklanan olumsuz etkileri telafi edebilir.
• İşletmenin, finansal raporlama ve işletmenin finansal raporlama yükümlülüklerine uygunluk sağlamasıyla ilgili riskleri ele aldığı kontrol çevresi ve “üst yönetimin tutumu”,
• İşletmenin muhasebe kayıtlarının ve ilgili bilgilerin tutulduğu muhasebe ve raporlama sistemleri ile ilgili kontrollerin gelişmişlik düzeyi ve karmaşıklığı,
• İşletmenin işlemleri kaydetmek, sınıflandırmak, özetlemek ve finansal tablolarda ve dipnotlarda yer vereceği bilgileri toplamak, bir araya getirmek için kullandığı prosedürler,
• İşletmenin önceki dönemlere ait finansal tablolarında muhasebe düzeltmeleri gerektiren konuların türleri.
Prosedürlerin Tasarlanması ve Uygulanması (Bkz.: 47 ve 55 inci paragraflar)
A77. Bir bütün olarak finansal tablolar hakkındaki sonuca dayanak teşkil edecek yeterli ve uygun kanıt elde etmek için denetçinin gerekli gördüğü prosedürlerin planlanan niteliği, zamanlaması ve kapsamı aşağıdakilerden etkilenir:
(a) Bu SBDS’nin hükümleri ve
(b) İlave raporlama yükümlülükleri dâhil, mevzuat hükümleri.
A78. Denetçinin bir topluluğun finansal tablolarının sınırlı denetimini yürütmek üzere görevlendirilmesi durumunda, sınırlı denetimde uygulanacak prosedürlerin planlanan niteliği, zamanlaması ve kapsamı, denetçinin topluluğun finansal tabloları bağlamında bu SBDS’de belirtilen sınırlı denetime ilişkin amaçlara ulaşmasına yetecek nitelikte belirlenir.
A79. Bu SBDS’nin sorgulamaya ve analitik prosedürlere ve özel durumları ele alan prosedürlerin tasarlanması ve uygulanmasına ilişkin hükümleri, denetçinin bu SBDS’de belirtilen amaçlara ulaşmasını sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Sınırlı denetimin yürütüldüğü şartlar büyük ölçüde farklılık göstermektedir ve bu sebeple denetçinin, başka prosedürler tasarlamanın ve uygulamanın etkili veya etkin olabileceğini düşündüğü durumlar olabilir. Örneğin, işletmeyi tanıma sürecinde önemli bir sözleşmenin farkına varması hâlinde denetçi, ilgili sözleşmeyi incelemeyi tercih edebilir.
A80. Denetçinin başka prosedürler uygulamayı gerekli görebileceği gerçeği, bir bütün olarak finansal tablolara ilişkin sınırlı güvence elde etme amacını değiştirmez.
Önemli veya Olağandışı İşlemler
A81. Denetçi, sınırlı denetim sırasında özel dikkat gerektiren önemli veya olağandışı işlemleri belirlemek için muhasebe kayıtlarını gözden geçirmeyi düşünebilir.
Sorgulama (Bkz.: 46-48 inci paragraflar)
A82. Bir sınırlı denetimde sorgulama, yönetimden veya içinde bulunulan şartlar altında denetçinin uygun gördüğü başka kişilerden bilgi talep edilmesini içerir. Uygun hâllerde denetçi, sorgulamayı finansal olmayan bilgileri de kapsayacak şekilde genişletebilir. Yönetim tarafından verilen yanıtların değerlendirilmesi, sorgulama sürecinin bir parçasıdır.
A83. Denetimin şartlarına bağlı olarak sorgulamalar, ayrıca aşağıdaki hususlarda yapılan sorgulamaları da içerebilir:
• Genel kurul toplantılarında, üst yönetimden sorumlu olanların katıldığı toplantılarda ve bunların dâhil olduğu komitelerin toplantılarında alınan kararlar ile -varsa- finansal tablolarda yer alan bilgi ve dipnotları etkileyen diğer toplantılarda yapılan işlemler.
• İşletmenin düzenleyici kurumlardan aldığı ya da almayı veya elde etmeyi beklediği bildirimler.
• Diğer prosedürlerin uygulanması sırasında ortaya çıkan hususlar. Belirlenen tutarsızlıklara ilişkin olarak ilave sorgulama yaparken denetçi, prosedürlerden elde edilen sonuçlar ile işletmenin faaliyet gösterdiği sektöre ilişkin bilgi ve deneyimleri ışığında, yönetimin verdiği cevapların makul olup olmadığını ve tutarlılığını değerlendirir.
A84. Sorgulama yoluyla elde edilen kanıtlar genellikle yönetimin niyetine ilişkin kanıtların temel kaynağıdır. Ancak, yönetimin niyetini destekleyen mevcut bilgiler sınırlı olabilir. Bu tür durumlarda aşağıdaki hususların anlaşılması, sorgulama yoluyla elde edilen kanıtları doğrulayacak nitelikte ihtiyaca uygun bilgiler sağlayabilir:
- Yönetimin açıkladığı niyetlerini yerine getirmesine ilişkin geçmişi.
- Yönetimin attığı belirli bir adımı seçme gerekçesi.
- Yönetimin bir durum karşısında attığı belirli bir adımı devam ettirme kabiliyeti.
Denetçinin, finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceğine inanmasına yol açabilecek herhangi bir hususun bulunup bulunmadığını değerlendirebilmesi için yönetimin verdiği yanıtları değerlendirirken mesleki şüpheciliğini sürdürmesi - uygulaması- önemlidir.
A85. Sorgulama prosedürlerinin uygulanması, denetçinin finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceği alanları belirleyebilmesi için işletme ve çevresi hakkında bilgi edinmesine veya bu konudaki mevcut bilgilerini güncellemesine de yardımcı olur.
A86. İşletmedeki -hile dâhil- mevzuata aykırılıklarla ilgili olarak denetçinin, mevzuat ve etik hükümler uyarınca -bu SBDS’dekilerden farklı veya daha fazla- aşağıdaki gibi ilave sorumlulukları bulunabilir (Bkz.: A6 paragrafı):
(a) Yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanlara yapılacak belirli bildirimlere ilişkin hükümler dâhil, mevzuata ilişkin tespit edilen veya şüphelenilen aykırılıklara karşılık verilmesi ve ilave adım atılmasının gerekli olup olmadığının değerlendirilmesi,
(b) Tespit edilen veya şüphelenilen aykırılıkların -topluluk sorumlu denetçisi gibi- diğer bir denetçiyle görüşülmesi16 ve
(c) Tespit edilen veya şüphelenilen aykırılıklara ilişkin belgelendirme yapılması.
İlave sorumluluklara uyulması, bu SBDS uyarınca yürütülen denetçi çalışmasıyla ilgili (örneğin, yönetimin veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanların dürüstlüğüne ilişkin) daha fazla bilgi sağlayabilir.
16 Bağımsız Denetçiler İçin Etik Kurallar (Bağımsızlık Standartları Dâhil), A360.31-360.35. U1 paragrafları
İşletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetine ilişkin sorgulama (Bkz.: 48(e) paragrafı)
A87. Küçük işletmelerde yönetim, genellikle işletmenin sürekliliğini devam ettirme kabiliyetine ilişkin bir değerlendirme yapmak yerine, iş hakkındaki bilgisine ve geleceğe ilişkin öngörülen beklentilere güveniyor olabilir. Bu tür durumlarda, yönetimin görüşlerinin denetçinin işletmeyle ilgili edindiği bilgiyle tutarsızlık gösterip göstermediğinin değerlendirilmesi dâhil olmak üzere, işletmenin orta ve uzun vadeli finansmanını ve beklentilerini yönetimle müzakere etmek uygun olabilir.
Analitik Prosedürler (Bkz.: 46-47 ve 49 uncu paragraflar)
A88. Finansal tabloların sınırlı denetiminde analitik prosedürlerin uygulanması;
• Denetçinin;
- Finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceği alanları belirleyebilmek için işletme ve çevresi hakkında bilgi edinmesine veya bu konudaki mevcut bilgilerini güncellemesine,
- Temel performans göstergeleri dâhil, finansal tabloların kilit verilerle uygunluk seviyesi gibi finansal tablolardaki beklenen eğilim, değer veya normlardan sapmaları veya tutarsızlıkları belirlemesine,
- Daha önce uygulanan diğer sorgulama veya analitik prosedürlere ilişkin olarak teyit edici kanıtlar sağlamasına,
yardımcı olur ve
• Denetçinin finansal tabloların önemli yanlışlık içerebileceğine inanmasına sebep olan hususların farkına varması durumunda, uygulanacak ilave prosedürler olarak hizmet görür. Bu tür bir ilave prosedüre örnek olarak, finansal tablo kalemleri veya dipnotlarındaki finansal bilgilere yönelik kanıt sağlamak amacıyla, kâr merkezleri, şubeler veya işletmenin diğer birimlerine ait aylık hasılat ve maliyet tutarlarının karşılaştırmalı analizinin yapılması verilebilir.
A89. Analitik prosedürleri uygulamak için çeşitli yöntemler kullanılabilir. Bu yöntemler basit karşılaştırmaların uygulanmasından, ileri istatistikî teknikleri kullanarak karmaşık analizler yapılmasına kadar çeşitlilik gösterir. Örneğin denetçi, olağan dışı görünen veya beklenen eğilim veya değerlerden farklılık gösteren münferit kalemleri ve ilişkileri tespit etmek için, finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki anlamlı ilişkileri analiz etmek ve sonuçların beklenen değerlerle tutarlılığını değerlendirmek suretiyle analitik prosedürleri, finansal tablolara dayanak oluşturan finansal bilgileri değerlendirmek amacıyla uygulayabilir. Denetçi, kaydedilen tutarları veya kaydedilen tutarlar üzerinden hesaplanan oranları, ilgili kaynaklardan elde ettiği bilgiler çerçevesinde geliştirdiği beklentilerle karşılaştırabilir. Denetimin şartlarına bağlı olarak, denetçinin beklentileri geliştirmek için genellikle kullandığı bilgi kaynakları aşağıdakileri içerir:
• Haberdar olunan değişiklikleri dikkate almak suretiyle, karşılaştırılabilir önceki döneme/dönemlere ait finansal bilgiler.
• Ara dönem bilgilere veya yıllık bilgilere göre yapılan ekstrapolasyonlar dâhil, bütçe veya tahminler gibi beklenen faaliyet sonuçları veya finansal sonuçlara ilişkin bilgiler.
• Dönem içindeki finansal bilgi kalemleri arasındaki ilişkiler.
• İşletmenin faaliyet gösterdiği sektöre ait bilgiler, örneğin brüt kâr marjı veya işletmenin satışlarının ticari alacaklarına oranının, sektör ortalamasıyla veya aynı sektördeki benzer büyüklükteki işletmelerin oranlarıyla karşılaştırılması.
• Finansal bilgiler ve ilgili finansal olmayan bilgiler (çalışan sayısına göre ücret maliyetleri gibi) arasındaki ilişkiler.
A90. Denetçinin, analitik prosedürler için kullanılacak verilerin bu prosedürlerin hedeflenen amacı/amaçları için yeterli olup olmadığını değerlendirmesi, denetçinin işletme ve çevresi hakkındaki kanaatine dayanır ve söz konusu bilgilerin niteliği ve kaynağı ile bilgilerin elde edildiği şartlar bu değerlendirmeyi etkiler. Bu kapsamda, aşağıdaki hususlar hakkında yapılacak değerlendirmeler gerekli olabilir:
• Mevcut bilgilerin kaynağı. Örneğin, işletme dışındaki bağımsız kaynaklardan elde edilmesi durumunda bilgiler daha güvenilir olabilir.
• Mevcut bilgilerin karşılaştırılabilirliği. Örneğin, özel ürünler üreten ve satan bir işletmenin verileriyle karşılaştırılabilir olmasını sağlamak amacıyla genel sektör verilerine ilaveler yapılması veya bu verilerin düzeltilmesi gerekebilir.
Belgenin devamı okuyucuda yükleniyor.