75935942-050.01.04-[01/7585] Bağımsız Denetim Standardı (BDS) 315 - “Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi
- Tür
- Kurul Kararı
- Resmi Gazete
- 09.01.2022 / Sayı 31714
- Yürürlük
- 09.01.2022
- Son değişiklik
- 31.12.2023 · R.G. 29.12.2023/32414
- Durum
- Yürürlükte
- Seri
- Kurul Kararları, Muhasebe ve Raporlama Standartları
Karar No: 75935942-050.01.04-[01/7585]
Konu: BDS 315 ““Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi” Standardının ve BDS 315’in Revize Edilmesinden Kaynaklı Olarak Diğer Bazı Standartlarda Yapılan Değişikliklerin Yayımlanması
660 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 9’uncu maddesi uyarınca; uluslararası standartlara uyum sağlamak üzere, Uluslararası Bağımsız Denetim ve Güvence Denetimi Standartları Kurulu tarafından “ISA 315 (Revised 2019) and Conforming and Consequential Amendments to Other International Standards Arising from ISA 315 (Revised 2019)” başlığıyla yayımlanan Standardın ve diğer Standartlardaki değişikliklerin mevzuata kazandırılması amacıyla “BDS 315 ““Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi” Standardı ile BDS 315’in Revize Edilmesinden Kaynaklı Olarak Diğer Bazı Standartlarda Yapılan Değişiklikler"in yayımlanmasına karar verilmiştir.
BAĞIMSIZ DENETİM STANDARDI 315
“ÖNEMLİ YANLIŞLIK” RİSKLERİNİN BELİRLENMESİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ
GÜNCELLEMELER VE YÜRÜRLÜK TARİHLERİ
• BDS 315 İşletme ve Çevresini Tanımak Suretiyle “Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi Standardının ilk sürümü, 1/1/2013 tarihinde ve sonrasında başlayacak hesap dönemlerinin denetiminde uygulanmak üzere 30/12/2013 tarihli ve 28867 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
• BDS 315 İşletme ve Çevresini Tanımak Suretiyle “Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi Standardının son sürümü, 1/1/2017 tarihinde ve sonrasında başlayacak hesap dönemlerinin denetiminde uygulanmak üzere 13/12/2017 tarihli ve 30269 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
Bağımsız Denetim Standardı (BDS) 315 “Önemli Yanlışlık’ Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi”, BDS 200 “Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları ve Bağımsız Denetimin Bağımsız Denetim Standartlarına Uygun Olarak Yürütülmesi” ile birlikte dikkate alınır.
Giriş
Kapsam
1. Bu Bağımsız Denetim Standardı (BDS), denetçinin finansal tablolardaki “önemli yanlışlık” risklerini belirleme ve değerlendirme sorumluluğunu düzenler.
Temel Kavramlar
2. BDS 2001, denetim riskini kabul edilebilir düşük bir seviyeye indirmek amacıyla yeterli ve uygun denetim kanıtının elde edilmesi dâhil olmak üzere2, finansal tabloların bağımsız denetiminin yürütülmesi sırasında bağımsız denetçiye düşen genel sorumlulukları düzenler. Denetim riski, “önemli yanlışlık” riski ile tespit edememe riskinin bir fonksiyonudur3. BDS 200, “önemli yanlışlık” risklerinin; finansal tabloların geneli düzeyinde ve işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalara ilişkin yönetim beyanı düzeyinde olmak üzere iki düzeyde ortaya çıkabileceğini belirtir4.
1 BDS 200, “Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları ve Bağımsız Denetimin Bağımsız Denetim Standartlarına Uygun Olarak Yürütülmesi”
2 BDS 200, 17 nci paragraf
3 BDS 200, 13(c) paragrafı
4 BDS 200, A37 paragrafı
3. BDS 200 uyarınca denetçi; denetimin planlanması ve yürütülmesinde mesleki muhakemesini kullanır ve finansal tabloların önemli ölçüde yanlışlık içermesine sebep olan şartların bulunabileceğini kabul ederek, denetimi mesleki şüphecilik içinde planlar ve yürütür5.
5 BDS 200, 15-16 ncı paragraflar
4. Finansal tablo düzeyindeki riskler, bir bütün olarak finansal tablolarla yaygın bir şekilde ilgili olan ve çok sayıda yönetim beyanını etkileme potansiyeli bulunan risklerdir. Yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” riskleri, yapısal risk ve kontrol riski olmak üzere iki bileşenden oluşur:
• Yapısal risk; ilgili kontrol mekanizması dikkate alınmadan önce, bir işlem sınıfına, hesap bakiyesine veya açıklamaya ilişkin bir yönetim beyanının, tek başına veya diğer yanlışlıklarla birlikte önemli olabilecek bir yanlışlık içermeye açık olması durumudur.
• Kontrol riski; bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamaya ilişkin bir yönetim beyanında ortaya çıkabilecek ve tek başına veya diğer yanlışlıklarla birlikte önemli olabilecek bir yanlışlığın, işletmenin iç kontrol sistemi tarafından zamanında önlenememesi veya tespit edilerek düzeltilememesi riskidir.
5. BDS 200 uyarınca “önemli yanlışlık” riskleri, yeterli ve uygun denetim kanıtının elde edilmesi için gereken müteakip denetim prosedürlerinin niteliğini, zamanlamasını ve kapsamını belirlemek amacıyla yönetim beyanı düzeyinde değerlendirilir6. Bu BDS, yönetim beyanı düzeyinde belirlenen “önemli yanlışlık” riskleri için yapısal risk ve kontrol riskinin ayrı ayrı değerlendirilmesini gerektirir. BDS 200’de açıklandığı üzere, bazı yönetim beyanları ve ilgili işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalarda yapısal risk diğerlerine göre daha yüksektir. Yapısal riskin farklılık gösterme derecesi, bu BDS’de “yapısal risk aralığı” olarak ifade edilir.
6 BDS 200, A39 paragrafı ve BDS 330, “Bağımsız Denetçinin Değerlendirilmiş Risklere Karşı Yapacağı İşler”, 6 ncı paragraf
6. Denetçi tarafından belirlenen ve değerlendirilen “önemli yanlışlık” riskleri hata kaynaklı ve hile kaynaklı riskleri içerir. Her iki risk türü de bu BDS’de ele alınmış olsa da, hile özel önem arz ettiğinden, hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve söz konusu risklere karşılık verilmesi için kullanılan bilgileri sağlayan risk değerlendirme prosedürleri ve ilgili çalışmalara ilişkin ilave hüküm ve açıklamalar BDS 2407’ta yer almaktadır.
7 BDS 240, “Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde Bağımsız Denetçinin Hileye İlişkin Sorumlulukları”
7. Denetçinin risk belirleme ve değerlendirme süreci, yinelenen ve dinamik bir süreçtir. Denetçinin işletme ve çevresi, geçerli finansal raporlama çerçevesi ve işletmenin iç kontrol sistemi hakkında kanaat edinmesi, “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesine ve değerlendirilmesine ilişkin hükümlerde yer alan anlayışla birbirine bağlıdır. Bu BDS’nin zorunlu tuttuğu kanaat edinilirken, başlangıçtaki risk beklentileri geliştirilebilir (bu beklentiler, denetimi yürütürken denetçinin risk belirleme ve değerlendirme sürecinde düzeltilebilir). Ayrıca, bu BDS ve BDS 330 uyarınca denetçi; BDS 330’a göre müteakip denetim prosedürlerinin uygulanması sonucu elde edilen denetim kanıtlarına dayanarak ya da yeni bir bilgi edindiğinde, risk değerlendirmelerini revize eder ve yapacağı ilave genel işleri ve müteakip denetim prosedürlerini buna göre uyarlar.
8. BDS 330 uyarınca denetçi, finansal tablo düzeyinde “önemli yanlışlık” riski olarak değerlendirdiği risklere karşı yapacağı genel işleri tasarlar ve uygular.8 Ayrıca BDS 330’da, denetçinin finansal tablo düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerine ilişkin değerlendirmesinin ve denetçinin risklere karşı yapacağı genel işlerin, denetçinin kontrol çevresi hakkındaki kanaatinden etkilendiği açıklanmaktadır. Denetçi, BDS 330 uyarınca niteliği, zamanlaması ve kapsamı, yönetim beyanı düzeyinde “önemli yanlışlık” riski olarak değerlendirilen riskleri esas alan ve söz konusu risklere karşılık veren müteakip denetim prosedürlerini de tasarlar ve uygular.9
8 BDS 330, 5 inci paragraf
9 BDS 330, 6 ncı paragraf
Ölçeklenebilirlik
9. BDS 200’de belirtildiği üzere bazı BDS’ler; işletmelerin nitelik ve şartlarının karmaşıklık düzeyine bakılmaksızın, hükümlerin tüm işletmeler için nasıl uygulanacağını gösteren ölçeklenebilirlikle ilgili hususlar içermektedir.10 Bu BDS, büyüklüğü veya karmaşıklığından bağımsız olarak tüm işletmelerin denetimine yöneliktir; dolayısıyla açıklayıcı hükümler ve uygulama bölümü, -uygun hâllerde- karmaşıklık düzeyi yüksek ve düşük olan işletmelere özgü belirli hususları içermektedir. İşletme büyüklüğü, karmaşıklık göstergesi olabilmekle birlikte, bazı küçük işletmeler karmaşık olabilirken bazı büyük işletmeler daha az karmaşık olabilir.
10 BDS 200, A69 paragrafı
Yürürlük Tarihi
10. Bu BDS, 1/1/2022 tarihinde ve sonrasında başlayacak hesap dönemlerinin denetiminde uygulanmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Amaç
11. Denetçinin amacı, finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerinde hata veya hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerini belirlemek ve değerlendirmek ve böylece “önemli yanlışlık” riski olarak değerlendirilen risklere karşı yapılacak işlerin tasarlanması ve uygulanması için bir dayanak oluşturmaktır.
Tanımlar
12. Aşağıdaki terimler BDS’lerde, karşılarında belirtilen anlamlarıyla kullanılmıştır:
(a) Bilgi işleme kontrolleri: İşletmenin bilgi sistemindeki bilgi teknolojisi (BT) uygulamalarında veya manuel bilgi süreçlerinde bilginin işlenmesiyle ilgili olan ve doğrudan bilginin bütünlüğüyle (diğer bir ifadeyle; işlemlerin ve diğer bilgilerin tamlığı, doğruluğu ve geçerliliğiyle) ilgili riskleri ele alan kontroller (Bkz.: A6 paragrafı).
(b) BT çevresi: İşletmenin, faaliyetlerini desteklemek ve iş stratejilerini başarıyla uygulamak için kullandığı BT uygulamaları ve destekleyici BT altyapısının yanı sıra BT süreçleri ve bu süreçlerde yer alan personeldir. Bu BDS’nin amaçları bakımından:
(i) BT uygulaması; işlem veya bilgilerin başlatılması, işlenmesi, kaydedilmesi ve raporlanması için kullanılan bir program veya program setidir. BT uygulamaları, veri ambarlarını ve rapor yazıcılarını da içerir.
(ii) BT altyapısı; ağ, işletim sistemleri, veri tabanları ile bunlarla ilgili donanım ve yazılımlardan oluşur.
(iii) BT süreçleri; BT çevresine erişimi yönetme, program değişikliklerini veya BT çevresinde meydana gelen değişiklikleri yönetme ve BT operasyonlarını yönetmeye ilişkin işletme süreçleridir.
(c) BT kullanımından kaynaklanan riskler: İşletmenin BT süreçlerindeki (Bkz.: BT çevresi) kontrollerin etkin olmayan tasarımı veya işleyişi nedeniyle; işletmenin bilgi sistemi içinde bilgi işleme kontrollerinin etkin olmayan tasarım ve işleyişe olan açıklığıdır veya bilgilerin bütünlüğüne (diğer bir ifadeyle; işlemlerin ve diğer bilgilerin tamlığı, doğruluğu ve geçerliliğine) yönelik risklerdir.
(ç) Ciddi risk:
(i) Yapısal risk faktörlerinin, bir yanlışlığın oluşma ihtimali ile yanlışlığın oluşması durumunda muhtemel yanlışlığın büyüklüğünün bileşimini etkileme derecesi nedeniyle yapısal risk değerlendirmesinin, yapısal risk aralığının üst sınırına yakın olduğu veya
(ii) Diğer BDS’lerde yer alan hükümler uyarınca ciddi risk olarak ele alınması gereken, belirlenmiş “önemli yanlışlık” riskidir (Bkz.: A10 paragrafı).11
(d) Genel bilgi teknolojisi (BT) kontrolleri: İşletmenin bilgi sistemi içinde bilgi işleme kontrollerinin etkin biçimde işlemeye devam etmesi ve bilginin bütünlüğü (diğer bir ifadeyle; bilginin tamlığı, doğruluğu ve geçerliliği) dâhil olmak üzere, işletmenin BT çevresinin sürekli doğru biçimde çalışmasını destekleyen, işletmenin BT süreçleri üzerindeki kontrollerdir. (Bkz.: “BT çevresi” tanımı)
(e) İç kontrol sistemi: Finansal raporlamanın güvenilirliği, faaliyetlerin etkinliği ve verimliliği ile ilgili mevzuata uygunluk açısından işletmenin amaçlarına ulaştığına dair makul güvence sağlamak amacıyla üst yönetimden sorumlu olanlar, yönetim ve diğer personel tarafından tasarlanan, uygulanan ve sürekliliği sağlanan sistemdir. BDS’lerin amaçları bakımından iç kontrol sistemi, birbiriyle ilişkili beş bileşenden oluşur:
(i) Kontrol çevresi,
(ii) İşletmenin risk değerlendirme süreci,
(iii) İşletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci,
(iv) Bilgi sistemi ve iletişim ile
(v) Kontrol faaliyetleri.
(f) İlgili yönetim beyanları: Bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamayla ilgili bir yönetim beyanı, söz konusu beyana ilişkin belirlenmiş bir “önemli yanlışlık” riski bulunması durumunda ilgilidir. Bir yönetim beyanının ilgili olup olmadığına, ilgili kontroller (diğer bir ifadeyle, yapısal risk) dikkate alınmadan önce karar verilir (Bkz.: A9 paragrafı).
(g) İş hayatına ilişkin riskler: İşletmenin amaçlarına ulaşma ve stratejilerini uygulama kabiliyetini olumsuz şekilde etkileyebilecek önemli şart, olay, durum, eylem veya eylemsizliklerden ya da uygun olmayan amaç ve stratejiler belirlenmesinden kaynaklanan risklerdir.
(ğ) Kontroller: Yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanların kontrol amaçlarına ulaşabilmek için işletme tarafından oluşturulan politika veya süreçlerdir. Bu bağlamda (Bkz.: A2-A5 paragrafları):
(i) Politikalar, kontrolü etkilemek amacıyla işletme bünyesinde ne yapılması ya da ne yapılmaması gerektiğine ilişkin açıklamalardır. Bu tür açıklamalar belgelendirilmiş, kurulan iletişimlerde açıkça belirtilmiş ya da atılan adımlar veya alınan kararlarla zımnî olarak ifade edilmiş olabilir.
(ii) Prosedürler, politikaların uygulanmasına yönelik adımlardır.
(h) Kritik önem taşıyan işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklama: Bir ya da daha fazla ilgili yönetim beyanı bulunan işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamadır.
(ı) Risk değerlendirme prosedürleri: Finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerinde, hata veya hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerini belirlemek ve değerlendirmek amacıyla tasarlanan ve uygulanan denetim prosedürleridir.
(i) Yapısal risk faktörleri: Kontroller dikkate alınmadan önce, bir işlem sınıfına, hesap bakiyesine veya açıklamaya ilişkin bir yönetim beyanının hata veya hile kaynaklı yanlışlığa olan açıklığını etkileyen olay veya şartların özellikleridir. Bu faktörler nicel ya da nitel olabilir ve karmaşıklığı, subjektifliği, değişikliği, belirsizliği ya da yapısal riski etkiledikleri ölçüde, yönetimin taraflılığı veya diğer hile riski faktörleri nedeniyle yanlışlığa olan açıklığı12 içerir (Bkz.: A7-A8 paragrafları).
(j) Yönetim beyanları: Finansal tablolardaki bilgilerin finansal tablolara alınması, ölçülmesi, sunulması ve açıklanmasıyla ilgili olarak yönetimin; finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlandığına ilişkin beyanında yapısal olarak bulunan, açık veya başka bir şekildeki, beyanlarıdır. Yönetim beyanları denetçi tarafından, “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve bu risklere karşılık verilmesi sırasında oluşabilecek farklı türdeki muhtemel yanlışlıkları mütalaa etmek için kullanılır (Bkz.: A1 paragrafı).
11 BDS 240, 27 nci paragraf ve BDS 550, “İlişkili Taraflar”, 18 inci paragraf
12 BDS 240, A24-A27 paragrafları
Ana Hükümler
Risk Değerlendirme Prosedürleri ve İlgili Çalışmalar
13. Denetçi, aşağıdakiler için uygun bir dayanak oluşturacak denetim kanıtlarını elde etmek amacıyla risk değerlendirme prosedürlerini tasarlar ve uygular (Bkz.: A11-A18 paragrafları):
(a) Finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerinde hata veya hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi ve
(b) BDS 330’a uygun olarak müteakip denetim prosedürlerinin tasarlanması.
Denetçi risk değerlendirme prosedürlerini, doğrulayıcı olabilecek denetim kanıtları elde etme veya çelişkili olabilecek denetim kanıtlarını hariç tutma eğiliminde olmayacak şekilde (diğer bir ifadeyle, taraflı olmayan şekilde) tasarlar ve uygular. (Bkz.: A14 paragrafı)
14. Risk değerlendirme prosedürleri aşağıdakileri içerir (Bkz.: A19-A21 paragrafları):
(a) Yönetimin ve -varsa- iç denetim fonksiyonundaki kişiler dâhil, işletme içindeki diğer uygun kişilerin sorgulanması (Bkz.: A22-A26 paragrafları).
(b) Analitik prosedürler (Bkz.: A27-A31 paragrafları).
(c) Gözlem ve tetkik (Bkz.: A32-A36 paragrafları).
Diğer Kaynaklardan Elde Edilen Bilgiler
15. Denetçi, 13 üncü paragrafa uygun olarak denetim kanıtı elde ederken aşağıdakilerden edinilen bilgileri mütalaa eder (Bkz.: A37-A38 paragrafları):
(a) Denetçinin, müşteri ilişkisinin ve denetim sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesiyle ilgili prosedürleri ve
(b) Uygun hâllerde, sorumlu denetçinin işletme için yürüttüğü diğer hizmetler.
16. İşletmeyle ilgili önceki deneyimlerinden ve önceki denetimlerde uyguladığı denetim prosedürlerinden elde ettiği bilgileri kullanmayı düşünmesi durumunda denetçi, bu tür bilgilerin denetim kanıtı olarak cari denetim için hâlen ihtiyaca uygun ve güvenilir olup olmadıklarını değerlendirir (Bkz.: A39-A41 paragrafları).
Denetim Ekibi İçinde Yapılan Müzakere
17. Sorumlu denetçi ve denetim ekibinin diğer kilit üyeleri, geçerli finansal raporlama çerçevesinin işletmenin durum ve gerçeklerine uygulanması ve işletmenin finansal tablolarının önemli yanlışlıklara olan açıklığı konularında müzakerede bulunur (Bkz.: A42-A47 paragrafları).
18. Denetim ekibi içinde yapılan müzakereye katılmayan denetim ekibi üyelerinin olması durumunda, sorumlu denetçi hangi konuların söz konusu üyelere bildirileceğine karar verir.
İşletme ve Çevresi, Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi ve İşletmenin İç Kontrol Sistemi Hakkında Kanaat Edinilmesi (Bkz.: A48-A49 paragrafları)
İşletme ve Çevresi ile Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi Hakkında Kanaat Edinilmesi (Bkz.: A50-A55 paragrafları)
19. Denetçi, aşağıdaki hususlar hakkında kanaat edinmek amacıyla risk değerlendirme prosedürlerini uygular:
(a) İşletme ve çevresinin aşağıdaki yönleri:
(i) İşletmenin organizasyon yapısı, ortaklık ve üst yönetim yapısı ile BT kullanımını ne ölçüde entegre ettiği dâhil olmak üzere iş modeli (Bkz.: A56- A67 paragrafları),
(ii) Sektör, mevzuata ilişkin etkenler ve diğer dış etkenler (Bkz.: A68-A73 paragrafları) ve
(iii) İşletmenin finansal performansını değerlendirmek için kullanılan iç ve dış ölçümler (Bkz.: A74-A81 paragrafları),
(b) Geçerli finansal raporlama çerçevesi ile işletmenin muhasebe politikaları ve bu politikalarda yapılan değişikliklerin sebepleri (Bkz.: A82-A84 paragrafları) ve
(c) (a) ve (b) bentlerinden elde edilen kanaate dayalı olarak, finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun olarak hazırlanmasında, yapısal risk faktörlerinin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne şekilde ve ne ölçüde etkilediği (Bkz.: A85-A89 paragrafları).
20. Denetçi, işletmenin muhasebe politikalarının uygun olup olmadığını ve geçerli finansal raporlama çerçevesiyle tutarlı olup olmadığını değerlendirir.
İşletmenin İç Kontrol Sisteminin Bileşenleri Hakkında Kanaat Edinilmesi (Bkz.: A90-A95 paragrafları)
Kontrol Çevresi, İşletmenin Risk Değerlendirme Süreci ve İşletmenin İç Kontrol Sistemini İzleme Süreci (Bkz.: A96-A98 paragrafları)
Kontrol çevresi
İşletmenin risk değerlendirme süreci
23. Yönetimin belirleyemediği “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi hâlinde denetçi:
(a) Bu tür risklerin, denetçinin işletmenin risk değerlendirme süreci tarafından belirlenmesini beklediği türden riskler olup olmadığına karar verir ve böyle olması durumunda, işletmenin risk değerlendirme sürecinin bu tür “önemli yanlışlık” risklerini neden belirleyemediğine ilişkin kanaat edinir ve
(b) Denetçinin 22(b) paragrafına göre yapacağı değerlendirme üzerindeki etkileri dikkate alır.
İşletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci
Bilgi Sistemi ve İletişim ile Kontrol Faaliyetleri (Bkz.: A123-A130 paragrafları)
Bilgi sistemi ve iletişim
Kontrol faaliyetleri
İşletmenin İç Kontrol Sistemindeki Kontrol Eksiklikleri
27. İşletmenin iç kontrol sisteminin her bir bileşenine ilişkin değerlendirmesine dayanarak denetçi, bir veya daha fazla kontrol eksikliğinin belirlenip belirlenmediğine karar verir (Bkz.: A182-A183 paragrafları).
“Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi (Bkz.: A184-A185 paragrafları)
“Önemli Yanlışlık” Risklerinin Belirlenmesi
28. Denetçi, “önemli yanlışlık” risklerini belirler ve söz konusu risklerin aşağıdaki düzeylerde var olup olmadığına karar verir (Bkz.: A186-A192 paragrafları):
(a) Finansal tablo düzeyinde (Bkz.: A193-A200 paragrafları) veya
(b) İşlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalara ilişkin yönetim beyanı düzeyinde (Bkz.: A201 paragrafı).
29. Denetçi, ilgili yönetim beyanlarına ve ilgili önemli işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalara karar verir (Bkz.: A202-A204 paragrafları).
Finansal Tablo Düzeyindeki “Önemli Yanlışlık” Risklerinin Değerlendirilmesi
30. Finansal tablo düzeyinde belirlenen “önemli yanlışlık” risklerine yönelik olarak denetçi, söz konusu riskleri değerlendirir ve (Bkz.: A193-A200 paragrafları):
(a) Bu tür risklerin, yönetim beyanı düzeyindeki risklerin değerlendirmesini etkileyip etkilemediğine karar verir ve
(b) Finansal tablolar üzerindeki yaygın etkilerinin niteliğini ve kapsamını değerlendirir.
Yönetim Beyanı Düzeyindeki “Önemli Yanlışlık” Risklerinin Değerlendirilmesi
Yapısal Riskin Değerlendirilmesi (Bkz.: A205-A217 paragrafları)
31. Yönetim beyanı düzeyinde belirlenen “önemli yanlışlık” risklerine yönelik olarak denetçi, yanlışlık ihtimalini ve yanlışlığın büyüklüğünü değerlendirmek suretiyle yapısal riski değerlendirir. Bunu yaparken denetçi aşağıdakileri dikkate alır:
(a) Yapısal risk faktörlerinin, ilgili yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını nasıl ve ne ölçüde etkilediği ve
(b) Finansal tablo düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerinin, yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerine ilişkin yapısal risk değerlendirmesini nasıl ve ne ölçüde etkilediği (Bkz.: A215-A216 paragrafları).
32. Denetçi, “önemli yanlışlık” riski olarak değerlendirilen herhangi bir riskin ciddi risk olup olmadığına karar verir (Bkz.: A218-A221 paragrafları).
33. Denetçi, yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerinden herhangi biri için, maddi doğrulama prosedürlerinin tek başına yeterli ve uygun denetim kanıtı sağlayamamasının söz konusu olup olmadığına karar verir (Bkz.: A222-A225 paragrafları).
Kontrol Riskinin Değerlendirilmesi
34. Kontrollerin işleyiş etkinliğini test etmeyi planlaması hâlinde denetçi, kontrol riskini değerlendirir. Kontrollerin işleyiş etkinliğini test etmeyi planlamaması durumunda ise denetçinin kontrol riskine ilişkin değerlendirmesi, “önemli yanlışlık” riskine ilişkin değerlendirme ile yapısal riske ilişkin değerlendirmenin aynı olduğu şekilde olur (Bkz.: A226-A229 paragrafları).
Risk Değerlendirme Prosedürlerinden Elde Edilen Denetim Kanıtlarının Değerlendirilmesi
35. Denetçi, risk değerlendirme prosedürlerinden elde edilen denetim kanıtlarının “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi için uygun bir dayanak sağlayıp sağlamadığını değerlendirir. Uygun dayanak sağlamaması hâlinde denetçi, bu tür bir dayanak sağlayacak denetim kanıtı elde edilene kadar ilave risk değerlendirme prosedürleri uygular. “Önemli yanlışlık” risklerini belirlerken ve değerlendirirken denetçi, yönetimin sunduğu beyanları doğrulayan veya onlarla çelişen nitelikte olsun veya olmasın, risk değerlendirme prosedürlerinden elde edilen tüm denetim kanıtlarını dikkate alır (Bkz.: A230-A232 paragrafları).
Kritik Önem Taşımayan Ancak Önemli İşlem Sınıfları, Hesap Bakiyeleri ve Açıklamalar
36. Kritik önem taşıyan işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklama olarak belirlenmemiş ancak önemli işlem sınıfları, hesap bakiyeleri veya açıklamalara yönelik olarak denetçi, yapmış olduğu değerlendirmenin geçerliliğini sürdürüp sürdürmediğini değerlendirir (Bkz.: A233-A235 paragrafları).
Risk Değerlendirmesinin Revize Edilmesi
37. “Önemli yanlışlık” risklerinin ilk belirlenmesini veya değerlendirilmesini dayandırdığı denetim kanıtlarıyla tutarsız olan yeni bir bilgi edinmesi hâlinde denetçi, söz konusu belirlemeyi veya değerlendirmeyi revize eder (Bkz.: A236 paragrafı).
Belgelendirme
38. Denetçi, çalışma kâğıtlarına aşağıdaki hususları dâhil eder13 (Bkz.: A237-A241 paragrafları):
(a) Denetim ekibi içinde yapılan müzakereler ve bu müzakerelerde alınan önemli kararlar,
(b) Denetçinin 19, 21, 22, 24 ve 25 inci paragraflara uygun olarak edindiği kanaatin temel unsurları; denetçinin kanaatinin elde edildiği bilgi kaynakları ve uygulanan risk değerlendirme prosedürleri,
(c) 26 ncı paragrafa uygun olarak, belirlenen kontrollerin tasarımını değerlendirmek ve bu tür kontrollerin uygulanıp uygulanmadığına karar vermek ve
(ç) Ciddi riskler ile maddi doğrulama prosedürlerinin tek başına yeterli ve uygun denetim kanıtı sağlayamadığı riskler dâhil olmak üzere, finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerinde “önemli yanlışlık” riski olarak belirlenen ve değerlendirilen riskler ve varılan önemli yargıların gerekçesi.
13 BDS 230, “Bağımsız Denetimin Belgelendirilmesi”, 8-11 ve A6-A7 paragrafları
***
Açıklayıcı Hükümler ve Uygulama
Tanımlar (Bkz.: 12 nci paragraf)
Yönetim Beyanları (Bkz.: 12(j) paragrafı)
A1. Yönetim beyanı kategorileri, denetçiler tarafından “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve bu risklere karşılık verilmesi sırasında oluşabilecek farklı türdeki muhtemel yanlışlıkları mütalaa etmek için kullanılır. Söz konusu yönetim beyanı kategorilerine ilişkin örnekler A190 paragrafında yer almaktadır. Yönetim beyanları belirli hususların doğrulanması ya da diğer denetim kanıtlarının desteklenmesi için BDS 58014,in zorunlu kıldığı yazılı beyanlardan farklıdır.
14 BDS 580, “Yazılı Beyanlar”
Kontroller (Bkz.: 12(ğ) paragrafı)
A2. Kontroller, işletmenin iç kontrol sisteminin bileşenlerine yerleştirilir.
A3. Politikalar, işletme bünyesindeki personelin eylemleriyle veya personelin söz konusu politikaları ihlal edecek faaliyetlerde bulunmaktan kaçınmasıyla uygulanır.
A4. Prosedürler; resmî belgeler ya da yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanlar tarafından kullanılan diğer iletişim yöntemleri aracılığıyla zorunlu tutulabilir ya da zorunlu tutulmayan ancak işletme kültürünün ortaya çıkardığı davranışlardan kaynaklanıyor olabilir. Prosedürler, işletme tarafından kullanılan BT uygulamalarının izin verdiği faaliyetler aracılığıyla veya işletmenin BT çevresinin diğer yönleri aracılığıyla yürütülebilir.
A5. Kontroller doğrudan veya dolaylı olabilir. Doğrudan kontroller, yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerini ele alabilecek kadar hassas olan kontrollerdir. Dolaylı kontroller, doğrudan kontrolleri destekleyen kontrollerdir.
Bilgi İşleme Kontrolleri (Bkz.: 12(a) paragrafı)
A6. Bilginin bütünlüğüne yönelik riskler, işletmenin bilgi politikalarının (işletmenin bilgi sistemindeki bilgi akışları, kayıtlar ve raporlama süreçlerini tanımlayan politikalardır) etkin olmayan bir şekilde uygulanmaya olan açıklığından kaynaklanır. Bilgi işleme kontrolleri, işletmenin bilgi politikalarının etkin bir biçimde uygulanmasını destekleyen prosedürlerdir. Bilgi işleme kontrolleri otomatik (diğer bir ifadeyle, BT uygulamalarına yerleştirilmiş) ya da manuel (örneğin, girdi veya çıktı kontrolleri) olabilir ve diğer bilgi işleme kontrolleri veya genel BT kontrolleri dâhil olmak üzere diğer kontrollere bağlı olabilir.
Yapısal Risk Faktörleri (Bkz.: 12(i) paragrafı)
Ek 2’de yapısal risk faktörleri hakkında kanaat edinilmesiyle ilgili ilave hususlar yer almaktadır.
A7. Yapısal risk faktörleri nitel ya da nicel olabilir ve yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını etkileyebilir. Geçerli finansal raporlama çerçevesi tarafından zorunlu kılınan bilgilerin hazırlanmasıyla ilgili nitel yapısal risk faktörleri aşağıdakileri içerir:
• Karmaşıklık,
• Subjektiflik,
• Değişiklik,
• Belirsizlik veya
• Yapısal riski etkiledikleri ölçüde, yönetimin taraflılığı veya diğer hile riski faktörleri nedeniyle yanlışlığa olan açıklık.
A8. Bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamayla ilgili bir yönetim beyanının yanlışlığa olan açıklığını etkileyen diğer yapısal risk faktörleri aşağıdakileri içerebilir:
• İşlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamanın nicel veya nitel önemi ya da
• İşlem sınıfı veya hesap bakiyesi aracılığıyla işlenecek veya açıklamaya yansıtılacak olan kalemlerin hacmi ya da bu kalemlerin bileşiminin (kompozisyonunun) tekdüzelikten yoksun olması.
İlgili Yönetim Beyanları (Bkz.: 12(f) paragrafı)
A9. Bir “önemli yanlışlık” riski birden fazla yönetim beyanıyla ilgili olabilir, bu durumda bu tür bir riskin ilgili olduğu tüm yönetim beyanları ilgili yönetim beyanlarıdır. Bir yönetim beyanına ilişkin belirlenmiş bir “önemli yanlışlık” riski yoksa söz konusu yönetim beyanı ilgili yönetim beyanı değildir.
Ciddi Risk (Bkz.: 12(ç) paragrafı)
A10. Ciddiyet, bir konunun nispi ehemmiyet derecesi şeklinde tanımlanabilir ve denetçi tarafından konunun dikkate alındığı bağlamda muhakeme edilir. Yapısal risk açısından ciddiyet; yapısal risk faktörlerinin, bir yanlışlığın gerçekleşme ihtimali ile gerçekleşmesi hâlinde muhtemel yanlışlığın büyüklüğünün bileşimini (kompozisyonunu) nasıl ve ne derece etkilediği bağlamında değerlendirilebilir.
Risk Değerlendirme Prosedürleri ve İlgili Çalışmalar (Bkz.: 13-18 inci paragraflar)
A11. Belirlenecek ve değerlendirilecek olan “önemli yanlışlık” riskleri, hata ve hile kaynaklı riskleri içerir ve bu iki risk türü de bu BDS kapsamındadır. Ancak, hile özel önem arz ettiğinden, hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi için kullanılan bilgileri sağlayan risk değerlendirme prosedürleri ve ilgili çalışmalara ilişkin ilâve hüküm ve açıklamalar BDS 240’ta yer almaktadır.15 Buna ek olarak, aşağıdaki BDS’ler özel husus ve durumlarla ilgili “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik ilave hüküm ve açıklamalar içermektedir:
• Muhasebe tahminleriyle ilgili olarak BDS 54016,
• İlişkili taraf ilişkileri ve işlemleriyle ilgili olarak BDS 550,
• İşletmenin sürekliliğiyle ilgili olarak BDS 57017 ve
• Topluluk finansal tablolarıyla ilgili olarak BDS 600 (Revize).18
15 BDS 240, 12-27 nci paragraflar
16 BDS 540, “Muhasebe Tahminlerinin ve İlgili Açıklamaların Denetimi”
17 BDS 570, “İşletmenin Sürekliliği”
18 BDS 600 (Revize), Özel Hususlar-Topluluk Finansal Tablolarının Bağımsız Denetimi (Topluluğa Bağlı Birim Denetçilerinin Çalışmaları Dâhil)
A12. Mesleki şüphecilik, risk değerlendirme prosedürleri uygulanırken toplanan denetim kanıtlarının eleştirel biçimde değerlendirilmesi açısından gereklidir ve denetçinin, risklerin varlığını doğrulama eğiliminde olmayan (diğer bir ifadeyle, taraflı olmayan) veya risklerin varlığıyla çelişkili olabilen denetim kanıtlarına karşı dikkatli olmasına yardımcı olur. Mesleki şüphecilik, denetçinin, çalışmalarına sonradan dayanak teşkil edecek olan mesleki muhakemelerde bulunurken benimsediği tutumdur. Denetçi, risk değerlendirmesi için uygun bir dayanak sağlayan denetim kanıtına sahip olup olmadığını belirlerken mesleki muhakemesini kullanır.
A13. Denetçi tarafından mesleki şüpheciliğin uygulanması aşağıdakileri içerebilir:
• Çelişkili bilgileri ve belgelerin güvenilirliğini sorgulamak,
• Sorgulamalar sonucu elde edilen cevapları ve yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanlardan elde edilen diğer bilgileri mütalaa etmek,
• Hata veya hile kaynaklı muhtemel bir yanlışlığa işaret edebilecek durumlara karşı dikkatli olmak ve
• İşletmenin niteliği ve içinde bulunduğu şartlar dikkate alınarak, elde edilen denetim kanıtlarının denetçinin “önemli yanlışlık” risklerine ilişkin belirleme ve değerlendirmelerini destekleyip desteklemediğini mütalaa etmek.
Denetim Kanıtlarının Tarafsız (Taraflı Olmayan) Bir Şekilde Elde Edilmesinin Önemi (Bkz.: 13 üncü paragraf)
A14. “Önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesini ve değerlendirilmesini destekleyecek denetim kanıtlarının tarafsız bir şekilde elde edilmesine yönelik risk değerlendirme prosedürlerinin tasarlanması ve uygulanması, denetçinin çelişkili olma ihtimali bulunan bilgileri belirlemesine yardımcı olabilir; bu ise denetçinin “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesinde mesleki şüpheciliği uygulamasına yardımcı olabilir.
Denetim Kanıtlarının Kaynağı (Bkz.: 13 üncü paragraf)
A15. Denetim kanıtlarının tarafsız bir şekilde elde edilmesine yönelik risk değerlendirme prosedürlerinin tasarlanması ve uygulanması, işletme içindeki ve dışındaki birden fazla kaynaktan kanıt elde edilmesini içerebilir. Ancak denetçi, tüm muhtemel denetim kanıtı kaynaklarını belirlemek için geniş kapsamlı bir araştırma yapmakla yükümlü değildir. Diğer kaynaklardan elde edilen bilgilere19 ek olarak, risk değerlendirme prosedürlerinde kullanılacak bilgi kaynakları aşağıdakileri içerebilir:
• Yönetim, üst yönetimden sorumlu olanlar ve iç denetçiler gibi işletmenin diğer kilit personeli ile etkileşim.
• Doğrudan veya dolaylı olarak, düzenleyici kuruluşlar gibi işletme dışındaki belirli taraflardan elde edilen bilgiler.
• İşletme tarafından yayımlanan basın açıklamaları, analistlere ya da yatırımcı grubu toplantılarına yönelik materyaller, analistler tarafından ticari faaliyete ilişkin sunulan rapor veya bilgiler gibi işletme hakkında kamuyla paylaşılan bilgiler.
Denetçi, bilginin kaynağına bakmaksızın, denetim kanıtı olarak kullanılacak olan bilginin ihtiyaca uygunluğunu ve güvenilirliğini BDS 500’e20 göre değerlendirir.
19 Bkz.: A37 ve A38 paragrafları
20 BDS 500, “Bağımsız Denetim Kanıtları”, 7 nci paragraf
Ölçeklenebilirlik (Bkz.: 13 üncü paragraf)
A16. Risk değerlendirme prosedürlerinin niteliği ve kapsamı, işletmenin niteliğine ve içinde bulunduğu şartlara (örneğin, işletmenin politika ve prosedürleri ile süreç ve sistemlerinin resmiyeti) bağlı olarak farklılık gösterecektir. Denetçi, bu BDS’de yer alan yükümlülükleri karşılamak üzere uygulayacağı risk değerlendirme prosedürlerinin niteliği ve kapsamını belirlemek amacıyla mesleki muhakemesini kullanır.
A17. İşletmenin politika ve prosedürleri ile süreç ve sistemlerinin resmileştirilme derecesi farklılık gösterebilse de, denetçinin 19, 21, 22, 24, 25 ve 26 ncı paragraflara uygun olarak kanaat edinmesi zorunludur.
Örnekler:
Karmaşıklık düzeyi daha düşük işletmeleri de içeren bazı işletmeler ve özellikle sahibi tarafından yönetilen işletmeler; yerleşik şekilde yapılandırılmış süreç ve sistemlere (örneğin bir risk değerlendirme sürecine veya iç kontrol sistemini izlemeye yönelik bir sisteme) sahip olmayabilir ya da sınırlı bir belgelendirmesi olan veya yürütülmesinde tutarsızlıklar bulunan yerleşik süreç veya sistemlere sahip olabilirler. Bu tür süreç ve sistemler resmiyetten yoksun olduğunda, denetçi yine de gözlem ve sorgulama yoluyla risk değerlendirme prosedürlerini uygulayabilir.
Karmaşıklık düzeyi daha yüksek olan diğer işletmelerin, daha fazla resmileştirilmiş ve belgelendirilmiş politika ve prosedürlere sahip olması beklenir. Denetçi, risk değerlendirme prosedürlerini uygularken bu tür bir belgelendirmeyi kullanabilir.
A18. Bir denetim işi ilk kez üstlenildiğinde uygulanacak risk değerlendirme prosedürlerinin niteliği ve kapsamı, müteakip (birbirini takip eden) denetimlerde uygulanacak prosedürlerden daha geniş kapsamlı olabilir. Müteakip dönemlerde denetçi, bir önceki dönemden bu yana meydana gelen değişikliklere odaklanabilir.
Risk Değerlendirme Prosedürlerinin Türleri (Bkz.: 14 üncü paragraf)
A19. BDS 50021, risk değerlendirme prosedürleri ile müteakip denetim prosedürlerinden denetim kanıtı elde etmek için uygulanabilecek denetim prosedürlerinin türlerini açıklamaktadır. Denetim prosedürlerinin niteliği, zamanlaması ve kapsamı, bazı muhasebe verilerinin ve diğer kanıtların yalnızca elektronik ortamda bulunmasından veya sadece belirli bir tarihe ait veri ve bilgilere erişilebilmesinden etkilenebilir.22 Denetçi, daha etkin olduğunu düşünmesi hâlinde, BDS 330’a uygun olarak maddi doğrulama prosedürlerini veya kontrol testlerini, risk değerlendirme prosedürleriyle aynı zamanda uygulayabilir. Elde edilen ve “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirmesini destekleyen denetim kanıtları, yönetim beyanı düzeyindeki yanlışlıkları tespitini ya da kontrollerin işleyiş etkinliğine ilişkin değerlendirmeyi de destekleyebilir.
21 BDS 500, A14-A17 ve A21-A25 paragrafları
22 BDS 500, A12 paragrafı
A20. İşletme ve çevresi, geçerli finansal raporlama çerçevesi ve işletmenin iç kontrol sistemi hakkında kanaat edinme yükümlülüğü (Bkz.: 19-26 ncı paragraflar) kapsamında bilgi edinirken denetçi, 14 üncü paragrafta açıklanan risk değerlendirme prosedürlerinin tamamını uygulamak zorunda olmakla birlikte, hakkında kanaat edindiği her bir unsur için prosedürlerin tamamını uygulamak zorunda değildir. Diğer prosedürlerden elde edilecek bilgilerin “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesine yardımcı olabileceği durumlarda bu prosedürler uygulanabilir. İşletmenin dış hukuk müşavirlerinin veya işletme dışı gözetim yapanların ya da kullandığı değerleme uzmanlarının sorgulanması bu tür prosedürlere örnek olarak verilebilir.
Otomatik Araç ve Teknikler (Bkz.: 14 üncü paragraf)
A21. Otomatik araç ve teknikleri kullanarak denetçi; analiz, yeniden hesaplama, yeniden uygulama ya da mutabakat dâhil olmak üzere, geniş hacimli veriler (defteri kebirden, yardımcı defterlerden veya diğer operasyonel verilerden elde edilen) üzerinde risk değerlendirme prosedürleri uygulayabilir.
Yönetimin ve İşletme İçindeki Diğer Kişilerin Sorgulanması (Bkz.: 14(a) paragrafı)
Yönetimin ve İşletme İçindeki Diğer Kişilerin Sorgulanma Sebebi
A22. Risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesine uygun bir dayanak oluşturmak ve müteakip denetim prosedürlerini tasarlamak amacıyla denetçinin elde ettiği bilgiler, yönetimin ve finansal raporlamadan sorumlu kişilerin sorgulanması yoluyla elde edilebilir.
A23. Yönetimin ve finansal raporlamadan sorumlu kişilerin, işletme içindeki diğer uygun kişilerin ve farklı yetki düzeyine sahip diğer çalışanların sorgulanması, “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi sırasında denetçiye farklı bakış açılan sunabilir.
Örnekler:
• Üst yönetimden sorumlu olanların sorgulanması; denetçinin, üst yönetimden sorumlu olanların yönetimin finansal tabloları hazırlama süreci üzerindeki gözetiminin kapsamına ilişkin kanaat edinmesine yardımcı olabilir. BDS 26023 denetçinin üst yönetimden sorumlu olanlardan bu bağlamda bilgi almasına yardımcı olması açısından, etkin ve karşılıklı iletişimin önemi vurgular.
• Karmaşık ya da olağandışı işlemlerin başlatılması, işlenmesi ve kaydedilmesinden sorumlu kişilerin sorgulanması, belirli muhasebe politikalarının seçiminin ve uygulanmasının uygunluğunu değerlendirmesinde denetçiye yardımcı olabilir.
• İşletmenin iç hukuk müşavirinin sorgulanması; davalar, mevzuata uygunluk sağlanması, işletmeyi etkileyen hile veya hile şüphesi hakkındaki bilgisi, teminatlar, satış sonrası sorumluluklar, iş ortaklarıyla yapılan anlaşmalar (iş ortaklıkları gibi) ve sözleşme şartlarının yorumlanması gibi konular hakkında bilgi sağlayabilir.
• Pazarlama veya satış personelinin sorgulanması; işletmenin satış stratejilerindeki değişiklikler, satış eğilimleri veya müşterileriyle yapılmış olan sözleşmeye bağlı düzenlemeler hakkında bilgi sağlayabilir.
• Risk yönetimi biriminin (veya bu tür görevleri yerine getirenlerin) sorgulanması, finansal raporlamaya etki edebilecek faaliyet riskleri ve mevzuat riskleri hakkında bilgi sağlayabilir.
• BT personelinin sorgulanması; sistem değişiklikleri, sistem veya kontroldeki aksaklıklar veya BT ile ilgili diğer riskler hakkında bilgi sağlayabilir.
23 BDS 260, “Üst Yönetimden Sorumlu Olanlarla Kurulacak İletişim”, 4(b) paragrafı
Kamu Sektörü İşletmelerine Özgü Hususlar
A24. Kamu sektöründe görev yapan denetçiler, “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesinde yardımcı olabilecek bilgiye sahip olan kişileri sorgularken, işletmeyle ilgili yapılan performans denetimlerinde ya da diğer denetimlerde görev almış denetçiler gibi ilave kaynaklardan bilgi edinebilirler.
İç Denetim Fonksiyonunun Sorgulanması
Ek 4’te işletmenin iç denetim fonksiyonunu hakkında kanaat edinilmesiyle ilgili hususlar yer almaktadır.
İç Denetim Fonksiyonuyla İlgili Sorgulama Yapılmasının Sebebi (İç denetim fonksiyonu varsa)
A25. İşletmenin iç denetim fonksiyonunun bulunması hâlinde, fonksiyon içerisindeki uygun kişilerin sorgulanması, risklerin belirlemesi ve değerlendirmesi amacıyla işletme ve çevresi ile işletmenin iç kontrol sistemi hakkında kanaat edinilmesinde denetçiye yardımcı olabilir.
Kamu Sektörü İşletmelerine Özgü Hususlar
A26. Kamu sektöründe görev yapan denetçilerin genellikle, iç kontrole ve mevzuata uygunluğa ilişkin ilave sorumlulukları bulunur. İç denetim fonksiyonundaki uygun kişilerin sorgulanması, mevzuata önemli aykırılık riskinin ve finansal raporlamaya yönelik kontrol eksikliklerine ilişkin riskin belirlenmesinde denetçilere yardımcı olabilir.
Analitik Prosedürler (Bkz.: 14(b) paragrafı)
Analitik Prosedürlerin Risk Değerlendirme Prosedürü Olarak Uygulanma Sebebi
A27. Analitik prosedürler, denetime etkisi olabilen hususlara işaret eden tutarsızlıkların, olağandışı işlem veya olay, tutar, oran ve eğilimlerin belirlenmesine yardımcı olur. Belirlenen olağan dışı veya beklenmedik ilişkiler, “önemli yanlışlık” risklerinin, özellikle hile kaynaklı “önemli yanlışlık” risklerinin, belirlenmesinde denetçiye yardımcı olabilir.
A28. Böylece, risk değerlendirme prosedürleri kapsamında uygulanan analitik prosedürler denetçinin; işletmenin denetçinin farkında olmadığı özelliklerini belirlemek veya değişiklik gibi yapısal risk faktörlerinin, yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne şekilde etkilediğine ilişkin kanaat edinmek suretiyle “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesine ve değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Analitik Prosedürlerin Türleri
A29. Risk değerlendirme prosedürleri kapsamında uygulanan analitik prosedürler:
• Satış alanının büyüklüğü veya satılan malların miktarı (finansal olmayan) ile satışlar arasındaki ilişki gibi finansal ve finansal olmayan bilgiler içerebilir.
• Yüksek düzeyde (daha üst seviyede) bir araya getirilmiş verileri kullanabilir. Bu sebeple, söz konusu analitik prosedürlerin sonuçları, önemli bir yanlışlık ihtimali hakkında sadece genel bir ön gösterge sağlar.
Örnek:
Karmaşıklık düzeyi daha düşük iş modellerine ve süreçlerine ve karmaşıklık düzeyi daha düşük bir bilgi sistemine sahip olanlar dâhil olmak üzere birçok işletmenin denetiminde, denetçi daha yüksek risk potansiyeline sahip alanlara ilişkin bir gösterge elde etmek amacıyla, ara dönem ya da aylık hesap bakiyelerinde önceki dönemlerdeki bakiyelere göre meydana gelen değişimler gibi basit bir bilgi karşılaştırması yapabilir.
A30. Bu BDS’de denetçinin risk değerlendirme prosedürleri kapsamında kullandığı analitik prosedürler ele alınmaktadır. BDS 52024 denetçinin analitik prosedürleri maddi doğrulama prosedürleri olarak kullanmasını (“analitik maddi doğrulama prosedürleri”) ve denetçinin analitik prosedürleri denetimin sonuna doğru uygulama sorumluluğunu ele almaktadır. Buna göre, risk değerlendirme prosedürü olarak uygulanan analitik prosedürlerin BDS 520 hükümleri uyarınca uygulanması zorunlu değildir. Bununla birlikte, BDS 520’de yer alan ana hükümler ile uygulama bölümü denetçiye, risk değerlendirme prosedürlerinin bir parçası olarak analitik prosedürlerin uygulanması konusunda fayda sağlayabilir.
24 BDS 520, “Analitik Prosedürler”
Otomatik araç ve teknikler
A31. Analitik prosedürler birtakım otomatik araç ve tekniklerin kullanılması suretiyle de uygulanabilir. Otomatik analitik prosedürlerin verilere uygulanması veri analitiği olarak ifade edilebilir.
Örnek:
Denetçi; gerçekleşmiş kayıtlı tutarlarla bütçelenen tutarlar arasında karşılaştırma yapmak için bir çizelge kullanabilir veya belirli müteakip risk değerlendirme prosedürlerinin gerektirebileceği işlem sınıfları, hesap bakiyeleri veya açıklamaları belirlemek için işletmenin bilgi sisteminden veri çekip bu verileri görselleştirme teknikleri aracılığıyla ileri bir analize tabi tutarak daha gelişmiş bir prosedür uygulayabilir.
Gözlem ve Tetkik (Bkz.: 14(c) paragrafı)
Risk Değerlendirme Prosedürü Olarak Gözlem ve Tetkikin Uygulanma Sebebi
A32. Gözlem ve tetkik, yönetimin ve başkalarının sorgulamaları sırasında edinilen bilgileri destekleyebilir, doğrulayabilir veya bu bilgilerle çelişebilir ve aynı zamanda işletme ve çevresi hakkında bilgi sağlayabilir.
Ölçeklenebilirlik
A33. Politika veya prosedürlerin belgelendirilmediği veya işletmenin resmiyet düzeyi daha düşük kontrollere sahip olduğu durumlarda bile denetçi, kontrolün uygulanmasını gözlemleme ya da tetkik etme yoluyla “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirmesini destekleyecek bazı denetim kanıtları elde edebilir.
Örnekler:
• Denetçi, işletme tarafından belgelendirilmemiş olsa dahi, doğrudan gözlemleme yoluyla stok sayımı üzerindeki kontroller hakkında kanaat edinebilir.
• Denetçi, görevler ayrılığını gözlemleme imkânına sahip olabilir.
• Denetçi, parola girişlerini gözlemleme imkânına sahip olabilir.
Risk Değerlendirme Prosedürü Olarak Gözlem ve Tetkik
A34. Risk değerlendirme prosedürleri aşağıdaki hususların gözlem veya tetkikini içerebilir:
• İşletme faaliyetleri.
• İç belgeler (iş planı ve stratejileri gibi), kayıtlar ve iç kontrol rehberleri.
• Yönetim tarafından hazırlanmış raporlar (üç aylık yönetim raporları ve ara dönem finansal tablolar gibi) ve üst yönetimden sorumlu olanlar tarafından hazırlanmış raporlar (yönetim kurulu toplantı tutanakları gibi).
• İşletmenin tesisleri ve üretim yerleri.
• Ticaret ve ekonomi dergileri, analistler, bankalar veya derecelendirme kuruluşları tarafından hazırlanan raporlar, resmî veya finansal yayınlar veya işletmenin finansal performansıyla ilgili diğer dış kaynaklardan (A79 paragrafında belirtilenler gibi) elde edilen bilgiler.
• Yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanların davranış ve eylemleri (denetim komitesi toplantısının gözlemlenmesi gibi).
Otomatik araç ve teknikler
A35. Otomatik araç ve teknikler, özellikle varlıkları, örneğin (insansız hava aracı gibi) uzaktan gözlem araçlarının kullanımı yoluyla gözlemlemek veya tetkik etmek için de kullanılabilir.
Kamu Sektörü İşletmelerine Özgü Hususlar
A36. Kamu sektöründe görev yapan denetçiler tarafından uygulanan risk değerlendirme prosedürleri, zorunlu performans raporlamasına ilişkin belgeler gibi yönetim tarafından resmî kurumlar için hazırlanan belgelerin gözlem ve tetkikini de içerebilir.
Diğer Kaynaklardan Elde Edilen Bilgiler (Bkz.: 15 inci paragraf)
Denetçinin Diğer Kaynaklardan Elde Edilen Bilgileri Dikkate Alma Sebebi
A37. Diğer kaynaklardan elde edilen bilgiler, aşağıdaki hususlarda bilgi ve kavrayış sağlayarak “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirmesi bağlamında ihtiyaca uygun olabilir:
• İşletmenin niteliği ve iş hayatına ilişkin riskleri ile önceki dönemlerden bu yana nelerin değişmiş olabileceği.
• Yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanların dürüstlüğü ve etik değerleri; bu unsurlar denetçinin kontrol çevresi hakkında kanaat oluştururken de ihtiyaca uygun olabilir.
• Geçerli finansal raporlama çerçevesi ve bunun işletmenin niteliğine ve içinde bulunduğu şartlara uygulanması.
İhtiyaca Uygun Diğer Kaynaklar
A38. İhtiyaca uygun diğer bilgi kaynakları aşağıda yer almaktadır:
• BDS 220 (Revize) uyarınca, varılan sonuçlar dâhil, denetçinin müşteri ilişkisinin ve denetimin sözleşmesinin kabulü ve devam ettirilmesiyle ilgili prosedürleri,25
• Sorumlu denetçinin işletme için yürüttüğü diğer hizmetler. Sorumlu denetçi, işletme için başka hizmetler yürütürken, işletme ve çevresi hakkında da olmak üzere denetimle ilgili ihtiyaca uygun bilgi elde etmiş olabilir. Bu tür hizmetler arasında; üzerinde mutabık kalınan prosedürler, diğer bağımsız denetimler veya ülkedeki ilave raporlama yükümlülüklerini ele alacak hizmetler gibi diğer güvence hizmetleri yer alabilir.
25 BDS 220 (Revize) Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde Kalite Yönetimi, 22-24 üncü paragraflar
Denetçinin İşletmeyle İlgili Önceki Deneyimlerinden ve Önceki Denetimlerden Elde Edilen Bilgiler (Bkz.: 16 ncı paragraf)
Önceki denetimlerden elde edilen bilgilerin cari denetim için önemli olma sebebi
A39. İşletmeyle ilgili önceki deneyimlerinden ve önceki denetimlerde uyguladığı denetim prosedürlerinden elde ettiği bilgiler denetçiye, risk değerlendirme prosedürlerinin niteliği ve kapsamını belirlemesi ile “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve değerlendirmesi konularında ihtiyaca uygun bilgi sağlayabilir.
Önceki Denetimlerden Elde Edilen Bilgilerin Niteliği
A40. Denetçinin işletmeyle ilgili önceki deneyimleri ve önceki denetimlerde uygulanan denetim prosedürleri denetçiye aşağıdaki gibi hususlar hakkında bilgi sağlayabilir:
• Geçmişte tespit edilen yanlışlıklar ve bunların zamanında düzeltilip düzeltilmediği.
• İşletme ve çevresinin niteliği ile işletmenin iç kontrolü (iç kontrol eksiklikleri dâhil).
• İşletme veya faaliyetlerinde önceki finansal dönemden bu yana gerçekleşmiş olabilecek önemli değişiklikler.
• Denetçinin gerekli denetim prosedürlerini uygularken, -karmaşık olmaları gibi sebeplerle- zorluk yaşadığı belirli türdeki işlemler ve diğer olaylar ya da hesap bakiyeleri (ve ilgili açıklamalar).
A41. İşletmeyle ilgili önceki deneyimlerinden ve önceki denetimlerde uyguladığı denetim prosedürlerinden elde ettiği bilgileri cari denetim için kullanmayı düşünmesi hâlinde denetçinin, söz konusu bilgilerin halen ihtiyaca uygun ve güvenilir olup olmadığına karar vermesi gerekir. İşletmenin niteliğinin ve içinde bulunduğu şartların değişmiş ya da yeni bilgilerin edinilmiş olması durumunda, önceki dönemlerden elde edilen bilgiler cari denetim için artık ihtiyaca uygun veya güvenilir olmayabilir. Bu tür bilgilerin ihtiyaca uygunluğuna ya da güvenilirliğine etki edebilecek değişikliklerin olup olmadığına karar vermek amacıyla denetçi, sorgulamalar yapabilir ve ilgili sistemlerin anlaşılmasına ilişkin süreç takipleri gibi diğer uygun denetim prosedürlerini uygulayabilir. Bilginin güvenilir olmaması hâlinde denetçi, içinde bulunulan şartlara uygun ilave prosedürler uygulamayı düşünebilir.
Denetim Ekibi İçinde Yapılan Müzakere (Bkz.: 17-18 inci paragraflar)
Denetim Ekibinin Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesinin Uygulanmasını ve İşletmenin Finansal Tablolarının Önemli Yanlışlıklara Olan Açıklığını Müzakere Etmesinin Zorunlu Kılınma Sebebi
A42. Geçerli finansal raporlama çerçevesinin uygulanmasının ve işletmenin finansal tablolarının önemli yanlışlıklara olan açıklığının denetim ekibi içinde müzakere edilmesi:
• Sorumlu denetçi dâhil daha deneyimli denetim ekibi üyelerine, işletme hakkındaki bilgilerine dayanan görüşlerini paylaşma fırsatı sağlar. Bilgi paylaşımı, tüm denetim ekibi üyelerinin daha geniş bir kanaat edinmesine katkıda bulunur.
• Denetim ekibi üyelerinin; işletme için tehdit oluşturan iş hayatına ilişkin riskler hakkında, yapısal risk faktörlerinin işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamaların yanlışlığa olan açıklığını nasıl etkileyebileceği hakkında ve finansal tabloların nasıl ve nerede hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlığa açık olabileceği hakkında bilgi alışverişinde bulunmalarına imkân verir.
• Denetim ekibi üyelerinin görevlendirildikleri belirli alanlarda, finansal tablolardaki muhtemel önemli yanlışlıklara ilişkin daha iyi kanaat edinmelerine ve uyguladıkları denetim prosedürlerinin sonuçlarının müteakip denetim prosedürlerinin niteliği, zamanlaması ve kapsamına ilişkin kararlar dâhil olmak üzere denetimin diğer yönlerini nasıl etkileyebileceğine ilişkin kanaat edinmelerine yardımcı olur. Müzakereler özellikle, denetim ekibi üyelerinin, işletmenin niteliği ve içinde bulunduğu şartlara ilişkin her bir üyenin kanaatini de göz önünde bulundurarak, çelişkili bilgileri yeniden değerlendirmesine yardımcı olur.
• Denetim ekibi üyelerinin denetim boyunca elde ettiği, “önemli yanlışlık” risklerinin değerlendirilmesini veya bu risklere karşı uygulanan denetim prosedürlerini etkileyebilecek yeni bilgileri iletebilecekleri ve paylaşabilecekleri bir zemin oluşturur
BDS 240; denetim ekibi içinde yapılan müzakerede, hilenin nasıl meydana gelebileceği dâhil, işletmenin finansal tablolarının nasıl ve nerede hile kaynaklı önemli yanlışlıklara açık olabileceği konusuna özel önem verilmesini zorunlu kılmaktadır.26
26 BDS 240, 16 ncı paragraf
A43. Mesleki şüphecilik, müteakip denetimler dâhil olmak üzere, denetim kanıtlarının titiz bir biçimde değerlendirilmesi ve denetim ekibi içinde yapılan müzakerenin güçlü ve açık bir biçimde gerçekleştirilmesi için gereklidir ve “önemli yanlışlık” risklerinin daha iyi bir şekilde belirlenmesi ve değerlendirilmesini sağlayabilir. Yine bu müzakere sonucunda, denetçi mesleki şüpheciliğin özel önem arz ettiği belirli denetim alanlarını belirleyebilir ve bu alanlarla ilgili denetim prosedürlerinin uygulanmasına katılmak için denetim ekibindeki uygun becerilere sahip olan daha deneyimli üyelerin katılımı sağlanabilir.
Ölçeklenebilirlik
A44. Denetim, tek bir denetçi tarafından yürütüldüğünde, (diğer bir ifadeyle denetim ekibi içinde müzakere yapmak mümkün olmadığında), A42 ve A46 paragraflarında yer verilen konuların dikkate alınması, denetçinin nerelerde “önemli yanlışlık” riskleri olabileceğini belirlemesine yine de yardımcı olabilir.
A45. Denetim, topluluk finansal tablolarının denetiminde olduğu gibi geniş bir denetim ekibi tarafından yürütüldüğünde, denetim ekibi üyelerinin tamamının tek bir müzakerede hazır bulunması her zaman gerekli veya pratik olmadığı gibi (örneğin, birden fazla yerde yürütülen denetimlerde olduğu gibi), üyelerin tamamına müzakerelerde ulaşılan tüm sonuçlar hakkında bilgi verilmesi de gerekli değildir. Sorumlu denetçi, denetim ekibi içinde gerekli görülen iletişimin kapsamını dikkate alarak, konuları -uygun hâllerde- özel beceri veya bilgi sahibi olanlar veya topluluğa bağlı birimlerde yapılacak çalışmadan sorumlu olanlar dâhil olmak üzere denetim ekibinin kilit üyeleriyle müzakere edebilir; diğer kişilerle yapılacak müzakereleri de başkalarına devredebilir. Sorumlu denetçi tarafından onaylanan bir iletişim planının oluşturulması faydalı olabilir.
Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesindeki Açıklamaların Müzakere Edilmesi
A46. Denetim ekibi tarafından yapılan müzakereler kapsamında geçerli finansal raporlama çerçevesindeki açıklama hükümlerinin dikkate alınması, geçerli finansal raporlama çerçevesinin yalnızca basitleştirilmiş açıklamalar öngördüğü durumlarda dahi, açıklamalarla bağlantılı “önemli yanlışlık” riski içerebilecek alanların denetimin başlangıç aşamasında belirlenmesine yardımcı olur. Denetim ekibinin müzakere edebileceği hususlar aşağıdakileri içerir:
• Finansal raporlama hükümlerindeki değişikliklerin, yeni ve önemli açıklamaların yapılması veya önemli açıklamaların revize edilmesiyle sonuçlanması,
• İşletmenin çevresindeki, finansal durumundaki veya faaliyetlerindeki değişikliklerin yeni ve önemli açıklamaların yapılması veya önemli açıklamaların revize edilmesiyle sonuçlanması. Örneğin; denetlenen dönemde gerçekleşen önemli bir iş birleşmesi,
• Önceki dönemlerde hakkında yeterli ve uygun denetim kanıtı elde edilmesinde zorluk yaşanan açıklamalar ve
• Hangi bilgilerin açıklanacağı hakkında yönetim tarafından önemli muhakemeler yapılanlar dâhil, karmaşık konulara ilişkin yapılan açıklamalar.
Kamu Sektörü İşletmelerine Özgü Hususlar
A47. Kamu sektöründe görev yapan denetçilerden oluşan bir denetim ekibi tarafından yapılan müzakerelerin bir parçası olarak, kamu sektörü işletmelerine ilişkin denetim yetki dayanağı veya yükümlülüklerinden doğabilecek daha kapsamlı amaçlar ve ilgili riskler de dikkate alınabilir.
İşletme ve Çevresi, Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi ve İşletmenin İç Kontrol Sistemi Hakkında Kanaat Edinilmesi (Bkz.: 19-27 nci paragraflar)
Ek 1 ila 6’da işletme ve çevresi, geçerli finansal raporlama çerçevesi ve işletmenin iç kontrol sistemi hakkında kanat edinilmesiyle ilgili ilave hususlar yer almaktadır.
Kanaat Edinme Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesi (Bkz.: 19-27 nci paragraflar)
A48. İşletme ve çevresi, geçerli finansal raporlama çerçevesi ve işletmenin iç kontrol sistemi hakkında kanaat edinilmesi; bilgilerin toplanması, güncellenmesini ve analiz edilmesini içeren dinamik, yinelenen ve denetim boyunca devam eden bir süreçtir. Dolayısıyla yeni bilgiler edinildikçe, denetçinin beklentileri değişebilir.
A49. Denetçinin işletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkındaki kanaati, önemli işlem sınıfı, hesap bakiyesi ve açıklama olabilecek işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalar hakkındaki ilk beklentilerini geliştirmesine yardımcı olabilir. Önemli olması beklenen söz konusu işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalar, denetçinin işletmenin bilgi sistemi hakkındaki kanaatinin kapsamı için dayanak oluşturur.
İşletme ve Çevresi ile Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi Hakkında Kanaat Edinilmesinin Zorunlu Kılınma Sebebi (Bkz.: 19-20 nci paragraflar)
A50. Denetçinin işletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkındaki kanaati, denetçinin işletme hakkındaki olay ve şartlar hakkında kanaat edinmesine ve geçerli finansal raporlama çerçevesi uyarınca finansal tabloların hazırlanmasında yapısal risk faktörlerinin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne şekilde ve ne ölçüde etkilediğini belirlemesine yardımcı olur. Bu tür bir bilgi, denetçinin “önemli yanlışlık” risklerini belirlediği ve değerlendirdiği bir referans çerçevesi oluşturur. Söz konusu referans çerçevesi, denetimi planlarken ve denetim boyunca aşağıdaki gibi durumlarda mesleki muhakemede bulunup mesleki şüpheciliği uygularken denetçiye yardımcı olur:
• BDS 315 veya ilgili diğer standartlar (örneğin, hile riskleriyle ilgili olarak BDS 240 veya muhasebe tahminleriyle ilgili risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi durumunda BDS 540) uyarınca finansal tablolara ilişkin “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi,
• BDS 250 uyarınca finansal tablolar üzerinde önemli bir etkiye sahip olabilecek mevzuata ilişkin aykırılıkların tespit edilmesine yardımcı olacak prosedürlerin uygulanması,27
• BDS 700 uyarınca finansal tablolarda yeterli açıklama yapılıp yapılmadığının değerlendirilmesi,28
• BDS 320 uyarınca önemliliğin veya performans önemliliğinin belirlenmesi29 veya
• Muhasebe politikalarının seçimi ve uygulanmasının uygunluğu ile finansal tablo açıklamalarının yeterli olup olmadığının değerlendirilmesi.
A51. Denetçinin işletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında edindiği kanaat, denetçinin müteakip denetim prosedürlerini nasıl planladığı ve uyguladığı hakkında da -örneğin aşağıdakileri yerine getirirken bilgi sağlar:
• BDS 520 uyarınca analitik prosedürlerin uygulanmasında kullanılmak üzere beklentilerin geliştirilmesi,30
• BDS 330 uyarınca yeterli ve uygun denetim kanıtının elde edilmesi için müteakip denetim prosedürlerinin tasarlanması ve uygulanması ve
• Elde edilen denetim kanıtlarının (örneğin, varsayımlarla veya yönetimin sözlü ve yazılı beyanlarıyla ilgili kanıtların) yeterli ve uygun olup olmadığının değerlendirilmesi.
27 BDS 250, “Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde İlgili Mevzuatın Dikkate Alınması”, 14 üncü paragraf
28 BDS 700, “Finansal Tablolara İlişkin Görüş Oluşturma ve Raporlama”, 13(d) paragrafı
29 BDS 320, “Bağımsız Denetimin Planlanmasında ve Yürütülmesinde Önemlilik”, 10-11 inci paragraflar
30 BDS 520, 5 inci paragraf
Ölçeklenebilirlik
A52. Denetçinin kanaat edinme yükümlülüğünün niteliği ve kapsamı; mesleki muhakemesinin konusudur ve işletmenin aşağıdakileri de içerecek şekilde niteliği ve içinde bulunduğu şartlara bağlı olarak işletmeden işletmeye farklılık gösterir:
• BT çevresi dâhil, işletmenin büyüklüğü ve karmaşıklığı,
• Denetçinin işletmeyle ilgili önceki deneyimleri,
• İşletmenin sistem ve süreçlerinin niteliği ile bunların resmileştirilmiş olup olmadığı ve
• İşletmenin belgelendirme niteliği ve biçimi.
A53. Denetçinin kanaat edinme yükümlülüğünün yerine getirilmesine yönelik risk değerlendirme prosedürleri, karmaşıklık düzeyi daha düşük işletmelerin denetiminde daha dar kapsamlı olabilirken, karmaşıklık düzeyi daha yüksek işletmelerin denetiminde daha geniş kapsamlı olabilir. Denetçinin edinmesi gereken kanaatin kapsamının, yönetimin işletmeyi yönetirken sahip olduğundan daha dar olması beklenir.
A54. Bazı finansal raporlama çerçeveleri, daha küçük işletmelerin, finansal tablolarında yer alan açıklamaları daha basit ve daha az ayrıntı içerecek şekilde sunmalarına izin vermektedir. Ancak bu husus, denetçinin, işletme ve çevresi ile işletme için geçerli olan geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında kanaat edinme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
A55. İşletmenin BT kullanımı ve BT çevresindeki değişikliklerin niteliği ve kapsamı, kanaat edinme yükümlülüğünün yerine getirilmesi için ihtiyaç duyulan uzmanlık becerilerini de etkileyebilir.
İşletme ve Çevresi (Bkz.: 19(a) paragrafı)
İşletmenin Organizasyon Yapısı, Ortaklık ve Üst Yönetim Yapısı ile İş Modeli (Bkz.: 19(a)(i) paragrafı)
İşletmenin organizasyon yapısı ve ortaklık yapısı
A56. İşletmenin organizasyon yapısına ve ortaklık yapısına ilişkin edinilen kanaat, denetçinin aşağıdaki gibi konulara ilişkin kanaat edinmesini sağlayabilir:
• İşletmenin yapısının karmaşıklığı.
Örnek:
İşletme tek bir işletme olabilir veya işletmenin yapısı birden fazla yerde bulunan bağlı ortaklıkları, bölümleri ya da topluluğa bağlı birimleri içerebilir. Ayrıca hukuki yapısı, işleyiş yapısından farklı olabilir. Karmaşık yapılar genellikle “önemli yanlışlık” risklerine daha fazla açıklığa sebep olabilecek etkenleri ortaya çıkarır. Bu tür konular; şerefiye, iş ortaklıkları, yatırımlar veya özel amaçlı işletmelerin uygun bir şekilde muhasebeleştirilip muhasebeleştirilmediği ve bu konulara ilişkin olarak finansal tablolarda yeterli açıklama yapılıp yapılmadığı hususlarını içerebilir.
• Ortaklık yapısı, işletme sahipleri ile -ilişkili taraflar dâhil- diğer işletmeler ve kişiler arasındaki ilişkiler. Bu kanaat, ilişkili taraf işlemlerinin uygun şekilde belirlenip belirlenmediğinin, muhasebeleştirilip muhasebeleştirilmediğinin ve finansal tablolarda yeterli bir şekilde açıklanıp açıklanmadığının belirlenmesine yardımcı olabilir.31
• İşletmenin sahipleri, üst yönetimden sorumlu olanlar ve yönetim arasındaki ayrım.
Örnek:
Karmaşıklık düzeyi daha düşük işletmelerde işletme sahipleri işletmenin yönetiminde görev alabilir, dolayısıyla sahiplerle yönetim arasında çok az fark vardır ya da hiç ayrım yoktur. Buna karşın, borsada işlem gören bazı işletmelerde olduğu gibi, yönetim, işletme sahipleri ve üst yönetimden sorumlu olanlar arasında net bir ayrım bulunabilir.32
• İşletmenin BT çevresinin yapısı ve karmaşıklığı.
Örnekler:
Bir işletme:
• Çeşitli işlerde iyi entegre olmayan birden fazla eski BT sistemine sahip olabilir, bu durum ise karmaşık bir BT çevresine yol açabilir.
• BT çevresinin farklı yönleri için dış veya iç hizmet sağlayıcıları kullanıyor olabilir (örneğin, BT çevresine ilişkin barındırma hizmeti üçüncü bir taraftan tedarik ediliyor olabilir veya bir topluluk içinde BT süreçlerinin merkezden yönetimi için paylaşımlı bir hizmet merkezi kullanılıyor olabilir).
31 BDS 550, denetçinin ilişkili taraflarla ilgili değerlendirmeleri konusundaki hükümleri tesis eder ve rehberlik sağlar.
32 BDS 260, A1 ve A2 paragrafları yönetimden sorumlu olanların belirlenmesi konusunda rehberlik sağlar ve bazı durumlarda üst yönetimden sorumlu olanların bazılarının veya tamamının işletmenin yönetiminde görev alabileceğini açıklar.
Otomatik araç ve teknikler
A57. Denetçi, bilgi sistemini anlamaya yönelik uyguladığı prosedürlerin bir parçası olarak işlem akışlarını ve işleyişi anlamak için otomatik araç ve teknikler kullanabilir. Bu prosedürlerin bir sonucu olarak denetçi, işletmenin organizasyon yapısı veya işletmenin birlikte iş yaptığı taraflar (örneğin, satıcılar, müşteriler, ilişkili taraflar) hakkında kanaat edinebilir.
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A58. Bir kamu sektörü işletmesinin ortaklık yapısı, özel sektördeki kadar ilgili olmayabilir, zira işletmeyle ilgili kararlar işletmeden ayrı olarak politik süreçler sonucunda veriliyor olabilir. Dolayısıyla, verilen bazı kararlar üzerinde yönetimin herhangi bir kontrolü bulunmayabilir. İlgili olabilecek konular arasında; işletmenin tek taraflı kararlar alma yeteneğinin ve diğer kamu sektörü işletmelerinin işletmenin görev ve yetkisi ile stratejik yönü üzerinde kontrol ya da nüfuz sahibi olma yeteneğinin anlaşılması yer alabilir.
Örnek:
Bir kamu sektörü işletmesi, stratejilerini ve hedeflerini uygulamadan önce kendisi dışındaki bir tarafa onaylatmasını gerektiren bir mevzuata tabi olabilir. Dolayısıyla, işletmenin hukuki yapısının anlaşılmasıyla ilgili konular, tabi olunan mevzuatı ve işletmenin ait olduğu sınıflandırmayı (diğer bir ifadeyle; işletmenin bir bakanlık, departman, ajans ya da başka türdeki bir işletme olmasını) içerebilir.
Üst Yönetim
Denetçinin üst yönetim hakkında kanaat edinme sebebi
A59. İşletmenin üst yönetimini anlamak, iç kontrol sistemine ilişkin olarak işletmenin uygun bir gözetim gerçekleştirme kabiliyeti hakkında kanaat edinmesi konusunda denetçiye yardımcı olabilir. Ancak bu kanaat, eksikliklere ilişkin kanıt da sağlayabilir. Böyle bir durum ise işletmenin finansal tablolarının “önemli yanlışlık” risklerine olan açıklığında bir artışı gösteriyor olabilir.
İşletmenin üst yönetimi hakkında kanaat edinmek
A60. Denetçinin, işletmenin üst yönetimi hakkında kanaat edinirken dikkate alabileceği ihtiyaca uygun konular aşağıdakileri içerir:
• Üst yönetimden sorumlu olanların tamamının veya bazılarının işletme yönetiminde icrâî nitelikte görevler üstlenip üstlenmediği.
• İcrâî görevi bulunan yönetimin yanı sıra icrâî sorumluluğu bulunmayan bir kurulun varlığı (ve ayrı şekilde bulunması).
• Üst yönetimden sorumlu olanların işletmenin hukuki yapısının ayrılmaz bir parçası olan bir pozisyonda (müdür gibi) bulunup bulunmadığı.
• Üst yönetimden sorumlu olanların -denetim komitesi gibi- bir alt grubunun olup olmadığı ve varsa grubun sorumlulukları.
• Üst yönetimden sorumlu olanların, finansal tablolara onaylanması dâhil, finansal raporlamanın gözetimine ilişkin sorumlulukları.
İşletmenin İş Modeli
Ek 1’de işletme ve işletmenin iş modeli hakkında kanaat edinmekle ilgili ilave hususlar ile özel amaçlı işletmelerle ilgili ilave hususlar yer almaktadır.
Denetçinin işletmenin iş modeli hakkında kanaat edinme sebebi
A61. İşletmenin amaçları, stratejisi ve iş modeli hakkında kanaat edinmek, işletmeyi stratejik bir düzeyde tanıma ve işletmenin iş hayatına ilişkin aldığı ve karşılaştığı riskleri anlama konusunda denetçiye yardımcı olur. İş hayatına ilişkin çoğu riskin finansal sonuçlan olduğundan ve dolayısıyla bu riskler finansal tabloları etkilediğinden, finansal tablolar üzerinde etkisi bulunan iş hayatına ilişkin riskler hakkında kanaat edinilmesi, “önemli yanlışlık” risklerini belirleme konusunda denetçiye yardımcı olur.
Örnekler:
İşletmenin iş modeli, farklı şekillerde BT kullanımına dayalı olabilir:
• İşletme fiziki bir mağazadan ayakkabı satışı yapmaktadır ve ayakkabı satışlarını kayıt altına almak için gelişmiş stok ve satış noktası sistemi kullanmaktadır veya
• İşletme; işlemlerin internet sitesi aracılığıyla başlatılması dâhil, tüm işlemlerin bir BT çevresinde işlendiği, internet sitesi üzerinden ayakkabı satışı yapmaktadır.
Her iki işletme de ayakkabı satmakla birlikte, birbirinden önemli ölçüde farklılık arz eden iş modellerinden ötürü, iş hayatına ilişkin riskleri de önemli ölçüde farklı olabilmektedir.
İşletmenin iş modeli hakkında kanaat edinmek
A62. İş modelinin bazı yönleri denetçinin edineceği kanaat açısından ilgili değilken bazı yönleri ilgilidir İş hayatına ilişkin riskler, “önemli yanlışlık” riskini de içermekle birlikte, finansal tablolardaki “önemli yanlışlık” riskinden daha kapsamlıdır. İş hayatına ilişkin risklerin tümü “önemli yanlışlık” risklerine sebep olmadığı için denetçinin iş hayatına ilişkin tüm riskleri belirleme veya bunlara ilişkin kanaat edinme sorumluluğu bulunmamaktadır.
A63. “Önemli yanlışlık” riskine olan açıklığı artıran iş hayatına ilişkin riskler aşağıdakilerden kaynaklanabilir:
• Uygun olmayan amaçlar veya stratejiler, stratejilerin etkin olmayan bir şekilde yürütülmesi ya da değişim veya karmaşıklık.
• Değişim ihtiyacının dikkate alınmaması da aşağıdaki gibi durumlardan kaynaklanan iş hayatına ilişkin risklere sebep olabilir:
o Başarısızlıkla sonuçlanabilecek ürün veya hizmetlerin geliştirilmesi,
o Başarılı biçimde geliştirilmiş olsa bile bir ürün veya hizmet için yetersiz piyasanın bulunması ya da
o Hukuki bir yükümlülük veya ticari itibar riski doğurabilecek ürün veya hizmet hataları.
• Kasıtlı veya kasıtsız olarak yönetimin taraflılığına neden olabilecek ve dolayısıyla önemli varsayımların ve yönetim veya üst yönetimden sorumlu olanların beklentilerinin makullüğünü etkileyebilecek, yönetim üzerindeki teşvik ve baskılar.
A64. İşletmenin iş modeli, amaçları, stratejileri ve finansal tablolarda “önemli yanlışlık” riskine sebep olabilecek iş hayatına ilişkin riskler hakkında kanaat edinirken denetçinin dikkate alabileceği hususlara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:
• Endüstrideki gelişmeler, örneğin işletmenin endüstrideki değişimleri takip edecek kadar personele veya uzmanlığa sahip olmaması,
• Daha fazla yükümlülüğe neden olabilecek yeni ürün ve hizmetler,
• İşletmenin işinin genişlemesi ve talebin doğru bir biçimde tahmin edilememesi,
• Eksik veya yanlış uygulamaların yapıldığı yeni muhasebe yükümlülükleri,
• Yasal zorunlulukların artmasına neden olan, mevzuattan kaynaklanan yükümlülükler,
• Cari ve ileriye yönelik finansman ihtiyaçları, örneğin işletmenin yükümlülükleri karşılayamaması sebebiyle ortaya çıkan finansman kaybı,
• BT kullanımı, örneğin hem faaliyetleri hem de finansal raporlamayı etkileyecek yeni bir BT sisteminin uygulanması,
• Bir stratejiyi uygulamanın etkileri, özellikle de yeni muhasebe yükümlülüklerine yol açacak her türlü etki.
A65. İş hayatına ilişkin riskleri genellikle yönetim belirler ve bunları ele alan yaklaşımlar geliştirir. Bu tür bir risk değerlendirme süreci, işletmenin iç kontrol sisteminin bir parçasıdır ve 22 nci paragraf ile A109-A113 paragraflarında ele alınmaktadır.
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A66. Kamu sektöründe faaliyet gösteren işletmeler, sahipleri için servet oluşturan işletmelerden farklı biçimlerde değer oluşturabilir ve sunabilir, ancak yine de belirli amacı olan bir iş modeline sahiptir. Kamu sektöründe görev yapan denetçilerin işletmenin iş modeliyle ilgili kanaat edinebileceği konular aşağıdakileri içerir:
• İlgili programlar dâhil, ilgili kamu faaliyetlerine ilişkin bilgiler.
• Kamu politikası unsurları dâhil, program amaçları ve stratejileri.
A67. Kamu sektörü işletmelerinin denetiminde “yönetim amaçları”, kamusal hesap verilebilirliği ortaya koyma yükümlülüklerinden etkilenebilir ve mevzuattan kaynaklanan amaçları içerebilir.
Sektör, Mevzuat/Düzenlemeler ve Diğer Dış Etkenler (Bkz.: 19(a)(ii) paragrafı)
Sektöre ilişkin etkenler
A68. Sektöre ilişkin ilgili etkenler, rekabetçi çevre, müşteri ve tedarikçi ilişkileri ile teknolojik gelişmeler gibi sektör şartlarını içerir. Denetçinin dikkate alabileceği hususlar aşağıdakileri içerebilir:
• Talep, kapasite ve fiyat rekabeti dâhil, piyasa ve rekabet.
• Konjonktürel veya sezonluk faaliyetler.
• İşletmenin ürünlerine ilişkin ürün teknolojisi.
• Enerji arzı ve maliyeti.
A69. İşletmenin faaliyet gösterdiği sektör, işin niteliğinden veya mevzuattan kaynaklanan belirli “önemli yanlışlık” risklerine sebep olabilir.
Örnek:
İnşaat sektöründe uzun vadeli sözleşmeler, “önemli yanlışlık” risklerine sebep olan önemli hasılat ve gider tahminleri içerebilir. Bu tür durumlarda, denetim ekibinde uygun yetkinlik ve kabiliyete sahip kişilerin yer alması önemlidir.33
33 BDS 220 (Revize), 25-28 inci paragraflar
Mevzuata ilişkin etkenler
A70. Mevzuata ilişkin etkenler düzenleyici çevreyi içerir. Düzenleyici çevre, diğer hususların yanı sıra geçerli finansal raporlama çerçevesini, yasal ve siyasi ortamı ve bunlarda meydana gelen değişiklikleri kapsar. Denetçinin dikkate alabileceği hususlar aşağıdakileri içerir:
• Belirli düzenlemelere tabi bir endüstriye ilişkin mevzuat, örneğin, ilgili açıklamalar dâhil, ihtiyati yükümlülükler.
• İşletmenin faaliyetlerini önemli ölçüde etkileyen mevzuat, örneğin, iş hukuku.
• Vergi mevzuatı.
• Kambiyo kontrolleri, mali ve finansal teşvikler (örneğin, devlet desteği programları) dâhil para politikaları, gümrük vergileri veya ticareti sınırlandıran politikalar gibi işletmenin faaliyetlerini etkileyen cari hükümet politikaları.
• Sektörü ve işletmenin faaliyetlerini etkileyen çevresel yükümlülükler.
A71. BDS 250, işletme veya işletmenin faaliyet gösterdiği endüstri veya sektör için geçerli olan mevzuata ilişkin bazı özel hükümler içerir.34
34 BDS 250, 13 üncü paragraf
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A72. Kamu sektörü işletmelerinin denetimlerinde, işletmenin faaliyetlerini etkileyen mevzuat bulunabilir. Bu unsur, işletme ve çevresi hakkında kanaat edinirken dikkate alınması gereken bir husus olabilir.
Diğer dış etkenler
A73. Genel ekonomik şartlar, faiz oranları, finansman kaynaklarına erişebilirlik, enflasyon veya para biriminin değerinin değişmesi, işletmeyi etkileyen ve denetçinin dikkate alabileceği diğer dış etkenlerdendir.
Yönetimin İşletmenin Finansal Performansını Değerlendirmek İçin Kullandığı Ölçümler (Bkz.: 19(a)(iii) paragrafı)
Denetçinin, yönetimin kullandığı ölçümler hakkında kanaat edinme sebebi
A74. İşletmenin ölçümleri hakkında kanaat edinmek, iç veya dış ölçümlerin işletme üzerinde performans hedeflerine ulaşma yönünde baskı yaratıp yaratmadığını değerlendirmesi konusunda denetçiye yardımcı olur. Bu baskılar yönetimi, yönetimin taraflılığından veya hileden kaynaklanan önemli yanlışlığa olan açıklığı artıran eylemlerde bulunmaya (örneğin, faaliyet performansını iyileştirmeye veya finansal tablolarda kasıtlı olarak yanlışlık yapmaya) sevk edebilir (hile riskleriyle ilgili hükümler ve rehberlik için BDS 240’a bakınız).
A75. Ölçümler denetçiye, ilgili finansal tablo bilgilerinin “önemli yanlışlık” riski içerebileceğine de işaret edebilir. Örneğin, performans ölçümleri, aynı endüstrideki diğer işletmelerle karşılaştırıldığında, işletme büyüklüğünün veya kârlılığının olağan dışı ve hızlı bir şekilde arttığını gösterebilir.
Yönetim tarafından kullanılan ölçümler
A76. Yönetim ve işletmedeki diğer kişiler, önemli olduğunu düşündükleri hususları ölçer ve gözden geçirirler. Yönetimin sorgulanması, finansal performansın değerlendirilmesinde ve adımların atılmasında yönetimin bazı kilit göstergeleri -kamuoyuyla paylaşılmış olsun veya olmasın- esas aldığını ortaya koyabilir. Bu tür durumlarda denetçi, işletmenin faaliyetlerini yönetmek için kullandığı bilgiyi dikkate alarak, ilgili iç veya dış performans ölçümlerini belirleyebilir. Bu tür bir sorgulama performans ölçümü veya gözden geçirmenin olmadığına işaret ediyorsa, yanlışlıkların tespit edilmeyerek düzeltilmeme riski yüksek olabilir.
A77. Finansal performansın değerlendirilmesinde kullanılan kilit göstergeler aşağıdakileri içerebilir:
• Kilit performans göstergeleri (finansal ve finansal olmayan) ile temel finansal oranlar, eğilimler ve faaliyet istatistikleri.
• Dönem bazlı finansal performans analizleri.
• Bütçeler, tahminler, varyans analizleri, bölüm bilgileri ile işletme içindeki birimler ve diğer seviyelerdeki performans raporları.
• Çalışanlara ilişkin performans ölçümleri ve teşvik primi politikaları.
• İşletmenin performansının rakipleriyle karşılaştırılması.
Ölçeklenebilirlik (Bkz.: 19(a)(iii) paragrafı)
A78. İşletmenin ölçümleri hakkında kanaat edinmek için uygulanan prosedürler işletmenin büyüklüğü veya karmaşıklığının yanı sıra işletme sahipleri veya üst yönetimden sorumlu olanların işletme yönetimine katılımına göre farklılık gösterebilir.
Örnekler:
• Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan bazı işletmeler için, işletmenin bankaya olan borçlarının (banka sözleşmelerinin) şartları, işletmenin performansı veya finansal durumuyla ilgili (azami işletme sermayesi tutan gibi) belirli performans ölçümleriyle bağlantılı olabilir. Denetçinin banka tarafından kullanılan performans ölçümlerine ilişkin kanaat edinmesi, “önemli yanlışlık” risklerine olan açıklığın nerelerde arttığını belirlemesine yardımcı olabilir.
• Sigortacılık veya bankacılık sektörlerinde faaliyet gösteren işletmeler gibi nitelik ve şartları daha karmaşık olan bazı işletmeler için, performans veya finansal durum, düzenleyici hükümlere göre (örneğin, sermaye yeterliliği ve likidite oranları performans ölçümleri gibi mevzuattan kaynaklanan oranlara göre) ölçülebilir. Denetçinin söz konusu performans ölçümlerine ilişkin kanaat edinmesi, “önemli yanlışlık” risklerine olan açıklığın nerelerde arttığını belirlemesine yardımcı olabilir.
Diğer hususlar
A79. Özellikle finansal bilgileri kamuoyuna açık olan işletmelerde işletmenin finansal performansı işletme dışındaki taraflarca da gözden geçirilebilir ve analiz edilebilir. İş hayatına ilişkin ilave kanaat edinmek veya çelişkili bilgileri belirlemek amacıyla denetçi, aşağıdakilerden elde edilen bilgiler gibi kamuoyuna açık bilgileri de dikkate alabilir:
• Analistler veya kredi kuruluşları.
• Sosyal medya dâhil, haber kuruluşları ile diğer medya organları.
• Vergi otoriteleri.
• Düzenleyici kuruluşlar.
• Sendikalar.
• Finansman sağlayıcılar.
Bu tür finansal bilgiler, genellikle denetlenen işletmeden elde edilebilir.
A80. Amaçları birbiriyle örtüşebilir olsa bile, finansal performansın ölçümü ve gözden geçirilmesi, iç kontrol sisteminin izlenmesiyle aynı anlama gelmemektedir (iç kontrol sisteminin izlenmesi, A114-A122 paragraflarında iç kontrol sisteminin bir bileşeni olarak ele alınmıştır):
• Performansın ölçümü ve gözden geçirilmesi, iş performansının yönetim tarafından (veya üçüncü taraflarca) belirlenen hedefleri karşılayıp karşılamadığını tespit etmeye yöneliktir.
• Bunun aksine, iç kontrol sisteminin izlenmesi, yönetimin finansal performansı ölçmesi ve gözden geçirmesiyle ilgili olanlar dâhil olmak üzere, kontrollerin etkinliğinin izlenmesiyle ilgilenir.
Bununla birlikte bazı durumlarda, performans göstergeleri yönetimin kontrol eksikliklerini belirlemesine yardımcı olacak bilgiler de sağlar.
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A81. Kamu sektöründe görev yapan denetçiler, işletmenin finansal performansını değerlendirmek için kamu sektörü işletmesi tarafından kullanılan ilgili ölçümleri dikkate almanın yanı sıra, kamu yararına olan sonuçlara ulaşılması gibi finansal olmayan bilgileri de (belirli bir program çerçevesinde yardım edilen kişi sayısı gibi) dikkate alabilir.
Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi (Bkz.: 19(b) paragrafı)
Geçerli Finansal Raporlama Çerçevesi ile İşletmenin Muhasebe Politikaları Hakkında Kanaat Edinmek
A82. İşletmenin geçerli finansal raporlama çerçevesi ile bunun işletme ve çevresinin niteliği ve içinde bulunduğu şartlar bağlamında nasıl uygulandığı hakkında kanaat edinirken denetçinin dikkate alabileceği hususlar aşağıdakileri içerir:
• Geçerli finansal raporlama çerçevesi uyarınca finansal raporlama, örneğin:
o Finansal tablolardaki endüstriye özgü önemli işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve ilgili açıklamalar için (örneğin, bankalar için krediler ve yatırımlar veya tıbbi üretim yapan işletmeler için araştırma ve geliştirme) endüstriye özgü muhasebe ilkeleri ve endüstriye özgü uygulamalar.
o Hasılatın finansal tablolara alınması.
o İlgili kredi zararları dâhil, finansal araçların muhasebeleştirilmesi.
o Yabacı para cinsinden varlık, yükümlülük ve işlemler.
o İhtilaflı veya yeni ortaya çıkmakta olan alanlar (örneğin, kripto para biriminin muhasebeleştirilmesi) dâhil, olağandışı veya karmaşık işlemlerin muhasebeleştirilmesi.
• Muhasebe politikalarında yapılan değişiklikler ve bu değişikliklerin sebepleri dâhil, işletmenin muhasebe politikaları seçimi ve uygulaması hakkında edinilen kanaat aşağıdaki gibi hususları içerebilir:
o İşletmenin önemli ve olağandışı işlemleri finansal tablolara almak, ölçmek, sunmak ve açıklamak için kullandığı yöntemler.
o Resmi bir düzenlemenin veya görüş birliğinin bulunmadığı ihtilaflı veya yeni ortaya çıkmakta olan alanlardaki önemli muhasebe politikalarının etkisi.
o İşletmenin muhasebe politikalarında değişikliğe gidilmesini gerektiren; geçerli finansal raporlama çerçevesindeki değişiklikler veya vergi reformları gibi çevresel değişiklikler.
o İşletme için yeni olan finansal raporlama standartları ve mevzuat ile işletmenin bu tür yükümlülükleri ne zaman veya nasıl uygulamaya başlayacağı ve bunlara nasıl uygunluk sağlayacağı.
A83. İşletme ve çevresi hakkında kanaat edinmek, işletmenin finansal raporlama sürecinde (örneğin, önceki dönemlerden bu yana) nerelerde değişiklik beklenebileceğini değerlendirmesinde denetçiye yardımcı olabilir.
Örnek:
İşletmenin dönem içinde önemli bir iş birleşmesi yapmış olması hâlinde muhtemelen denetçi, söz konusu iş birleşmesiyle ilgili işlem sınıflarında, hesap bakiyelerinde ve açıklamalarda değişiklik meydana gelmesini bekler. Diğer taraftan, dönem içinde geçerli finansal raporlama çerçevesinde önemli bir değişiklik olmaması hâlinde, denetçinin edindiği kanaat, önceki dönemlerde edinilen kanaatin halen geçerli olduğunun doğrulanmasına yardımcı olabilir.
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A84. Bir kamu sektörü işletmesinin geçerli finansal raporlama çerçevesi, bağlı bulunduğu ülke düzenlemeleri tarafından belirlenir. İşletmenin geçerli finansal raporlama yükümlülüklerini uygulaması ile bunun işletme ve çevresinin niteliği ve içinde bulunduğu şartlar bağlamında nasıl uygulandığı hususunda dikkate alınabilecek konular arasında işletmenin, Uluslararası Kamu Sektörü Muhasebe Standartları uyarınca tam tahakkuk esası veya nakit esası ya da bu iki esasın karmasından hangisini uyguladığı da bulunur.
Yapısal risk faktörlerinin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne şekilde etkilediği (Bkz.: 19(c) paragrafı)
Ek 2’de yapısal risk faktörüne göre sınıflandırılmış, “önemli yanlışlık” riskinin oluşmasına neden olabilecek olay ve şartlara ilişkin örnekler yer almaktadır.
Denetçinin işletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında kanaat edinmesi sırasında yapısal risk faktörlerine ilişkin kanaat edinme sebebi
A85. İşletme ve çevresi ile geçerli finansal raporlama çerçevesi hakkında kanaat edinmek, denetçinin işlem sınıfları, hesap bakiyeleri veya açıklamalara ilişkin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıldığını etkileyecek özellikteki olay veya şartları belirlemesine yardımcı olur. Bu özellikler yapısal risk faktörleridir. Yapısal risk faktörleri, bir yanlışlığın meydana gelme ihtimalini veya meydana gelmesi durumunda söz konusu yanlışlığın büyüklüğünü etkilemek suretiyle yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını etkileyebilir. Yapısal risk faktörlerinin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne şekilde etkilediğine ilişkin kanaat edinmek, denetçinin yanlışlık ihtimaline veya yanlışlığın büyüklüğüne ilişkin ön kanaat edinmesine yardımcı olur ve bu ön kanaat, denetçinin 28(b) paragrafına uygun olarak yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesine yardımcı olur. Yapısal risk faktörlerinin yönetim beyanlarının yanlışlığa olan açıklığını ne ölçüde etkilediğine ilişkin kanaat edinmek, denetçinin 31 (a) paragrafı uyarınca yapısal riski değerlendirmesi sırasında muhtemel bir yanlışlığın ihtimalini ve büyüklüğünü değerlendirmesine de yardımcı olur. Buna göre, yapısal risk faktörlerine ilişkin kanaat edinmek, denetçiye müteakip denetim prosedürlerini tasarlama ve uygulama konusunda da yardımcı olabilir.
A86. Denetçinin yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve yapısal riski değerlendirmesi, denetçinin diğer risk değerlendirme prosedürlerini ve müteakip denetim prosedürlerini uygularken ya da BDS’ler tarafından zorunlu kılınan diğer yükümlülükleri yerine getirirken (Bkz.: A95, A103, A111, A121, A124 ve A151 paragrafları) elde ettiği denetim kanıtlarından da etkilenebilir.
Yapısal risk faktörlerinin bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklama üzerindeki etkisi
A87. Bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamanın karmaşıklık veya subjektiflikten kaynaklanan yanlışlığa ne kadar açık olduğu, çoğunlukla söz konusu işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamanın değişim veya belirsizliğe ne ölçüde maruz kaldığıyla yakından ilgilidir.
Örnek:
İşletmenin, (seçimi önemli bir muhakemeye tabi olan) varsayımlara dayalı bir muhasebe tahmininin olması durumunda, muhasebe tahmininin ölçümü hem subjektiflik hem de belirsizlikten etkilenebilecektir.
A88. Bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklamanın karmaşıklık veya subjektiflik nedeniyle yanlışlığa olan açıldığı ne kadar fazlaysa, denetçinin de mesleki şüphecilik içerisinde hareket etme ihtiyacı o denli yüksek olacaktır. Ayrıca bir işlem sınıfı, hesap bakiyesi veya açıklama karmaşıklık, subjektiflik, değişim veya belirsizlik nedeniyle yanlışlığa açık olduğunda, söz konusu yapısal risk faktörleri, kasıtlı olsun veya olmasın, yönetimin taraflılığı için fırsat oluşturabilir ve yönetimin taraflılığı nedeniyle yanlışlığa olan açıklığı etkiler. Denetçinin “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve yönetim beyanı düzeyinde yapısal riske ilişkin değerlendirmesi de yapısal risk faktörlerinin birbirleriyle olan ilişkisinden etkilenir.
A89. Yönetimin taraflılığı nedeniyle yanlışlığa olan açıklığı etkileme ihtimali bulunan olay veya şartlar, diğer hile riski faktörleri nedeniyle yanlışlığa olan açıklığı da etkileyebilir. Buna göre bu bilgi, denetçinin diğer risk değerlendirme prosedürlerinden ve yürütülen ilgili çalışmalardan elde edilen bilgilerin, bir veya daha fazla hile riski faktörünün varlığına işaret edip etmediğini değerlendirmesini zorunlu kılan BDS 240’ın 24 üncü paragrafı uyarınca kullanılacak ihtiyaca uygun bir bilgi olabilir.
İşletmenin İç Kontrol Sistemi Hakkında Kanaat Edinilmesi (Bkz.: 21-27 nci paragraflar)
Ek 3’de işletmenin iç kontrol sisteminin niteliği ile iç kontrolün yapısal kısıtlamaları daha ayrıntılı şekilde belirtilmektedir. Ek 3’de aynı zamanda BDS’lerin amaçları bakımından iç kontrol sisteminin bileşenlerine ilişkin ilave açıklamalar yer almaktadır.
A90. Denetçinin işletmenin iç kontrol sistemi hakkındaki kanaati, 21 ila 27 nci paragraflarda belirtilen iç kontrol sisteminin bileşenlerinin her birini anlamak ve değerlendirmek için uygulanan risk değerlendirme prosedürleri vasıtasıyla edinilir.
A91. Bu BDS’nin amaçları bakımından işletmenin iç kontrol sisteminin bileşenleri, bir işletmenin iç kontrol sistemini nasıl tasarladığını, uyguladığını, sürdürdüğünü veya belirli bir bileşeni nasıl sınıflandırdığını yansıtmayabilir. İşletmeler iç kontrol sisteminin farklı yönlerini açıklamak için farklı terminoloji veya çerçeveler kullanabilir. Denetimin amaçları bakımından denetçiler de bu BDS’de belirtilen tüm bileşenleri ele almak kaydıyla farklı terminoloji veya çerçeveler kullanabilirler.
Ölçeklenebilirlik
A92. İşletmenin iç kontrol sistemini tasarlama, uygulama ve sürdürme şekli işletmenin büyüklüğüne ve karmaşıklığına göre farklılık gösterir. Örneğin karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmeler, amaçlarına ulaşmak için daha az yapılandırılmış veya daha basit kontroller (diğer bir ifadeyle politika ve prosedürler) kullanabilir.
Kamu sektörü işletmelerine özgü hususlar
A93. Kamu sektöründe görev yapan denetçilerin genellikle iç kontrole ilişkin (belirlenmiş uygulama kurallarına uygunluğun raporlanması veya harcamaların bütçeye göre raporlanması gibi) ilâve sorumlulukları bulunur. Ayrıca, kamu sektöründe görev yapan denetçilerin mevzuata uygunluk hakkında raporlama yapma sorumluluğu da bulunabilir. Sonuç olarak, kamu sektöründe görev yapan denetçilerin iç kontrolü gözden geçirmesi daha kapsamlı ve ayrıntılı olabilir.
İşletmenin İç Kontrol Sistemi Bileşenlerinde Bilgi Teknolojileri
Ek 5, işletmenin iç kontrol sistemi bileşenlerinde BT kullanımına ilişkin kanaat edinilmesi konusunda ilave rehberlik sağlamaktadır.
A94. Bir denetimin genel amacı ve kapsamı, işletmenin, ağırlıklı olarak manuel bir çevrede, tamamıyla otomatik bir çevrede veya manuel ve otomatik unsurların bileşiminden oluşan bir çevrede (diğer bir ifadeyle, işletmenin iç kontrol sisteminde manuel ve otomatik kontroller ve diğer kaynaklar kullanılmaktadır) faaliyet göstermesine göre farklılık göstermez.
İşletmenin İç Kontrol Sisteminin Bileşenlerinin Niteliği Hakkında Kanaat Edinmek
A95. Kontrollerin tasarım etkinliğini ve bu kontrollerin uygulanıp uygulanmadığını değerlendirirken (Bkz.: A175-A181 paragrafları) denetçinin işletmenin iç kontrol sistemi bileşenlerinin her biri hakkında edindiği kanaat, işletmenin iş hayatına ilişkin riskleri ve bunlara nasıl karşılık verdiği konusunda bir ön kanaat teşkil eder. Söz konusu ön kanaat, aynı zamanda denetçinin “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesini ve değerlendirmesini de farklı şekillerde etkileyebilir (Bkz.: A86 paragrafı). Denetçinin, kontrollerin işleyiş etkinliğini test etmeye yönelik planları dâhil olmak üzere, müteakip denetim prosedürlerini tasarlamasına ve uygulamasına yardımcı olur. Örneğin:
• Denetçinin işletmenin kontrol çevresi, işletmenin risk değerlendirme süreci ve işletmenin kontrol bileşenlerini izleme süreci hakkındaki kanaatinin finansal tablo düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesini etkilemesi daha muhtemeldir.
• Denetçinin işletmenin bilgi sistemi ve iletişimi ile işletmenin kontrol faaliyetleri bileşeni hakkındaki kanaatinin yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesini etkilemesi daha muhtemeldir.
Kontrol Çevresi, İşletmenin Risk Değerlendirme Süreci ve İşletmenin İç kontrol Sistemini İzleme Süreci (Bkz.: 21-24 üncü paragraflar)
A96. Kontrol çevresindeki kontroller, işletmenin risk değerlendirme süreci ve işletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci esasen dolaylı kontrollerdir (diğer bir ifadeyle, yönetim beyanı düzeyindeki yanlışlıkları önlemek, tespit etmek veya düzeltmek için yeterince açık olmayan, fakat diğer kontrolleri destekleyen ve böylelikle bir yanlışlığın zamanında tespit edilme veya önlenme ihtimali üzerinde dolaylı etkisi olan kontrollerdir). Ancak, bu bileşenler içindeki bazı kontroller ayrıca doğrudan kontroller de olabilir.
Denetçinin kontrol çevresi, işletmenin risk değerlendirme süreci ve işletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci hakkında kanaat edinmesinin zorunlu kılınma sebebi
A97. Kontrol çevresi, diğer iç kontrol sistemi bileşenlerinin işlemesi için genel bir zemin oluşturur. Kontrol çevresi, yanlışlıkları doğrudan önlemez, tespit etmez ve düzeltmez ancak iç kontrol sisteminin diğer bileşenlerindeki kontrollerin etkinliğini etkileyebilir. Benzer şekilde, işletmenin risk değerlendirme süreci ve iç kontrol sistemini izleme süreci, aynı zamanda iç kontrol sisteminin bütününü destekleyecek şekilde işlemek üzere tasarlanmıştır.
A98. Söz konusu bileşenler işletmenin iç kontrol sisteminin zeminini oluşturacak mahiyette olduğu için bu bileşenlerin işleyişindeki herhangi bir eksikliğin finansal tabloların hazırlanmasında yaygın bir etkisi olabilir. Bu nedenle, denetçinin bu bileşenlere ilişkin kanaat ve değerlendirmeleri, denetçinin finansal tablo düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesini ve değerlendirmesini etkiler, ayrıca yönetim beyanı düzeyindeki “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve değerlendirmesini de etkileyebilir. Finansal tablo düzeyindeki “önemli yanlışlık” riskleri, denetçinin bu risklere yönelik yapacağı genel işlerin (vereceği genel karşılığın) tasarımını etkiler, aynı zamanda bu risklerin BDS 330’da açıklandığı üzere denetçinin uygulayacağı müteakip denetim prosedürlerinin niteliği, zamanlaması ve kapsamı üzerinde de etkisi bulunmaktadır35.
35 BDS 330, A1-A3 paragrafları
Kontrol çevresi hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 21 inci paragraf)
Ölçeklenebilirlik
A99. Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerdeki kontrol çevresinin niteliği, karmaşıklık düzeyi daha yüksek olan işletmelerdekinden farklı olabilir. Örneğin, karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerde, üst yönetimden sorumlu olanlar arasında bağımsız veya işletme dışından bir üye bulunmayabilir. Ayrıca, başka ortakların bulunmadığı ve sahibi tarafından yönetilen işletmelerde, üst yönetim görevi doğrudan işletmenin sahibi olan yönetici tarafından üstlenilmiş olabilir. Buna göre, işletmenin kontrol çevresiyle ilgili bazı hususlar daha az ihtiyaca uygun olabilir veya uygulanabilir olmayabilir.
A100. Ayrıca, karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerde kontrol çevresi unsurlarına ilişkin denetim kanıtları -özellikle yönetim ile diğer personel arasındaki iletişimin gayri resmi olduğu durumlarda- yazılı biçimde bulunmayabilir, ancak içinde bulunulan şartlar çerçevesinde denetim kanıtlan yine de ihtiyaca uygun ve güvenilir olabilir.
Örnekler:
• Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan bir işletmede organizasyon yapısı muhtemelen daha basit olacak ve finansal raporlamayla ilgili görevleri yerine getirecek az sayıda çalışan bulunacaktır.
• Üst yönetim görevinin doğrudan işletmenin sahibi olan yönetici tarafından üstlenilmiş olması durumunda, denetçi üst yönetimden sorumlu olanların bağımsızlığı hususunun ihtiyaca uygun olmadığına karar verebilir.
• Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerde yazılı iş ahlâkı kuralları bulunmayabilir, bunun yerine, sözlü iletişim ve yönetimin örnek teşkil etmesi yoluyla dürüstlük ve etik davranışın önemini vurgulayan bir kültür geliştirilmiş olabilir. Sonuç olarak, denetçinin karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerin kontrol çevresi hakkında kanaat edinilmesi açısından, yönetimin veya işletmenin sahibi olan yöneticinin tutumu, farkındalığı ve eylemleri özel önem taşır.
Kontrol çevresi hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 21 (a) paragrafı)
A101. Denetçinin kontrol çevresi hakkında kanaat edinmesi açısından denetim kanıtları, sorgulamalar ve diğer risk değerlendirme prosedürlerinin birlikte uygulanması yoluyla (diğer bir ifadeyle, gözlem veya belgelerin tetkik edilmesi suretiyle yapılan destekleyici sorgulamalarla) elde edilebilir.
A102. Denetçi, yönetimin dürüstlük ve etik değerlere ne düzeyde bağlılık gösterdiğini değerlendirirken, yönetimin ve çalışanların sorgulanması ve işletme dışındaki kaynaklardan edinilen bilgilerin dikkate alınması yoluyla aşağıdaki hususlarda kanaat edinebilir:
• Yönetimin, iş uygulamaları ve etik davranışa ilişkin görüşlerini çalışanlarına nasıl ilettiği ve
• Yönetimin yazılı iş ahlakı kurallarının tetkik edilmesi ve yönetimin bu kuralları destekler biçimde hareket edip etmediğinin gözlemlenmesi.
Kontrol çevresinin değerlendirilmesi (Bkz.: 21(b) paragrafı)
Denetçinin kontrol çevresini değerlendirme sebebi
A103. İşletmenin dürüstlük ve etik değerlere olan bağlılığıyla tutarlı davranışları nasıl gösterdiğine ilişkin olarak denetçinin yaptığı değerlendirme (kontrol çevresinin işletmenin iç kontrol sisteminin diğer bileşenleri için uygun bir zemin oluşturup oluşturmadığı ve belirlenen kontrol eksikliklerinin iç kontrol sisteminin diğer bileşenlerine zarar verip vermediği), denetçinin iç kontrol sistemin diğer bileşenlerindeki muhtemel sorunları belirlemesine yardımcı olur. Bunun nedeni, kontrol çevresinin işletmenin iç kontrol sisteminin diğer bileşenleri için zemin oluşturmasıdır. Bu değerlendirme, aynı zamanda denetçinin, işletmenin karşı karşıya kaldığı risklere ilişkin kanaat edinmesine ve dolayısıyla finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerindeki “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve değerlendirmesine yardımcı olabilir (Bkz.: A86 paragrafı).
Denetçinin kontrol çevresine ilişkin değerlendirmesi
A104. Denetçinin kontrol çevresine ilişkin değerlendirmesi, 21 (a) paragrafı uyarınca edinilen kanaate dayanır.
A105. Bazı işletmelerde çok geniş takdir yetkisi kullanan tek bir kişi baskın olabilir. Söz konusu kişinin tutum ve eylemlerinin işletme kültürü üzerinde, dolayısıyla kontrol çerçevesi üzerinde yaygın bir etkisi bulunabilir. Bu tür bir etki olumlu veya olumsuz olabilir.
Örnek:
Tek bir kişinin doğrudan katılımı, işletmenin büyüme ve diğer amaçlarına ulaşmasında esas teşkil edebilir, aynı zamanda etkin bir iç kontrol sistemine önemli ölçüde katkı sağlayabilir. Öte yandan, böyle bir bilgi ve yetkinin tek kişinin elinde toplanması, kontrollerin yönetim tarafından ihlal etmesi suretiyle yanlışlığa olan açıklığın artmasına da yol açabilir.
A106. Denetçi, üst yönetimden sorumlu olanlar arasındaki bağımsız üyelerin katılımını da dikkate alarak, kıdemli yöneticilerin felsefesinin ve çalışma şeklinin kontrol çevresinin farklı unsurlarını nasıl etkileyebileceğini mütalaa edebilir.
A107. Kontrol çevresi iç kontrol sistemi için uygun bir zemin oluşturabilir ve hile riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir, ancak uygun bir kontrol çevresi hile için her zaman etkin bir caydırıcı unsur olmayabilir.
Örnek:
Finans, muhasebe ve BT alanlarında yetkin personelin istihdamına yönelik insan kaynakları politika ve prosedürleri, finansal bilgilerin işlenmesindeki ve kayıt altına alınmasındaki hata riskini azaltabilir. Ancak söz konusu politika ve prosedürler, kontrollerin üst düzey yöneticiler tarafından (örneğin, kazançları olduğundan fazla göstermek için) ihlal edilmesini azaltmayabilir.
A108. İşletmenin BT kullanımı bakımından denetçinin kontrol çevresine ilişkin değerlendirmesi aşağıdaki gibi hususları içerebilir:
• İşletmenin teknoloji platformu veya mimarisinin karmaşıklığı veya olgunluğu ile finansal raporlamayı desteklemek için işletmenin BT uygulamalarına ne kadar güvendiği dâhil, BT alanındaki üst yönetimin işletmenin niteliği ve karmaşıklığıyla ve BT sayesinde yürütülen iş faaliyetleriyle orantılı olup olmadığı.
• BT ile ilgili yönetime ilişkin organizasyon yapısı ve tahsis edilmiş kaynaklar (örneğin, işletmenin uygun bir BT çevresine ve gerekli iyileştirmelere yatırım yapıp yapmadığı veya -işletmenin ticari yazılım (az bir değişiklikle veya değişiklik yapmaksızın) kullanması durumu da dâhil- uygun becerilere sahip yeterli sayıda kişiyi istihdam edip etmediği).
İşletmenin risk değerlendirme süreci hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 22-23 üncü paragraflar)
İşletmenin risk değerlendirme sürecine ilişkin kanaat (Bkz.: 22(a) paragrafı)
A109. A62 paragrafında açıklandığı üzere, iş hayatına ilişkin risklerin tamamı “önemli yanlışlık” risklerine sebep olmaz. Yönetimin veya -uygun hâllerde- üst yönetimden sorumlu olanların:
• Amaçlarla ilgili risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla işletmenin amaçlarını yeterli hassaslık ve açıklıkla nasıl belirttikleri,
• İşletmenin amaçlarına ulaşılmasıyla ilgili riskleri nasıl belirledikleri ve risklerin nasıl yönetilmesi gerektiğine dayanak olarak riskleri nasıl analiz ettikleri ve
• İşletmenin amaçlarına ulaşılmasıyla ilgili riskleri dikkate alırken hile ihtimalini nasıl değerlendirdikleri,36
yönetim ve üst yönetimden sorumlu olanların finansal tabloların hazırlanmasıyla ilgili iş hayatına ilişkin riskleri nasıl belirlediğini ve bu riskleri ele almak için atacakları adımlara nasıl karar verdiklerini anlamak amacıyla denetçinin dikkate alabileceği hususlardır.
36 BDS 240, 19 uncu paragraf
A110. Denetçi, iş hayatına ilişkin bu tür risklerin işletmenin finansal tabloları hazırlaması ve iç kontrol sisteminin diğer yönleri üzerinde ne tür etkileri olacağını mütalaa edebilir.
İşletmenin risk değerlendirme sürecini değerlendirmek (Bkz.: 22(b) paragrafı)
Denetçinin işletmenin risk değerlendirme sürecinin uygun olup olmadığını değerlendirme sebebi
A111. Denetçinin işletmenin risk değerlendirme sürecine ilişkin değerlendirmesi, işletmenin nerelerde risk oluşabileceğini belirlediğine ve bu risklere nasıl karşılık verdiğine ilişkin kanaat edinirken denetçiye yardımcı olabilir. Denetçinin işletmenin iş hayatına ilişkin risklerini nasıl belirlediğine, değerlendirdiğine ve ele aldığına ilişkin değerlendirmesi, işletmenin karşı karşıya olduğu risklerin işletmenin niteliğine ve karmaşıklığına uygun bir şekilde belirlenip belirlenmediğine, değerlendirilip değerlendirilmediğine ve ele alınıp alınmadığına ilişkin kanaat edinirken denetçiye yardımcı olur. Bu değerlendirme, finansal tablo ve yönetim beyanı düzeylerindeki “önemli yanlışlık” risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesinde de denetçiye yardımcı olabilir (Bkz.: A86 paragrafı).
İşletmenin risk değerlendirme sürecinin uygun olup olmadığını değerlendirmek (Bkz.: 22(b) paragrafı)
A112. Denetçinin işletmenin risk değerlendirme sürecinin uygun olup olmadığına ilişkin değerlendirmesi, 22(a) paragrafı uyarınca edinilen kanaate dayanır.
Ölçeklenebilirlik
A113. İşletmenin niteliği ve karmaşıklığı dikkate alındığında işletmenin risk değerlendirme sürecinin işletmenin içinde bulunduğu duruma uygun olup olmadığı, mesleki muhakemesinin konusudur.
Örnek:
Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan bazı işletmelerde, özellikle sahibi tarafından yönetilen işletmelerde, uygun bir risk değerlendirmesi, yönetimin veya işletmenin sahibi olan yöneticinin doğrudan müdahalesiyle yürütülüyor olabilir (örneğin yönetici veya işletmenin sahibi olan yönetici, iş hayatına ilişkin yeni ortaya çıkmakta olan riskleri belirlemek amacıyla rakiplerin faaliyetlerini ve piyasadaki diğer gelişmeleri izlemeye rutin olarak zaman ayırıyor olabilir). Bu tür işletmelerde risk değerlendirmesinin yapıldığına ilişkin kanıtlar genellikle resmi şekilde belgelendirilmez ancak yönetimin risk değerlendirme prosedürlerini gerçekten uyguladığı, denetçinin yönetim ile yaptığı müzakerelerden anlaşılabilir.
İşletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 24 üncü paragraf)
Ölçeklenebilirlik
A114. Karmaşıklık düzeyi daha düşük olan işletmelerde, özellikle sahibi tarafından yönetilen işletmelerde, denetçinin işletmenin iç kontrol sistemini izleme sürecine ilişkin kanaati, genellikle yönetimin veya işletmenin sahibi olan yöneticinin faaliyetlere nasıl doğrudan katıldığı üzerine odaklanır çünkü başka bir izleme faaliyeti bulunmayabilir.
Örnek:
Yönetim, aylık hesap özetlerinde hata bulunduğu konusunda müşterilerinden şikâyet alabilir, bu tür şikâyetler işletmenin sahibi olan yöneticinin müşteri ödemelerinin muhasebe kayıtlarına yansıtılma zamanıyla ilgili sorunlar olduğunu fark etmesine neden olur.
A115. İç kontrol sisteminin izlenmesine ilişkin resmi bir sürecin bulunmadığı işletmelerde, iç kontrol sistemini izleme sürecine ilişkin kanaat edinilmesi, işletmenin yanlışlıkları önlemesine veya tespit etmesine katkı sağlamak amacıyla tasarlanan, yönetimin kullandığı muhasebe bilgilerinin periyodik olarak gözden geçirilmesini içerebilir.
İşletmenin iç kontrol sistemini izleme süreci hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 24(a) paragrafı)
A116. İşletmenin iç kontrol sistemini nasıl izlediğine ilişkin kanaat edinmek amacıyla denetçinin dikkate alabileceği ihtiyaca uygun hususlar aşağıdakileri içerir:
• İzleme faaliyetlerinin tasarımı, örneğin dönemsel veya sürekli olup olmadığı,
• İzleme faaliyetlerinin uygulanması ve sıklığı,
• Kontrollerin etkin olup olmadığını belirlemek amacıyla izleme faaliyetlerinin sonuçlarının zamanında değerlendirilmesi ve
• İyileştirici adım atma sorumluluğu bulunan kişilere zamanında bildirilmesi dâhil, belirlenen eksikliklerin uygun iyileştirici adımlar atılarak nasıl ele alındığı.
A117. Denetçi; işletmenin iç kontrol sistemini izleme sürecinin, BT kullanımını içeren izleme bilgisi işleme kontrollerini nasıl ele aldığını da dikkate alabilir. Bu duruma ilişkin örnekler aşağıda yer almaktadır:
• Karmaşık BT çevrelerinin izlenmesine yönelik olarak;
o Bilgi işleme kontrollerinin devam eden tasarım etkinliğini değerlendiren ve bunları şartlardaki değişikliklere uygun şekilde uyarlayan kontroller veya
o Bilgi işleme kontrollerinin işleyiş etkinliğini değerlendiren kontroller.
• Görevler ayrılığını tesis eden otomatik bilgi işlem kontrollerinde uygulanan izinleri izleyen kontroller.
• Finansal raporlamanın otomasyonuyla ilgili hataların veya kontrol eksikliklerinin nasıl belirlendiğini ve ele alındığını izleyen kontroller.
İşletmenin iç denetim fonksiyonu hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 24(a)(ii) paragrafı)
Ek 4’te işletmenin iç denetim fonksiyonu hakkında kanaat edinilmesiyle ilgili ilave hususlar yer almaktadır.
A118. Denetçinin, iç denetim fonksiyonu içindeki uygun kişileri sorgulaması, iç denetim fonksiyonunun sorumluluklarının niteliğine ilişkin bir kanaat edinmesine yardımcı olur. İç denetim fonksiyonunun sorumluluklarının işletmenin finansal raporlamasıyla ilgili olduğuna karar vermesi durumunda denetçi, iç denetim fonksiyonunun denetlenen döneme ilişkin -varsa- denetim planını inceleyerek ve fonksiyon içindeki uygun kişilerle söz konusu denetim planını müzakere ederek, iç denetim fonksiyonunun yürüttüğü veya yürüteceği çalışmalar hakkında daha fazla kanaat edinebilir. Bu kanaat, denetçinin yaptığı sorgulamalardan elde ettiği bilgilerle birlikte, doğrudan denetçinin “önemli yanlışlık” risklerini belirlemesi ve değerlendirmesiyle ilgili de bilgi sağlayabilir. İç denetim fonksiyonu hakkında elde ettiği ön kanaate dayanarak, uygulanacak denetim prosedürlerinin nitelik veya zamanlamasını değiştirmek veya kapsamını daraltmak amacıyla iç denetim fonksiyonunun çalışmalarını kullanmayı düşünmesi hâlinde denetçi, BDS 61037’u uygular.
37 BDS 610, “İç Denetçi Çalışmalarının Kullanılması”
İşletmenin iç kontrol sistemini izleme sürecinde kullanılan diğer bilgi kaynakları
Bilgi kaynakları hakkında kanaat edinmek (Bkz.: 24(b) paragrafı)
A119. Yönetimin izleme faaliyetleri, sorunlu veya iyileştirilmesi gereken alanlara işaret eden müşteri şikâyetleri ve düzenleyici kurum yorumları gibi dış taraflarca iletilen hususlardan elde edilen bilgilerin kullanılmasını da içerebilir.
Denetçinin işletmenin iç kontrol sistemini izlemek için kullandığı bilgi kaynaklarına ilişkin kanaat edinmesinin zorunlu kılınma sebebi
A120. İşletmenin iç kontrol sistemini izlerken kullandığı bilgi kaynaklarına ilişkin kanaat edinmek, kullanılan bilgilerin ihtiyaca uygun ve güvenilir olup olmadığı dâhil olmak üzere, denetçinin işletmenin iç kontrol sistemini izleme sürecinin uygun olup olmadığını değerlendirmesine yardımcı olur. İzlemede kullanılan bilgilerin, sağlam bir dayanağı olmaksızın, uygun ve güvenilir olduğunun yönetim tarafından kabul edilmesi durumunda, bilgide mevcut olabilecek hatalar, yönetimin izleme faaliyetlerinden yanlış sonuçlar çıkarmasına yol açabilir.
Belgenin devamı okuyucuda yükleniyor.