UGRL Pestisit Analizleri İçin Metot Validasyonu ve Ölçüm Belirsizliği Hesaplaması Açıklamalı Uygulama Rehberi
- Tür
- Resmi Gazete
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
1. METOT VALİDASYONU
Pestisit analizleri yapan laboratuvarlar için SANCO/12495/2011 nolu “Gıda ve Yemlerde Pestisit Kalıntı Analizlerine Yönelik Metot Validasyonu ve Kalite Kontrol Prosedürleri” (Method Validation and Quality Control Procedures for Pesticide Residues Analysis in Food and Feed) başlıklı SANCO dökümanı1 temel rehber niteliğindedir. Bu doküman, Avrupa Birliği dahilindeki ülkelerde resmi gıda ve yem analizleri yapan laboratuvarlar için metot validasyonu ve analitik kalite kontrol (AQC) gerekliliklerini açıklamaktadır ve TS EN ISO/EIC 17025 “Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği İçin Genel Şartlar” (General requirements for the competence of testing and calibration laboratories) standardına uyumlu ve tamamlayıcıdır. Bu rehberde ilgili doküman kısaca “SANCO dokümanı1” olarak anılacaktır.
Bu rehberde, SANCO dokümanına1 uygun olarak, pestisit analizlerinde uygulanabilecek “Laboratuvar-içi validasyon” prosedürü örneklerle açıklanmaktadır.
1.1. LABORATUVAR-İÇİ VALİDASYON PROSEDÜRÜ
1.1.1 TEMSİLİ MATRİKSİN SEÇİLMESİ
Validasyon, metot kapsamındaki tüm analitler için ve metodun uygulama kapsamında olan ürün grupları dikkate alınarak; laboratuvarların metodu uygulayacakları ürünlere göre, her ürün grubunu temsilen en az bir matrikste (üründe) yapılmalıdır (SANCO dokümanı1 Madde 57 ve Annex 1). Ürün grupları ve bunları temsil eden tipik ürünler SANCO dokümanı1 Annex 1’de verilmektedir. Buna göre toplam 10 ürün grubu belirlenmiştir. Tablo 1’de bu ürün grupları, ürün gruplarının alt kategorileri ve bu kategorileri temsil eden tipik ürünler verilmektedir.
Bu tabloya göre; yüksek su içerikli ürünler grubunu temsilen, örneğin domateste yapılan validasyon çalışmaları ve verileri, o ürün grubunu (yüksek su içerikli ürünler) temsilen kullanılabilmektedir. Benzer şekilde; yüksek yağ içerikli ürünler, yüksek nişasta ve/veya protein ve düşük su ve yağ içerikli ürünler, yüksek asit ve yüksek su içerikli ürünler, yüksek şeker ve düşük su içerikli ürünler, yumurtalar, hayvansal kaynaklı gıdalardan elde edilen yağlar gruplarını temsilen Tablo 1’de verilen tipik ürünlerden herhangi birinde yapılan validasyon çalışmaları, ilgili ürün grubunu temsilen kullanılabilir.
Bununla birlikte, bu tabloda belirtilen ‘Et ve Su Ürünleri’, ‘Süt ve Süt Ürünleri’ ve ‘Zor veya özgün ürünler’ grupları için istisnalar söz konudur. ‘Et ve Su Ürünleri’ ve ‘Süt ve Süt Ürünleri’ ürün grupları ile ilgili olarak; ette yapılan validasyon çalışmasının su ürünlerini ya da sütte yapılan çalışmanın peynir, yoğurt gibi ürünleri de temsilen kullanılmasında sakıncalar ortaya çıkmaktadır. Benzer şekilde, kırmızı ette yapılan validasyon çalışmasının beyaz eti ya da sakatatı temsiliyetinde de sakıncalar vardır. Bu durum göz önünde bulundurularak, bu iki ürün grubu için; her bir ürün alt kategorisini temsilen bir üründe çalışılmalıdır. Örneğin; ‘Et ve Su Ürünleri’ grubunun alt kategorileri olan kırmızı et, beyaz et, sakatat, balık ve kabuklular için ayrı ayrı birer temsili matrikste çalışılmalıdır. Kırmızı ette yapılan validasyon çalışması tüm ‘Et ve Su Ürünleri’ grubun temsilen kullanılamaz, sadece ‘kırmızı et’ alt kategorisini temsilen kullanılabilir. Benzer şekilde, ‘Süt ve Süt Ürünleri’ grubunun alt kategorileri olan süt, peynir ve süt ürünleri için ayrı ayrı birer matrikste çalışılmalıdır. Buna göre, validasyon kapsamını ‘Süt ve Süt Ürünleri’ üst grubu olarak belirleyen laboratuvar, ‘süt’ alt kategorisini temsilen bir matrikste (inek, keçi ya da manda sütü gibi), peynir grubun temsilen bir matrikste (inek ya da keçi peyniri gibi) ve süt ürünleri grubunu temsilen bir matrikste (yoğurt ya da krema gibi) olmak üzere toplam en az üç ayrı matrikste çalışmalıdır. Ya da, sadece sütte validasyon çalışması gerçekleştirdiyse, validasyon kapsamını ‘Süt ve Süt Ürünleri’ olarak değil, ‘Süt’ olarak belirlemelidir.
‘Zor veya özgün ürünler’ ürün grubu için, Tablo 1’e ait dip not 2’de de belirtildiği gibi, eğer ürün çok sık analiz ediliyorsa tam validasyon yapılmalıdır. Numune sayısı yüksek değil ve ara sıra analiz ediliyorlarsa, raporlama limitinde geri kazanım çalışması yapılması yeterlidir.
1.1.2 KONSANTRASYON/TEKRAR SAYISI
SANCO dokümanına1 göre, metot validasyonunda “en az iki farklı konsantrasyonda” spike edilmiş örneklerde, “en az beş tekrarlı” olacak şekilde geri kazanım çalışmaları yapılmalıdır. Birinci spike konsantrasyonu “raporlama limiti”, ikinci spike konsantrasyonu ise daha yüksek bir konsantrasyon (örneğin MRL düzeyi) olarak belirtilmektedir (Madde 58). SANCO dokümanına1 göre raporlama limiti, LOQ’ya eşit ya da daha yüksek olabilmektedir (Appendix D). Buna göre, SANCO dokümanına1 uygun olarak validasyon çalışmalarında biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, en az beş tekrarlı olacak şekilde çalışılmalıdır.
Meyve, sebze ve tahıllar ve hayvansal kaynaklı gıdalar | | Ürün grupları | Ürün kategorileri | Kategoriyi temsil eden tipik ürünler Yüksek su içerikli ürünler | Yumuşak çekirdekli meyveler | Elma, armut Sert çekirdekli meyveler | Kayısı, vişne, şeftali Diğer meyveler | Muz Yumrulu sebzeler | Yumru soğan Tohumlu sebzeler / kabaklar | Domates, biber, salatalık, kavun Brassica sebzeleri | Karnabahar, Brüksel lahanası, lahana,brokoli Yapraklı sebzeler ve taze otlar | Marul, ıspanak, fesleğen Koçanlı ve saplı sebzeler | Pırasa, kereviz, kuşkonmaz Yem bitkileri | Taze alfalfa, yem fiği, taze şeker pancarı Taze baklagiller | Kabuklu taze bezelye, bezelye, ayşekadın fasulye, bakla, çalı fasulyesi, Fransız fasulyesi Kök ve yumrulu sebzelerin yaprakları | Şeker pancarı ve yemlik pancar başı Taze mantarlar | Şampinyon mantarı,horoz mantarı Kök ve yumrulu sebzeler ya da yem | Şeker pancarı ve yem pancarı kökleri, havuç, patates, tatlı patates Yüksek yağ içerikli ürünler | Ağaç yemişleri | Ceviz, fındık, kestane Yağlı tohumlar ve ürünleri | Yağlı tohum kolzası, ayçiçeği, pamuk tohumu, soya fasulyesi, yer fıstığı, susam Yağlar ve ezmeler (örn:yer fıstığı ezmesi,tahin) Yağlı meyveler ve ürünleri | Zeytin, avokado, bunların yağları veezmeleri Yüksek nişasta ve/veya protein ve düşük su ve yağ içerikli ürünler | Kuru baklagiller/Baklagiller | Bakla, kuru bakla, kuru fasulye (sarı, beyaz/lacivert, kahverengi, alacalı), mercimek Tahıllar ve ürünleri | Buğday, çavdar, arpa ve yulaf taneleri; darı, pirinç, tam buğday ekmeği, beyazekmek, krakerler, kahvaltılık tahıllar, makarna Yüksek asit ve yüksek su içerikli ürünler(1) | Turunçgiller | Limon, mandarin, mandalina, portakal Küçük meyveler ve taneli küçük meyveler | Çilek, yaban mersini, ahududu, siyah Frenk üzümü, kırmızı Frenk üzümü, beyazFrenk üzümü, üzüm Diğerleri | Kivi, ananas, uşkun (rhubarb) Yüksek şeker ve düşük su içerikliürünler | Bal, kuru meyveler | Bal,kuru üzüm, kuru kayısı, kuru erik, meyve reçelleri “Zor veya özgün ürünler”(2) | | ŞerbetçiotuKakao çekirdeği ve ürünleri, Kahve, Çay, Baharatlar Et ve Su ürünleri | Kırmızı et | Sığır, domuz, kuzu, av hayvanları, at Beyaz et | Tavuk, ördek, hindi Sakatat(3) | Karaciğer, böbrek Balık | Morina balığı, mezgit, somon, alabalık Kabuklu | Karides, midye, yengeç Süt ve süt ürünleri | Süt | İnek, keçi ve manda sütü Peynir | İnek ve keçi peyniri Süt ürünleri | Yoğurt, krema Yumurtalar | Yumurtalar | Tavuk, ördek, bıldırcın, kaz yumurtaları Hayvansal kaynaklıgıdalardan eldeedilen yağlar (3) | Etten elde edilen yağ Süt yağıBalık yağı | Böbrek yağı, domuz yağı TereyağıMorina karaciğer yağı (1) Ekstraksiyon basamağında pH değişimlerini stabilize etmek için tampon çözelti kullanılıyorsa, bu ürün grubu “Yüksek su içerikli” ürün grubu altında birleştirilebilir | (2)”Zor ürünler” için sadece sıkça analiz edildikleri takdirde tam validasyon yapılmalıdır. Ara sıra analiz ediliyorlarsa, validasyon raporlama limitlerinde spike yapılmış blank ekstraktlar üzerinden geri kazanım çalışmalarına indirgenebilir. (3) Önceden ekstrakte edilmiş yağlarda polar olmayan pestisitlerin belirlenmesi metotlarını kullanan laboratuvarlar, bu ürünleri ilgili diğer ürün grupları olan “Et ve su ürünleri” veya “Süt ve süt ürünleri” grupları altında birleştirebilirler.
Tablo 1. Temsili matrikslerin seçiminde kullanılacak ürün grupları listesi
1.1.3 VALİDASYON PARAMETRELERİ VE KRİTERLERİ
SANCO dokümanına1 göre metot validasyonu sırasında şu parametreler kontrol edilmelidir (Appendix A):
- Doğrusallık (linearity)
- Matriks etkisi
- Tayin limiti (LOQ)
- Spesifiklik (Specificity)
- Precision (Kesinlik)
- Sağlamlık (Robustness)
- Gerçeklik (Bias)
Bu parametlere ilişkin validasyon sırasında dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıda kısaca özetlenmektedir:
1.1.3.1 DOĞRUSALLIK (LINEARITY)
Pestisit analizlerinde kullanılabilecek kalibrasyon çeşitlerine (interpolasyon yoluyla kalibrasyon, kalibrasyon fonksiyonu kullanılarak yapılan kalibrasyon, tek noktalı kalibrasyon, matrix-matched kalibrasyon, standart ekleme yöntemi gibi) ilişkin detaylar SANCO dokümanının1 ilgili bölümlerinde (Madde 38-41,44,47) açıklanmaktadır.
Analiz edilen pestisitlerin ve analiz sistemlerinin özelliklerine bağlı olarak bazı durumlarda yukarıda adı geçen diğer kalibrasyon yöntemleri kullanılmakla birlikte, pestisit analizlerinde en yaygın kullanılan kalibrasyon yöntemi kalibrasyon fonksiyonu kullanılarak yapılan kalibrasyondur. SANCO dokümanına1 göre uygun bir kalibrasyon fonksiyonunun kullanılabilmesi için en az üç konsantrasyonda çalışılması gerekmektedir (Madde 40). Kalibrasyon eğrisi (lineer olabilir ya da olmayabilir) genel olarak orijinden (0,0) geçmeye zorlanmamalıdır (Madde 40). Öngörülen konsantrasyon aralığı için kullanılan kalibrasyon fonksiyonunun uygunluğu, “residual”lar üzerinden, görsel olarak ve/veya hesaplama yolu ile değerlendirilmelidir. Korelasyon katsayıları (r2) üzerinden doğrusallık kontrolu yanlıştır. “Residual”, her bir konsantrasyon değeri için, ölçülen alan değeri (y) ile kalibrasyon fonksiyonu kullanılarak hesaplanan alan değeri (yi) arasındaki farktır. Eğer residual’lar ± % 20’den fazla sapıyorsa (MRL’ye yakın ve MRL’den yüksek konsantrasyonlarda
± %10’dan fazla sapıyorsa); alternatif bir kalibrasyon fonksiyonu kullanılmalıdır. Genel olarak, lineer regresyon yerine ağırlıklı lineer regresyon (1/x) kullanılması önerilmektedir (Madde 40).
Pestisit analizlerinde, kalibrasyon aralığı kalibre edilen en düşük konsantrasyon değeri olarak nitelendirilen LCL (lowest calibrated level) değerinden başlamaktadır. SANCO dokümanı1 hedeflenen LCL konsantrasyonunda elde edilen sinyal/gürültü oranının en az 6:1 olması gerektiğini, bunun sağlanamadığı durumlarda daha yüksek bir LCL değeri belirlenmesi gerektiğini bildirmektedir (Madde 38). Çalışma aralığının üst sınırı doğrusallığın kaybolduğu noktanın görsel olarak belirlenmesi ile tespit edilmektedir.
Tüm bu bilgiler ışığında, pestisit analizlerinde, çalışma aralığı da dikkate alınarak, SANCO dokümanına1 uygun şekilde en az üç konsantrasyonda kalibrasyon fonksiyonu oluşturulması, kullanılan kalibrasyon fonksiyonunun uygunluğunun “residual”lar üzerinden kontrol edilmesi (± % 20’den fazla (MRL’ye yakın ve MRL’den yüksek konsantrasyonlarda ± %10’dan fazla) sapmamalıdır), sapmaların yüksek olduğu durumlarda alternatif bir kalibrasyon fonksiyonu (örneğin quadratic) kullanılması önerilmektedir.
1.1.3.2 MATRİKS ETKİSİ
Matriks etkisi, genel olarak matriksten gelen bir ya da daha fazla bileşenin analit konsantrasyonu ölçümüne etki etmesi şeklinde tanımlanabilir. Matriks etkisi, dedektör sinyalinde artış ya da azalma şeklinde kendini gösterebilir. Muhtemel matriks etkisi varlığı, çözücüde hazırlanmış analit çözeltisinin response değerinin, aynı konsantrasyonda matrikste hazırlanmış analit çözeltisinin response değeri ile karşılaştırılması ile ortaya konur. Bu karşılaştırma t-testi ile yapılır.
Matriks etkisini dengelemek üzere uygulanabilecek çeşitli yöntemler mevcuttur. “Matrix-matched kalibrasyon” kullanılması, GC analizlerinde analit koruyucuların kullanılması, standart ekleme yöntemi gibi yöntemler bunlar arasında sayılabilir.
Pestisit analizlerinde matriks etkisini dengelemek üzere “matrix-matched kalibrasyon” kullanılmaktadır. Matrix-matched kalibrasyon kullanılmadığı durumlarda, matriks etkisinin önemsiz olduğunu ortaya koymak üzere mutlaka t-testi yapılmalıdır.
1.1.3.3 TESPİT LİMİTİ (LOD) VE TAYİN LİMİTİ (LOQ)
Genel olarak; tespit limiti (LOD), metodun laboratuvar koşullarında örnekteki varlığını tespit edebildiği ancak kesin miktarını ölçemediği en düşük analit konsantrasyonu; tayin limiti (LOQ) ise miktarsal olarak tespit edilebilen en düşük analit konsantrasyonu olarak tanımlanabilir.
Tespit limiti (LOD) ve tayin limiti (LOQ) tanımları ve hesaplama yöntemlerine ilişkin çok çeşitli kaynaklar ve hesaplama yöntemleri mevcuttur1-8. Bu rehberde, tüm bu hesaplama yöntemleri ve yaklaşımların detaylarına değinilmeyecektir, sadece pratikte pestisit analizlerinde uygulanması önerilen hesaplama yöntemleri açıklanacaktır. Diğer yöntemlere ilişkin detaylı bilgi için ilgili kaynaklara başvurulması önerilmektedir.
SANCO dokümanı1, tayin limitini (LOQ) metot performans kriterlerinin sağlandığı (% 70-120 geri kazanım, ≤ %20 RSD) en düşük konsantrasyon olarak tanımlanmakta, herhangi bir matematiksel hesaplama yöntemi bildirmemektedir (Madde 58). Buna göre, gittikçe azalan konsantrasyonlarda spike yapılarak geri kazanım çalışmaları yapılmalı, geri kazanımın % 70-120 aralığında olduğu, RSD değerinin % 20’nin altında olduğu en düşük konsantrasyon tayin limiti (LOQ) olarak belirlenmelidir. Tayin limiti (LOQ), ilgili pestisite ait MRL değerinin altında olmalıdır. SANCO dokümanında1 tespit limiti (LOD) ise; valide edilmiş kontrol metotları ile miktarsal olarak belirlenebilen ve raporlanabilen valide edilmiş en düşük kalıntı konsantrasyonu olarak tanımlanmıştır. Ayrıca tespit limitinin (LOD), tayin limiti (LOQ) olarak değerlendirilebileceği belirtilmektedir (Appendix D).
Diğer taraftan, EURACHEM rehberinde2 tespit limiti (LOD) ve tayin limiti (LOQ) belirlenmesinde kullanılabilecek yöntemler açıklanmaktadır. EURACHEM rehberine göre, tespit limiti (LOD) belirlenmesi için kullanılabilecek yöntemler şunlardır:
a) 10 tekrar olacak şekilde blank analiz edilir; standart sapması(s) hesaplanır.
LOD=Ortalama blank konsantrasyonu + 3s
b) 10 tekrar olacak şekilde, mümkün olan en düşük konsantrasyonda spike edilmiş blank analiz edilir (örn:10 ppb spike); standart sapması (s) hesaplanır.
LOD= 0 + 3s
c) 10 tekrar olacak şekilde, blank ve mümkün olan en düşük konsantrasyonda spike edilmiş blank analiz edilir (örn:10 ppb spike); standart sapması (s) hesaplanır.
LOD= Ortalama blank konsantrasyonu + 4.65s (hipotez testleri ile elde edilen değer)
Tespit limiti (LOD) belirlenmesinde (a) yaklaşımının kullanılabilmesi için, sıfırdan farklı standart sapma veren blank örneğe ihtiyaç duyulmaktadır. Tüm pestisitler için bu koşulu sağlayabilecek blank bulmak mümkün olmadığından, pestisit analizlerinde tespit limiti (LOD) belirlenmesinde (b) yaklaşımı en yaygın olarak kullanılan yaklaşımdır.
Bu rehber kapsamında tespit limiti (LOD) belirlenmesi için önerilen yöntem, EURACHEM rehberinde2 (Bölüm 6.20, sayfa 17) açıklandığı şekilde; analiz kapsamında yetkilendirilmiş kişiler tarafından toplamda en az 10 tekrar olacak şekilde, mümkün olan en düşük konsantrasyonda spike edilmiş blank analiz edilerek standart sapmasının (s) hesaplanması ve LOD= 0 + 3s formülüne göre tespit limiti (LOD) tespit edilmesidir.
EURACHEM rehberine2 göre, tayin limiti (LOQ) belirlenmesi için kullanılabilecek yöntemler ise şunlardır:
a) 10 tekrar olacak şekilde blank analiz edilir, standart sapması(s) hesaplanır. LOQ=Ortalama blank konsantrasyonu + 5s ya da,
LOQ=Ortalama blank konsantrasyonu +6s ya da,
LOQ=Ortalama blank konsantrasyonu +10s
b) 10 tekrar olacak şekilde, LOD’ye yakın farklı konsantrasyonlarda spike edilmiş blank analiz edilir, her bir konsantrasyon için standart sapma (s) hesaplanır. s değerleri konsantrasyona karşı grafiğe geçirilir ve grafik incelenerek LOQ için bir değer atanır. Kabul edilebilir düzeyde belirsizlikle tespit edilebilen en düşük analit konsantrasyonunu LOQ olarak belirlenir.
Tayin limiti (LOQ) belirlenmesinde yine (a) yaklaşımının kullanılabilmesi için, sıfırdan farklı standart sapma veren blank örneğe ihtiyaç duyulmaktadır. Tüm pestisitler için bu koşulu sağlayabilecek blank bulmak mümkün olmadığından, pestisit analizlerinde tayin limiti (LOQ) belirlenmesinde ya
(b) yaklaşımı kullanılmalı, ya da farklı bir kaynağa dayandırılarak pratikte uygulanması daha kolay olan farklı bir hesaplama yöntemi kullanılmalıdır.
IUPAC Orange Book Bölüm 18.4.3.17’de, tayin limiti (LOQ), % 10 RSD değerine sahip sonuçlar veren analit miktarı olarak tanımlanmaktadır. Buna göre;
hesaplamasında da görüldüğü üzere; tayin limiti (LOQ)=10s formülüne ulaşılmaktadır. Bu durumda, tayin limiti (LOQ) tespiti için; aynı tespit limiti (LOD) belirlenmesinde izlenen yol kullanılarak, standart sapma (s) değeri üzerinden tayin limiti (LOQ) hesabı yapılabilir.
NMKL Procedure No 4 rehberine3 göre tespit limiti (LOD) belirlenmesinde, en az yirmi tane olmak üzere n sayıda blank analiz edilir ve standart sapması belirlenir. Daha sonra bu standart sapma değeri, % 99 güven aralığı ve n-1 serbestlik derecesi için t tablosundan tespit edilen ttablo değeri ile (rehberde bu değer “c” katsayısı olarak adlandırılmaktadır ve genellikle 3 civarındadır) çarpılarak LOD değeri belirlenir. Bu standart sapma değerinin 10 katı ise tayin limiti (LOQ) olarak alınmaktadır. Rehberde bu çalışmanın oldukça düşük konsantrasyonda standart ilave edilmiş blank örnekleri kullanılarak da yapılabileceği bildirilmektedir.
Bu rehber kapsamında tayin limiti (LOQ) belirlenmesi için önerilen yöntem, IUPAC Orange Book Bölüm 18.4.3.17’ye ve NMKL Procedure No 4 rehberi3’ne dayandırılarak; analiz kapsamında yetkilendirilmiş kişiler tarafından toplamda en az 10 tekrar olacak şekilde, mümkün olan en düşük konsantrasyonda spike edilmiş blank analiz edilerek standart sapmasının (s) hesaplanması ve LOQ= 10s formülüne göre tayin limiti (LOQ) tespit edilmesidir. Bu şekilde hesaplama yolu ile tespit edilen LOQ düzeyleri bazı pestisitler için oldukça düşük çıkabilmektedir. Bu durumda, ya hesaplanan bu düşük LOQ düzeylerinde mutlaka geri kazanım çalışmaları yapılmalı, ya da hesaplanan bu değerden daha yüksek bir konsantrasyon LOQ olarak kabul edilerek, kabul edilen bu değerde geri kazanım çalışmaları yapılmalıdır. İster hesaplama yöntemi ile, ister hesaplanan konsantrasyondan daha yüksek bir değer atama yöntemi ile, ister deneysel yöntem ile tespit edilmiş olsun; belirlenen bu LOQ düzeyinde mutlaka geri kazanım çalışmaları yapılmalıdır.
1.1.3.4 SPESİFİKLİK (SPECIFICITY)
Spesifiklik, genel olarak, analitik metodun analiti örnekte bulunan diğer maddelerden ayırt etme yeteneği olarak tarif edilebilir. SANCO dokümanında1 spesifiklik; (gerekli durumlarda seçici ekstraksiyon, temizleme, türevlendirme ya da ayırma ile desteklenen) dedektörün analiti etkili bir şekilde tanımlayacak sinyali sağlama yeteneği olarak tanımlanmaktadır (Appendix D).
SANCO dokümanına1 göre, spesifiklik kontrolü için, reaktif blank (örnek içermeyen) ile kontrol örneklerinin response değerleri karşılaştırılır. Reaktif blank analizi, cihazdan ya da kullanılan materyal ya da solventlerden gelen girişimlerin tespit edilmesini sağlar. En çok karşılaşılan girişimler, örneğin yapısından gelen doğal bileşenlerin neden olduğu girişimlerdir. Eğer girişim, analizi yapılan analit ile üst üste pik veriyorsa, farklı bir clean-up uygulanması ya da farklı bir cihazda analiz edilmesi gerekebilir (Madde 33-34).
Spesifiklik kontrolu için izlenebilecek yöntemleri şu şekilde özetlemek mümkündür (NMKL Procedure No.43 rehberi Bölüm 3.2):
1. Bir blank örnek ve bir ya da daha fazla spike edilmiş örnek analiz edilerek, analite girişim yapan herhangi bir madde (numune bileşenlerinden biri, parçalanma ürünleri, metabolitler ya da katkılar ) olup olmadığı kontrol edilir.
2. Pestisit analizleri gibi analizlerde, daha konsantre halde bir blank ekstraktı analiz edilerek girişim olup olmadığına bakılır.
3. Analitle girişim yapabileceği düşünülen maddeler ile kirletilmiş örnekler analiz edilerek girişimler kontrol edilir.
4. Metodun spesifikliği, farklı prensiplere dayanan farklı metotlar kullanılarak elde edilen sonuçlar ile karşılaştırılarak değerlendirilir.
1.1.3.5 DOĞRULUK (ACCURACY)
TS 5822-1 (ISO 5725-1) “Ölçme Metotlarının ve Sonuçlarının Doğruluğu (Gerçeklik ve Kesinlik)- Bölüm 1 Genel Prensipler ve Tarifler (Accuracy (trueness and precision) of measurements methods and results - Part 1: General principles and definitions) standardına9 (bu rehberde ISO 5725-19 olarak anılacaktır) göre;
Doğruluk (accuracy), deney sonucu ve kabul edilen referans değer arasındaki yakınlık derecesidir.
Gerçeklik (trueness), deney sonuçlarının büyük bir serisinden elde edilen ortalama değer ile kabul edilen bir referans değer arasındaki yakınlık derecesidir. Gerçeklik ölçümü genellikle “toplam sistematik hata (bias)” cinsinden ifade edilir.
Toplam sistematik hata (bias), deney sonuçlarından bulunan değer ile kabul edilen bir referans değer arasındaki farktır.
Kesinlik (precision), uzlaşılan şartlar altında elde edilen bağımsız deney sonuçları arasındaki yakınlık derecesidir. Kesinlik sadece rastgele hataların dağılımına bağlıdır, doğru değere veya referans değere bağlı değildir. Kesinlik ölçümü genellikle “standart sapma” ya da “relatif standart sapma” cinsinden ifade edilir.
SANCO dokümanı1 ve EURACHEM rehberi2 de benzer şekilde tanımlar vermektedir. Buna göre doğruluk; gerçeklik ve kesinlik parametrelerini kapsayan bir parametredir. Genel olarak, gerçeklik yer (lokasyon), kesinlik ise dağılım göstergesidir; bu nedenle gerçeklik toplam sistematik hata üzerinden, kesinlik ise standart sapma üzerinden ifade edilir.
Gerçeklik (trueness) kontrolü, referans materyal kullanılarak ya da alternatif bir metot kullanılarak yapılabilir.
SANCO dokümanı1 geri kazanım değerleri üzerinden gerçeklik (trueness) kontrolü öngörmektedir. Her iki spike konsantrasyonundaki geri kazanım değerlerinin % 70-120 aralığında olması gerekir (Madde 58). Rutin kalıntı analizlerinde genişletilmiş %60-140 geri kazanım aralığı da kabul edilmekle birlikte (Madde 66), validasyon çalışmaları kapsamında gerçekleştirilen geri kazanım çalışmalarında % 70-120 aralığı esas alınmalıdır.
Buna göre, doğruluk parametresinin bir parçasını oluşturan gerçeklik (trueness) kontrolü için; analiz kapsamında yetkilendirilen tüm çalışanlar tarafından biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması yapılır ve geri kazanım değerlerinin %70-120 aralığına uygunluğu kontrol edilir.
Kesinlik (precision) parametresinin iki temel bileşeni vardır: tekrarlanabilirlik (repeatability) ve tekrarüretilebilirlik (reproducibility).
Tekrarlanabilirlik (repeatability); bağımsız deney sonuçlarının, kısa zaman aralıkları içinde, aynı donanım kullanılarak, aynı deneyi yapan kişi tarafından, aynı laboratuvarda, eş değer deney maddeleri üzerinde aynı metot ile elde edildiği şartlar (tekrarlanabilirlik şartları) altındaki kesinliktir (ISO 5725-19).
Tekrarüretilebilirlik (reproducibility); farklı donanım kullanarak, deneyi yapan farklı kişiler tarafından, farklı laboratuvarlarda, benzer deney maddeleriyle aynı metot uygulanarak deney sonuçlarının elde edildiği şartlar (tekrarüretilebilirlik şartları) altındaki kesinliktir (ISO 5725-19).
Laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik (intra-laboratory reproducibility ya da within-laboratory reproducibility); bir ara kesinlik değeridir ve aynı laboratuvarda, uzun zaman aralıkları içinde, farklı kişiler tarafından, eş değer deney maddeleri üzerinde aynı metot ile deney sonuçlarının elde edildiği şartlar (laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik şartları) altındaki kesinliktir.
Laboratuvar-içi validasyon kapsamında, tekrarlanabilirlik ve laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik çalışmaları yapılmaktadır. SANCO dokümanına1 göre, tekrarlanabilirlik ve tekrarüretilebilirlik kontrolleri RSD değerleri üzerinden yapılmaktadır ve ilgili RSD değerlerinin ≤ 20% koşuluna uygunluğu kontrol edilir (Madde 58,60).
Buna göre; kesinlik bileşenlerinden tekrarlanabilirlik kontrolü için; en az iki kişi ile, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması yapılır ve her bir kişi ve her bir konsantrasyon için ayrı ayrı olmak üzere, ölçülen değerlerin kendi içlerinde RSDr değerleri hesaplanarak, bu değerlerin ≤20 % koşulunu sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Laboratuvarda analiz kapsamında yetkilendirilen ikiden fazla kişi olması durumunda, tekrarlanabilirlik çalışmalarının yetkilendirilmiş tüm çalışanlar tarafından gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Kesinlik bileşenlerinden laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik kontrolü için; en az iki kişi ile, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, uzun zaman aralığındaki en az beş farklı zamanda geri kazanım çalışması yapılır. Laboratuvarda analiz kapsamında yetkilendirilen ikiden fazla kişi olması durumunda, yetkilendirilen tüm çalışanların tekrarüretilebilirlik çalışmalarına dahil edilmesi gerekmektedir. Bunun için, tekrarüretilebilirlik şartları koşulunu sağlayan (uzun zaman aralığına yayılmış) beş farklı zamanda, analiz kapsamında yetkilendirilen her bir çalışan, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, bir tekrarlı geri alma çalışması gerçekleştirir. Bu durumda, tekrarüretilebilirlik kontrolü için analiz kapsamında yetkilendirilen her bir çalışanın, her bir konsantrasyon için toplamda beş geri kazanım sonucu olmalıdır. Örneğin, analiz kapsamında yetkilendirilen dört kişinin çalıştığı bir laboratuvar için tekrarüretilebilirlik kontrolünde toplamda en az 40 geri kazanım sonucu (dört kişi, iki konsantrasyon, beş farklı zaman) değerlendirmeye alınır. Bu şekilde, tüm çalışanlara ait geri kazanım sonuçları bir araya getirilerek % RSDWR değeri hesaplanır ve ≤20 % koşuluna uygunluğu kontrol edilir.
Bunun dışında, rutin analizler sırasında farklı kişiler tarafından farklı zamanlarda gerçekleştirilen geri kazanım çalışmaları sonuçları da tekrarüretilebilirlik kontrolünde kullanılabilir. Bu şekilde, örneğin haftalık geri kazanım çalışmaları ya da rutin numune analizleri sırasında gerçekleştirilen geri kazanım çalışmaları sonuçlarının da hesaplamalara dahil edilmesi ile, özellikle çok fazla kişinin çalıştığı laboratuvarlar için tekrarüretilebilirlik çalışmalarının gerektirdiği iş yükünün azaltılması mümkündür.
RSDWR değerinin hesaplanabilmesi için tekrarüretilebilirlik standart sapması (SWR) değerinin hesaplanması gerekir. Tekrarüretilebilirlik standart sapmasını hesaplamanın çeşitli yolları vardır. Bu rehber kapsamında, validasyon çalışması verileri üzerinden gerçekleştirilebilecek hesaplama yöntemlerinden biri olan varyans analizi yapılması önerilmektedir. Varyans analizi yapmak için istatistik paket programları kullanılabilir. Ancak bu rehberde, kullanıcıları istatistik programına bağımlılıktan kurtarmak için, varyans analizinde kullanılan formüller üzerinden tekrarüretilebilirlik standard sapması hesabı açıklanmaktadır. Önerilen bu yöntemle ilgili bilgiler, ISO 5725-19, TS 5822-2 ISO 5725-2 Ölçme Metotlarının ve Sonuçlarının Doğruluğu (Gerçeklik ve Kesinlik) Bölüm 2: Standard Bir Ölçme Metodunun Tekrarlanabilirliğinin ve Uyarlığın Tayini için Temel Metot (Accuracy (trueness and precision) of measurement methods and results-Part 2: Basic method for the determination of repeatability and reproducibility of a standard measurement method)21(bu rehberde ISO 5725-221 olarak anılacaktır) ve NMKL Procedure No.43 rehberi Bölüm 3.4.1 ve Bölüm 6.3’de açıklanmaktadır.
n sayıda analistin çalıştığı bir laboratuvarda, k sayıda zaman diliminde geri kazanım çalışması gerçekleştirildiği ve aşağıdaki veri tablosunun oluşturulduğu durum için hesaplamalar aşağıda açıklanmaktadır:
| 1.zaman | 2.zaman | 3.zaman | …. | k.zaman | Analist 1 | X1,1 | X2,1 | X3,1 | … | Xk,1 Analist 2 | X1,2 | X2,2 | X3,2 | … | Xk,2 Analist 3 | X1,3 | X2,3 | X3,3 | … | Xk,3 … | … | … | … | … | … Analist n | X1,n | X2,n | X3,n | … | Xk,n Ortalama | X1 | X 2 | X 3 | … | Xn | X
ISO 5725-19 ve ISO 5725-221 standardında tekrarüretilebilirlik varyansı, tekrarlanabilirlik varyansı ile laboratuvarlar arası varyansın toplamı olarak tanımlanmaktadır (ISO 5725-19 bölüm 5; ISO 5725- 221 bölüm 7.4). Buna paralel olarak, laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik varyansı (SWR2); tekrarlanabilirlik varyansı (Sr 2) ve günlerarası varyansın (SL 2) toplamı olarak tanımlanabilir:
ISO 5725-221 standardında laboratuvarlar arası varyans hesabına ilişkin formül verilmektedir. Laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik çalışmaları için uyarlandığında, günler arası varyans aşağıdaki formülle hesaplanır. Aynı hesaplama NMKL Prosedür No.4’te de verilmektedir:
Burada; n tekrar sayısını (yani analist sayısını), S 2 d ise ortalama standart sapmayı verir ve aşağıdaki formülle hesaplanır:
Burada;
i: Zaman (gün) tanımlayıcısı
j: Analist (tekrar) tanımlayıcısı
k : Toplam zaman (gün) sayısı
ni: i. gündeki tekrar sayısı
Xi : i. gün ortalaması
‗
X : Genel ortalamadır.
Tekrarlanabilirlik varyansı (Sr 2) şu formülle hesaplanır:
Burada;
i: Zaman (gün) tanımlayıcısı
j: Analist (tekrar) tanımlayıcısı
Xij : i. gün, j. analist ölçüm sonucu
Xi : i. gün ortalamasıdır.
Sd2 ve Sr 2 değerleri hesaplandıktan sonra ilgili formülde yerine konularak; önce günler arası varyans (SL 2), daha sonra da tekrarüretilebilirlik varyansı (SWR 2) hesaplanır. Tekrarüretilebilirlik standard sapmasını (Swr) hesaplamak için, tekrarüretilebilirlik varyansının karekökü alınır.
Her bir konsantrasyon için ayrı ayrı olmak üzere, analiz kapsamında yetkilendirilen tüm kişilerin, farklı zamanlarda gerçekleştirdikleri geri kazanım çalışmalarının sonuçları üzerinden, yukarıda belirtilen formüller yardımıyla % RSDwr değerleri hesaplanarak ≤ 20 % koşuluna uygunluk aranır.
Bu rehber kapsamında ayrıca, elde edilen verilerin günler arası ve kişiler arası olacak şekilde de değerlendirilerek tekrarüretilebilirlik kontrolü gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Günler arası tekrarüretilebilirlik kontrolünde, kişilerin farklı zamanlarda yaptıkları ölçümlerin sonuçlarının kendi içlerinde ortalaması ve standart sapması hesaplanarak % RSD değerleri belirlenir ve ≤ 20 % koşuluna uygunluk kontrol edilir. Kişiler arası tekrarüretilebilirlik kontrolünde ise, belirli bir zamanda farklı kişiler tarafından gerçekleştirilen ölçümlerin sonuçlarının kendi ortalama ve standart sapmaları üzerinden % RSD değerleri hesaplanarak, ≤20 % koşuluna uygunluğuna bakılır.
Paket program kullanılarak varyans analizi
Tekrarüretilebilirlik varyansı hesabı, istatistik paket programları ile varyans analizi (ANOVA) yapılarak da gerçekleştirilebilir. Varyans analizinde; iki farklı varyans kaynağından (gruplar arası ve grup içi) gelen varyansların büyüklükleri kıyaslanır. Gruplar arası varyans hesabı, grup ortalaması ile genel ortalama arasındaki fark üzerinden yapılır. Grup içi varyans hesabı ise, her bir verinin kendi grup ortalaması ile arasındaki fark üzerinden yapılır.
Varyans analizinde; Sd2 gruplar arası kareler ortalaması, Sr2ise grup içi (hata) kareler ortalaması değerlerine denk gelmektedir. k-1, gruplar arası serbestlik derecesi; k(n-1) ise grup içi (hata) serbestlik derecesidir. Paket program kullanılarak gerçekleştirilen veri analizlerinde, Gruplar arası kareler ortalaması ( MS - Between groups) değeri doğrudan Sd2 değeri olarak; grup içi kareler ortalaması (MS - Within groups) değeri ise doğrudan Sr2 değeri olarak alınabilir. SL2 değerinin hesaplanması için ise yukarıda belirtilen formül kullanılmalıdır.
Gerçeklik ve kesinlik (tekrarlanabilirlik ve laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik) kontrollerine ilişkin örnek veriler ve hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
Bir laboratuvarda analiz kapsamında yetkilendirilen üç kişi çalışmaktadır(A, B ve C kişileri). Bu üç kişi, iki farklı konsantrasyonda (örneğin 10 ve 50 ppb), en az beş tekrar olacak şekilde geri kazanım çalışmaları gerçekleştirir. Gerçeklik kontrolü için tüm geri kazanım değerlerinin % 70-120 aralığında olması koşulu değerlendirilir. Tekrarlanabilirlik kontrolü için ise, her bir kişinin her iki konsantrasyon için ayrı ayrı olmak üzere % RSDr değerleri (bu örnek için toplam 6 tane % RSDr değeri) hesaplanır, bu değerlerin hepsinin ≤ 20% koşulunu sağlaması gerekir. Gerçeklik ve tekrarlanabilirlik kontrollerinin daha anlaşılır hale getirilmesi amacıyla Tablo 2(a)’da örnek veriler verilmektedir. Bu verilere göre; tüm yüzde geri kazanım değerlerinin %70-120 aralığında olduğu (gerçeklik kontrolü) ve A, B ve C kişilerine ait tüm % RSDr değerlerinin
≤ 20% olduğu görülmektedir (tekrarlanabilirlik kontrolü).
Laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik kontrolü için, laboratuvarda analiz kapsamında yetkilendirilen herkes (bu örnek için A, B ve C kişileri), tekrarüretilebilirlik şartları dahilinde belirlenen zaman dilimlerinde (örneğin; beş hafta boyunca haftada bir), iki farklı konsantrasyonda (örneğin 10 ve 50 ppb) bir tekrarlı geri kazanım çalışması gerçekleştirir. Tekrarlanabilirlik kontrolü için gerçekleştirilen beş tekrarlı geri kazanım çalışmalarının sonuçlarının biri ya da beş tekrarın ortalaması, tekrarüretilebilirlik kontrolü için 1. zaman verisi olarak kullanılabilir. Her bir konsantrasyon için ayrı ayrı olmak üzere, yukarıda açıklanan formüller yardımıyla % RSDWR değeri hesaplanarak, ≤ 20% koşuluna uygun olup olmadığı kontrol edilir. Tekrarüretilebilirlik kontrollerine ilişkin örnek veriler Tablo 2(b)’de verilmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi, tekrarlanabilirlik kontrolü için gerçekleştirilen beş tekrarlı geri kazanım çalışmalarının sonuçlarının ortalaması, bu örnekte olduğu gibi, tekrarüretilebilirlik çalışmalarının 1. zaman verisi olarak kullanılabilir. Tabloda 2(b)’de de görüldüğü üzere, I. ve II. konsantrasyon değerleri için tüm veriler üzerinden ayrı ayrı hesaplanan genel % RSDWR değerleri sırasıyla % 5.91 ve %6.61’dir ve her iki değer de ≤ 20% koşulunu sağlamaktadır.
GERÇEKLİK VE TEKRARLANABİLİRLİK KONTROLÜ I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) A kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | I.konsantrasyon-%R değeri | B kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | I.konsantrasyon-%R değeri | C kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | I.konsantrasyon-%R değeri 10.68 | 106.84 | 10.67 | 106.69 | 10.53 | 106.69 10.74 | 107.35 | 9.00 | 89.99 | 11.65 | 89.99 10.66 | 106.57 | 10.53 | 105.30 | 11.75 | 105.30 10.66 | 106.55 | 8.59 | 85.88 | 11.14 | 85.88 10.22 | 102.19 | 10.50 | 105.00 | 9.59 | 105.00 ort | 10,59 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) | ort | 9,86 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) | ort | 10,93 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) SD | 0,21 | SD | 0,98 | SD | 0,89 % RSDr | 1.98≤20 (uygun) | % RSDr | 9.98≤20 (uygun) | % RSDr | 8.16≤20 (uygun) II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) A kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | II.konsantrasyon-%R değeri | B kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | II.konsantrasyon-%R değeri | C kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | II.konsantrasyon-%R değeri 54.29 | 108.58 | 52.95 | 105.91 | 54.61 | 109.22 45.84 | 91.68 | 55.16 | 110.31 | 58.11 | 116.23 52.18 | 104.36 | 56.66 | 113.32 | 56.24 | 112.48 52.27 | 104.54 | 57.25 | 114.49 | 55.92 | 111.84 49.36 | 98.73 | 55.17 | 110.33 | 57.04 | 114.08 ort | 50,79 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) | ort | 55,44 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) | ort | 56,39 | Tüm değerler 70-120 % aralığında (uygun) SD | 3,28 | SD | 1,66 | SD | 1,30 % RSDr | 6.45≤20 (uygun) | % RSDr | 3.00≤20 (uygun) | % RSDr | 2.31≤20 (uygun)
Tablo 2(a). Gerçeklik ve tekrarlanabilirlik kontrolü için örnek veriler ve hesaplamalar
TEKRARÜRETİLEBİLİRLİK KONTROLÜ I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) | | GÜNLER ARASI KONTROL | I.zaman | II.zaman | III.zaman | IV.zaman | V.zaman | ort | SD | % RSD A kişisi | 10,59 | 9,30 | 9,82 | 9,82 | 9,22 | 9,75 | 0,55 | 5.62≤20 (uygun) B kişisi | 9,86 | 9,91 | 10,12 | 9,77 | 10,38 | 10,01 | 0,25 | 2.45≤20 (uygun) C kişisi | 10,93 | 8,89 | 9,95 | 9,17 | 10,48 | 9,88 | 0,86 | 8.71≤20 (uygun) KİŞİLERARASI KONTROL | ort | 10,46 | 9,36 | 9,96 | 9,59 | 10,03 | Genel ort | 9.88 SD | 0,55 | 0,51 | 0,15 | 0,36 | 0,70 | RSDWR | 0.0591 % RSD | 5.23≤20(uygun) | 5.50≤20(uygun) | 1.54≤20(uygun) | 3.77≤20(uygun) | 7.02≤20(uygun) | % RSDWR | 5.91 ≤20(uygun) II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) | | GÜNLER ARASI KONTROL | I.zaman | II.zaman | III.zaman | IV.zaman | V.zaman | ort | SD | % RSD A kişisi | 50,79 | 47,66 | 54,68 | 46,74 | 50,31 | 50,03 | 3,11 | 6.22≤20 (uygun) B kişisi | 55,44 | 52,67 | 48,80 | 54,07 | 45,64 | 51,32 | 4,03 | 7.85≤20 (uygun) C kişisi | 56,39 | 52,23 | 49,27 | 47,35 | 50,20 | 51,09 | 3,44 | 6.74≤20 (uygun) KİŞİLERARASI KONTROL | ort | 54,21 | 50,85 | 50,92 | 49,39 | 48,71 | Genel ort | 50.81 SD | 3,00 | 2,77 | 3,27 | 4,06 | 2,66 | RSDWR | 0.0661 % RSD | 5.53≤20(uygun) | 5.45≤20(uygun) | 6.42≤20(uygun) | 8.23≤20(uygun) | 5.47≤20(uygun) | % RSDWR | 6.61 ≤20(uygun)
Tablo 2(b). Laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik kontrolü için örnek veriler ve hesaplamalar
I.konsantrasyon için hesaplanan % RSDWR değeri 5.91’dir ve ≤20 koşulunu sağlamaktadır. Bu hesaplama çalışılan tüm konsantrasyonlar için yapılmalıdır.
Bu rehber kapsamında; günler arası tekrarüretilebilirlik ve kişiler arası tekrarüretilebilirlik kontrolleri de yapılması önerilmektedir. Bunun için Tablo 2(b)’de görüldüğü gibi, farklı zaman ve farklı kişilere ait sonuçların kendi içlerinde % RSD değerleri hesaplanarak, ≤ 20% koşuluna uygun olup olmadığı kontrol edilir. Yapılan günler arası ve kişiler arası kontrollerde de tüm % RSD değerlerinin ≤20 koşulunu sağladığı görülmektedir.
• Tekrarlanabilirlik Limiti (r); tekrarlanabilirlik şartları altında elde edilen iki deney sonucu arasındaki mutlak farka eşit ya da küçük olan ve %95 ihtimalle olması beklenen değerdir (TS 5822-1 ISO 5725-6) Ölçme Metotlarının ve Sonuçlarının Doğruluğu (Gerçeklik ve Kesinlik)-Bölüm 6 Genel Doğruluk değerlerinin Pratikte Kullanılması (Accuracy (trueness and precision) of measurements methods and results - Part 6: Use in practice of accuracy values)10. Bu standarda göre, tekrarlanabilirlik şartları altında elde edilen test sonuçlarının kabul edilebilirliğinin kontrolünde bir takım istatistiki hesaplar yapmak gereklidir.
İlgili standarda göre, iki test sonucunun alındığı durumlarda (iki paralel çalışıldığında) tekrarlanabilirlik limiti (r), şu şekilde hesaplanmaktadır.
t∞: 1.96 (t tablosunda, %95 güven aralığı, ∞ serbestlik derecesi için elde edilen değer) (Ek 3) σr: Tekrarlanabilirlik şartları altında elde edilen iki deney sonucunun standart sapmasıdır.
n tane test sonucunun alındığı durumlarda tekrarlanabilirlik limiti (r) şu şekilde hesaplanır:
Burada;
CR0.95(n): n sayıda test sonucu için kritik aralık
f(n): Kritik aralık faktörü
σr : Tekrarlanabilirlik şartları altında elde edilen n sayıdaki deney sonucunun standart sapmasıdır.
İki test sonucu arasındaki mutlak fark, tekrarlanabilirlik limiti (r) değerini aşmıyorsa, her iki test sonucunun kabul edilebilir olduğu düşünülür ve iki test sonucunun aritmetik ortalaması nihai sonuç olarak bildirilir. İki test sonucu arasındaki mutlak fark tekrarlanabilirlik limiti (r) değerini aşıyorsa, laboratuvar iki test sonucu daha elde etmelidir. Bu durumda, dört test sonucunun aralığı (xen çok-xen az), n=4 için kritik aralık (CR0.95(4)) değeri ile karşılaştırılır. Kritik aralık faktörü (f(n)) değerlerine ilişkin tablo ISO 5725-610 standardı Çizelge 1’de (sayfa 7) yer almaktadır. İlgili tabloya bu rehberde Ek 2’de de yer verilmiştir. Dört test sonucu aralığı, kritik aralık değerine eşit ya da küçük ise, bu dört değerin aritmetik ortalaması; büyük ise bu dört değerin ortancası (ikinci en küçük ve üçüncü en küçük sonucun ortalaması) nihai sonuç olarak bildirilir. Bu prosedür Şekil 1’de özetlenmektedir
n sayıda test sonucu olduğu durumda, n test sonucunun aralığı (xen çok-xen az), Çizelge 1 (ISO 5725- 610)’de (Ek 2) uygun n değerine göre tespit edilen f(n) değeri ile, n sayıda test sonucunun standart sapma değerinin (σr) çarpımı ile hesaplanan kritik aralık (CR0.95(n)) değeri ile karşılaştırılır. Test sonuçlarının aralığı kritik aralığı geçmiyorsa, n sayıda test sonucunun aritmetik ortalaması nihai sonuç olarak kullanılabilir; kritik aralığı geçiyorsa ya n test sonucu daha alınır, ya da ISO 5725-610 standardının ilgili bölümlerinde tanımlanan durumlardan uygun olanı seçilerek prosedüre devam edilir. n sonuç alındığı durum için bu prosedür Şekil 2’de özetlenmektedir.
Bu rehber kapsamında çalışma yapacak olan laboratuvarlara,
• Validasyon çalışmaları sırasında elde ettikleri tekrarlanabilirlik verilerini (analiz kapsamında yetkilendirilen tüm kişilere ait, iki konsantrasyonda en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması verileri), tekrarlanabilirlik limitine (r) uygunluk açısından kontrol etmeleri ve validasyon raporunda bu bilgiye yer vermeleri;
• Numune sonuçlarından MRL’nin üzerinde çıkanlar için tekrarlanabilirlik limiti kontrolü yapmaları
önerilmektedir.
Bu rehber kapsamında gerçekleştirilen validasyon çalışmalarında, her bir kişi en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması yaptığından, başlangıçta her bir kişi için n=5 test sonucu vardır. ISO 5725-610 standardında; başlangıçta n≥5 test sonucunun olması ve test sonuçları elde etmenin maliyetinin düşük olması durumunda (Durum C), n test sonucu aralığının (xen çok-xen az) kritik aralıktan (CR0.95(n)) yüksek çıkması durumunda, m sonuç daha alınması ve n+m test sonucu aralığının (xen çok- xen az) CR0.95(n+m) kritik aralık değeri ile karşılaştırılması gerektiği açıklanmakta ve m’nin n/3 ≤ m ≤ n/2 koşulunu sağlayan bir tamsayı olması gerektiği belirtilmektedir. Buna göre, validasyon çalışmalarında kullanılan n=5 başlangıç test sonucu için tekrarlanabilirlik limitine uygunsuzluk durumu ile karşılaşılırsa, 2≤m≤3 koşuluna göre 2 ya da 3 test sonucu daha alınarak yeniden değerlendirme yapılması gerekir.
Validasyon çalışmaları sırasında elde edilen tekrarlanabilirlik verileri ile tekrarlanabilirlik limiti (r) hesabı yapılmasına yönelik örnek veriler Tablo 3(a)’da verilmekte ve yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
TEKRARLANABİLİRLİK LİMİTİ (r) KONTROLÜ I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) A kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | B kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | C kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer 10.68 | 10.67 | 10.53 10.74 | 9.00 | 11.65 10.66 | 10.53 | 11.75 10.66 | 8.59 | 11.14 10.22 | 10.50 | 9.59 xen çok-xen az | 0.52 | xen çok-xen az | 2.08 | xen çok-xen az | 2.15 SD | 0.21 | SD | 0.98 | SD | 0.89 r | 0.82 | r | 3.84 | r | 3.48 r Kontrolü | 0.21<0.82 (uygun) | r Kontrolü | 2.08<3.84 (uygun) | r Kontrolü | 2.16<3.48 (uygun) II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) A kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | B kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | C kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer 54.29 | 52.95 | 54.61 45.84 | 55.16 | 58.11 52.18 | 56.66 | 56.24 52.27 | 57.25 | 55.92 49.36 | 55.17 | 57.04 xen çok-xen az | 8.45 | xen çok-xen az | 4.29 | xen çok-xen az | 3.51 SD | 3.28 | SD | 1.66 | SD | 1.30 r | 12.78 | r | 6.49 | r | 5.09 r Kontrolü | 8.45<12.78 (uygun) | r Kontrolü | 4.29<6.49 (uygun) | r Kontrolü | 3.51<5.09 (uygun)
Tablo 3(a). Tekrarlanabilirlik limiti kontrolü için örnek veriler ve hesaplamalar
A kişisi I. konsantrasyon için tekrarlanabilirlik limiti r=0.82 olarak hesaplanır. Bu grupta yer alan verilerin aralığı (xen çok-xen az) hesaplanarak, tekrarlanabilirlik limiti ile karşılaştırılır:
Verilerin aralığı, tekrarlanabilirlik limitinden küçük olduğundan, veriler uygundur.
Bu hesaplama, tüm kişiler ve tüm konsantrasyonlar için ayrı ayrı yapılır ve uygunluk kontrol edilir. Hesaplama sonuçları tabloda verilmektedir.
Numune sonuçlarına ilişkin tekrarlanabilirlik limiti (r) hesaplamaları, yukarıda açıklanan 2 test sonucu olduğu durumdaki gibi yapılır. Ancak, çok yoğun rutin numune analizi yapan laboratuvarlar için, her numune için bu limitin hesaplanması ve uygunluk kontrolünün yapılması pratikte mümkün değildir ve bu şekilde çok yoğun çalışan laboratuvarlar paralel de çalışmamakta, tek test sonucu kullanmaktadır. Bu durumda önerilen; tüm numuneler için bu hesabın yapılmasından ziyade, MRL’nin üzerinde çıkan problemli numuneler için ikinci bir paralel çalışılarak hem konfirmasyon sağlanması hem de tekrarlanabilirlik limitine uygunluk kontrolünün yapılmasıdır.
• Tekrarüretilebilirlik Limiti (R); tekrarüretilebilirlik şartları altında elde edilen iki deney sonucu arasındaki mutlak farka eşit ya da küçük olan ve %95 ihtimalle olması beklenen değerdir.
İki test sonucunun alındığı durumlarda tekrarüretilebilirlik limiti (R), şu şekilde hesaplanmaktadır.
Burada;
t∞: 1.96 (t tablosunda, %95 güven aralığı, ∞ serbestlik derecesi için elde edilen değer) (Ek 3)
σR: Tekrarüretilebilirlik şartları altında elde edilen iki deney sonucunun standart sapmasıdır.
n tane test sonucunun alındığı durumlarda tekrarüretilebilirlik limiti (R) şu şekilde hesaplanır:
Burada;
CR0.95(n): n sayıda test sonucu için kritik aralık
f(n): Kritik aralık faktörü
σR: Tekrarüretilebilirlik şartları altında elde edilen n sayıdaki deney sonucunun standart sapmasıdır.
Bu rehber kapsamında gerçekleştirilen validasyon çalışmaları için tekrarüretilebilirlik limiti kontrolünde; her bir konsantrasyon için ayrı ayrı olmak üzere, yukarıda açıklanan hesaplama yöntemi ile belirlenen laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik standart sapması (Swr) değeri kullanılarak, toplam N test sonucu için tekrarüretilebilirlik limiti hesaplanır. n sayıda analistin k sayıda zaman diliminde çalıştığı durum için toplam test sonucu sayısı N=nk’dır ve kritik aralık faktörü
belirlenmesinde ilgili çizelgede (ISO 5725-610, Çizelge 1 (Ek 2)), f(N) değerine bakılmalıdır. Daha sonra tüm test sonuçlarının aralığı (xen çok-xen az) tespit edilerek, tekrarüretilebilirlik limiti değeri ile karşılaştırılır.
Bu rehberde ayrıca, elde edilen verilerin günler arası ve kişiler arası olacak şekilde de değerlendirilmesi önerilmektedir. Bunun için, kişilerin farklı zaman dilimlerinde yaptıkları ölçümlerin sonuçlarının kendi içlerinde standart sapması hesaplanarak, test sonucu sayısına göre tekrarüretilebilirlik limiti hesaplanır ve test sonucu aralığının tekrarüretilebilirlik limitine uygunluk kontrolü yapılır. Aynı şekilde, belirli bir zaman diliminde farklı kişilerin elde ettiği sonuçlar arasında da tekrarüretilebilirlik limitine uygunluk kontrolü gerçekleştirir.
Validasyon çalışmaları sırasında elde edilen laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik verileri ile tekrarüretilebilirlik limiti (R) hesabı yapılmasına yönelik örnek veriler Tablo 3(b)’da verilmekte ve yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
Tüm veriler için tekrarüretilebilirlik limiti R=2.78 olarak hesaplanır. Bu grupta yer alan verilerin aralığı (xen çok-xen az) hesaplanarak, tekrarüretilebilirlik limiti ile karşılaştırılır:
Verilerin aralığı, tekrarüretilebilirlik limitinden küçük olduğundan, veriler uygundur.
Günler arası tekrarüretilebilirlik limiti kontrolü:
A kişisi I.konsantrasyon için günler arası tekrarüretilebilirlik limiti kontrolü:
n=5, f(5)= 3.9 (Çizelge 1, ISO 5725-610 (Ek 2)), SD=0.55 (A kişisinin tüm zaman dilimlerinde I.konsantrasyon için yaptığı ölçüm sonuçlarının standart sapması);
R = 3.9x0.55 = 2.15
TEKRARÜRETİLEBİLİRLİK LİMİTİ ( R ) KONTROLÜ I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) | | GÜNLER ARASI KONTROL | I.zaman | II.zaman | III.zaman | IV.zaman | V.zaman | xen çok-xen az | SD | R | R Kontrolü A kişisi | 10.59 | 9.30 | 9.82 | 9.82 | 9.22 | 1.37 | 0.55 | 2.15 | 1.37<2.15 (uygun) B kişisi | 9.86 | 9.91 | 10.12 | 9.77 | 10.38 | 0.61 | 0.25 | 0.96 | 0.61<0.96 (uygun) C kişisi | 10.93 | 8.89 | 9.95 | 9.17 | 10.48 | 2.04 | 0.86 | 3.36 | 2.04<3.36 (uygun) KİŞİLERARASI KONTROL | xen çok-xen az | 1.07 | 1.02 | 0.30 | 0.65 | 1.26 | xen çok-xen az (genel) | 2,04 SD | 0.55 | 0.51 | 0.15 | 0.36 | 0.70 | SDWR | 0.58 R | 1.82 | 1.70 | 0.50 | 1.19 | 2.32 | R (genel) | 2.78 R kontrolü | 1.07<1.82(uygun) | 1.02<1.70(uygun) | 0.30<0.50(uygun) | 0.65<1.19(uygun) | 1.26<2.32(uygun) | R(genel) Kontrolü | 2.04<2.78 (uygun) II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) | | GÜNLER ARASI KONTROL | I.zaman | II.zaman | III.zaman | IV.zaman | V.zaman | xen çok-xen az | SD | R | R Kontrolü A kişisi | 50.79 | 47.66 | 54.68 | 46.74 | 50.31 | 7.94 | 3.11 | 12.13 | 7.94<12.13 (uygun) B kişisi | 55.44 | 52.67 | 48.80 | 54.07 | 45.64 | 9.80 | 4.03 | 15.72 | 9.80<15.72 (uygun) C kişisi | 56.39 | 52.23 | 49.27 | 47.35 | 50.20 | 9.04 | 3.44 | 13.43 | 9.04<13.43 (uygun) KİŞİLERARASI KONTROL | xen çok-xen az | 5.60 | 5.01 | 5.88 | 7.33 | 4.67 | xen çok-xen az (genel) | 10.75 SD | 3.00 | 2.77 | 3.27 | 4.06 | 2.66 | SDWR | 3.36 R | 9.89 | 9.15 | 10.78 | 13.41 | 8.79 | R (genel) | 16.13 R kontrolü | 5.60<9.89(uygun) | 5.01<9.15(uygun) | 5.88<10.78(uygun) | 7.33<13.41(uygun) | 4.67<8.79(uygun) | R(genel) Kontrolü | 10.75<16.13 (uygun)
Tablo 3(b). Tekrarüretilebilirlik limiti (R) kontrolü için örnek veriler ve hesaplamalar
A kişisi I.konsantrasyon için tekrarüretilebilirlik limiti R=2.15 olarak hesaplanır. Bu grupta yer alan verilerin aralığı (xen çok-xen az) hesaplanarak, tekrarüretilebilirlik limiti ile karşılaştırılır:
Verilerin aralığı, tekrarüretilebilirlik limitinden küçük olduğundan, veriler uygundur. Bu hesaplama tüm kişiler ve tüm konsantrasyonlar için tekrarlanmalıdır.
Kişiler arası tekrarüretilebilirlik limiti kontrolü:
I.zaman, I.konsantrasyon için kişiler arası tekrarüretilebilirlik limiti kontrolü:
n=3, f(3)= 3.3 (Çizelge 1, ISO 5725-610 (Ek 2)), SD=0.55 (1.zamanda tüm kişilerin elde ettiği ölçüm sonuçlarının standart sapması);
R = 3.3x0.55 =1.82
I.zaman, I.konsantrasyon için tekrarüretilebilirlik limiti R=1.82 olarak hesaplanır. Bu grupta yer alan verilerin aralığı (xen çok-xen az) hesaplanarak, tekrarüretilebilirlik limiti ile karşılaştırılır:
Verilerin aralığı, tekrarüretilebilirlik limitinden küçük olduğundan, veriler uygundur. Bu hesaplama tüm zamanlar ve tüm konsantrasyonlar için tekrarlanmalıdır.
1.1.3.6 SAĞLAMLIK (ROBUSTNESS)
SANCO dokümanına1 göre metodun sağlamlığı, devam eden metot validasyonu/verifikasyonu sırasında elde edilen ortalama geri alma ve laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik verileri ile değerlendirilir. Metot performansı üzerinde belirgin etkiye sahip olabilecek değişkenler belirlenir ve bu değişkenler tek tek değiştirilerek sonuçların ne şekilde etkilendiğine bakılır.
2. ÖLÇÜM BELİRSİZLİĞİ HESAPLANMASI
Belirsizlik, ölçüm sonucu ile beraber yer alan ve ölçülen büyüklüğe makul bir şekilde karşılık gelebilecek değerlerin dağılımını karakterize eden parametredir. Belirsizlikler iki gruba ayrılmaktadır:
Tip A belirsizlik, (mevcut ölçüm sonuçları üzerinden) istatistiksel analiz yöntemleri kullanılarak hesaplanan belirsizliklerdir.
Tip B belirsizlik, daha önceki ölçümlerden (kalibrasyon sertifikaları, referans maddelerin sertifikaları vb.) elde edilen verilerle hesaplanan belirsizliklerdir.
Ölçüm belirsizliği hesaplamalarında kullanılan çok farklı yöntemler ve yaklaşımlar mevcuttur. EuroLab Technical Report No:1/2007 “Measurement uncertainty revisited:Alternative approaches to uncertainty evaluation”11 raporunda bu yaklaşımlar; laboratuvarın kendi içerisinde yaptığı çalışmalara dayandırdığı belirsizlik hesabı yaklaşımı (laboratuvar-içi yaklaşım) ve birden fazla laboratuvarın katıldığı çalışmalara dayandırılan belirsizlik hesabı yaklaşımı (laboratuvarlar-arası yaklaşım) olmak üzere iki temel gruba ayrılmaktadır.
Bu rehber kapsamında, laboratuvar-içi validasyon çalışmaları sırasında elde edilen verilere dayanılarak ölçüm belirsizliği hesaplanması yöntemi açıklanmaktadır. Alternatif yaklaşımlar ve hesaplama yöntemlerine ilişkin detaylı bilgilere ilgili kaynaklardan11-19 ulaşılabilir.
Validasyon sırasında elde edilen veriler üzerinden gerçekleştirilen ölçüm belirsizliği hesaplamalarında; tartım ve hacim belirsizlikleri, sıcaklık belirsizliği gibi bileşenlerin etkileri gerçeklik, tekrarlanabilirlik ve laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik sonuçlarına zaten yansıdığından, bu bileşenlerden gelen belirsizliğin ayrıca hesaplamalara dahil edilmesine gerek yoktur. Standart saflığı ile ilişkili belirsizliğin etkisinin ortadan kaldırılması da, standart saflığı dikkate alınarak tartım yapılması ile mümkündür. SANCO Dokümanı1 Madde 16’da stok çözelti hazırlanması sırasında standart saflığına göre düzeltme yapılması gerektiği bildirilmektedir. Bu şekilde düzeltilmiş tartım yapıldığında, standart saflığından gelen belirsizlik ortadan kaldırılmış olur. Bu durumda, validasyon çalışmaları sırasında tespit edilen ve toplam belirsizliğin esas bileşenlerini oluşturan şu parametrelerden kaynaklanan belirsizliklerin hesaplanması yeterlidir:
1. Kesinlik (Precision)
a) Tekrarlanabilirlik (repeatability)
b) (Laboratuvar-içi) tekrarüretilebilirlik (intra-laboratory reproducibility)
2. Gerçeklik (Bias)
3. Doğrusallık (linearity) (kalibrasyon)
Buna göre, toplam belirsizlik hesabına dahil edilmesi gereken dört temel parametre (tekrarlanabilirlik, tekrarüretilebilirlik, gerçeklik, doğrusallık (kalibrasyon)) vardır. Bu dört temel parametreden kaynaklanan belirsizliklerin hesaplanma yöntemleri ve birleşik belirsizlik hesaplanmasına ilişkin açıklamalar aşağıda verilmektedir:
2.1 TEKRARLANABİLİRLİK BELİRSİZLİĞİ
Tekrarlanabilirlik çalışması; analiz kapsamında yetkilendirilen tüm kişiler ile, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması yapılarak gerçekleştirilir. Tekrarlanabilirlik belirsizliğinin hesaplanmasında bu veriler kullanılarak sırasıyla şu işlemler yapılır:
- Elde edilen tüm RSD değerlerinden, aşağıda verilen formül kullanılarak RSDpool değeri hesaplanır
- Tekrarlanabilirlik standart belirsizliği RSDpool değerine eşittir.
- Toplam birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanılır; ancak tekrarlanabilirlik belirsizliği hesaplarında zaten relatif standart sapma değerleri kullanıldığından, hesaplanan standart belirsizlik değeri, aynı zamanda relatif standart belirsizlik değerine eşittir.
Validasyon çalışmaları sırasında elde edilen tekrarlanabilirlik verileri ile belirsizlik hesabı yapılmasına yönelik örnek veriler Tablo 4’te verilmekte ve yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
TEKRARLANABİLİRLİK BELİRSİZLİĞİ I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) A kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | B kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer | C kişisi | I.konsantrasyon-ölçülen değer 10.68 | 10,67 | 10,53 10.74 | 9,00 | 11,65 10.66 | 10,53 | 11,75 10.66 | 8,59 | 11,14 10.22 | 10,50 | 9,59 ort | 10,59 | ort | 9,86 | ort | 10,93 SD | 0,21 | SD | 0,98 | SD | 0,89 n | 5 | n | 5 | n | 5 RSD | 0.0198 | RSD | 0.0998 | RSD | 0.0816 II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) A kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | B kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer | C kişisi | II.konsantrasyon-ölçülen değer 54,29 | 52,95 | 54,61 45,84 | 55,16 | 58,11 52,18 | 56,66 | 56,24 52,27 | 57,25 | 55,92 49,36 | 55,17 | 57,04 ort | 50,79 | ort | 55,44 | ort | 56,39 SD | 3,28 | SD | 1,66 | SD | 1,30 n | 5 | n | 5 | n | 5 RSD | 0.0645 | RSD | 0.0300 | RSD | 0.0231 RSDpool=0.0614
Tablo 4.Tekrarlanabilirlik belirsizliği hesabı
Tüm kişiler ve konsantrasyonlar üzerinden hesaplanan bu RSDr(pool) değeri belirsizlik hesabına yansıtılır; bu durumda bu veri seti için tekrarlanabilirlikten gelen relatif standart belirsizlik 0.0614’tür.
2.2 TEKRARÜRETİLEBİLİRLİK BELİRSİZLİĞİ
Laboratuvar-içi tekrarüretilebilirlik çalışması; analiz kapsamında yetkilendirilen tüm kişiler ile, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, en az beş farklı zamanda geri kazanım çalışması yapılarak gerçekleştirilir. Tekrarüretilebilirlik belirsizliğinin hesaplanmasında bu veriler kullanılarak sırasıyla şu işlemler yapılır:
- Tekrarüretilebilirlik kontrolü sırasında her bir konsantrasyon için ayrı ayrı hesaplanan RSDWR değerleri kullanılarak RSDWR(pool) hesaplanır.
- Tekrarüretilebilirlik standart belirsizliği, RSDWR(pool) değerine eşittir.
- Toplam birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanılır; ancak tekrarlanabilirlik belirsizliği hesaplarında olduğu gibi tekrarüretilebilirlik belirsizliği hesaplarında da zaten relatif standart sapma değerleri kullanıldığından, hesaplanan standart belirsizlik değeri, aynı zamanda relatif standart belirsizlik değerine eşittir.
Buna göre, Tablo 2(b)’de verilen tekrarüretilebilirlik örnek verileri kullanılarak yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
2.3 GERÇEKLİK BELİRSİZLİĞİ (BİAS)
Gerçeklik çalışması; analiz kapsamında yetkilendirilen tüm kişiler ile, biri mutlaka LOQ seviyesinde olmak üzere en az iki konsantrasyonda, en az beş tekrarlı geri kazanım çalışması yapılarak gerçekleştirilir. Gerçeklik belirsizliğinin hesaplanmasında bu veriler kullanılarak sırasıyla aşağıdaki işlemler yapılır. Açıklanan bu prosedür EURACHEM/CITAC Guide CG 4 Quantifying uncertainty in analytical measurement standardı16, sayfa 64-65’te verilmektedir:
- Her bir kişi, her bir konsantrasyon ve her bir tekrar için yüzde geri kazanım (% R) değerleri hesaplanır.
Burada,
C1: Ölçülen örnek konsantrasyonu (blank)
C2: Ölçülen “spike yapılmış örnek” konsantrasyonu (blank+spike)
C3: Spike yapılan konsantrasyondur
Burada,
sx:Ortalamanın standart sapması
s: Standart sapma
n:Tüm konsantrasyonlar ve tüm kişiler için toplam tekrar sayısıdır.
Aynı hesaplama yöntemi ile, A, B, C kişileri, I ve II. konsantrasyon, tüm tekrarlar için yüzde geri kazanım (%R) hesabı yapılır. Elde edilen tüm geri kazanım değerlerinin (n=30) ortalaması ve standart sapması hesaplanır. Bu hesap yapıldığında, ortalama %R değeri % 106.5, standart sapma (s) değeri 7.74 olarak bulunur.
Ortalamanın standart sapması hesaplanır.
t testi uygulanması için birim ortalama geri kazanım hesaplanır.
t değeri hesaplanır.
n-1=29 serbetlik derecesi, % 95 güven aralığına göre ttablo değeri belirlenir. Bu koşullar için ttablo değeri 2.045’tir. Hesaplanan t değeri, ttablo değerinden küçük olduğundan, gerçeklik belirsizliği (ux), ortalamanın standart sapması değerine eşittir. Dolayısıyla, bu veri seti için gerçeklikten gelen standart belirsizlik 1.4131’dir. Bu standart belirsizlik değerinin, relatif standart belirsizlik değerine dönüştürülmesi gerekir. Bunun için standart belirsizlik değeri, yüzde ortalama geri kazanım değerine (106.5) bölünür. Bu durumda gerçeklik relatif belirsizliği 0.0133 olarak hesaplanır.
GERÇEKLİK BELİRSİZLİĞİ | | ölçülen değer | %R değeri I.konsantrasyon (gerçek değer:10 ppb) | A kişisi | 10.68 | 106.8 10.74 | 107.4 10.66 | 106.6 10.66 | 106.6 10.22 | 102.2 B kişisi | 10.67 | 106.7 9.00 | 90.0 10.53 | 105.3 8.59 | 85.9 10.50 | 105.0 C kişisi | 10.53 | 105.3 11.65 | 116.5 11.75 | 117.5 11.14 | 111.4 9.59 | 95.9 II.konsantrasyon (gerçek değer:50 ppb) | A kişisi | 54.29 | 108.6 45.84 | 91.7 52.18 | 104.4 52.27 | 104.5 49.36 | 98.7 B kişisi | 52.95 | 105.9 55.16 | 110.3 56.66 | 113.3 57.25 | 114.5 55.17 | 110.3 C kişisi | 54.61 | 109.2 58.11 | 116.2 56.24 | 112.5 55.92 | 111.8 57.04 | 114.1 %R | 106.5 SD | 7.74 n | 30 Ux=Standart sapma/√n | 1.4131 Ui | 1.4135 t | 0.0460 t (tablo_%95 confidence level,two-tailed,n-1=29) | 2.045 t < t(tablo) ise Ux, t ≥ t(tablo) ise Ui kullanılır
Tablo 5. Gerçeklik belirsizliği hesabı
2.4 KALİBRASYON BELİRSİZLİĞİ
• Lineer kalibrasyon :
En az üç farklı konsantrasyonda hazırlanan kalibrasyon standart çözeltileri kullanılarak, konsantrasyona (x) karşı response (y) değerleri tespit edilir ve doğrusal bir kalibrasyon fonksiyonu (y=a+bx) elde edilir. Kalibrasyon belirsizliğinin hesaplanmasında bu veriler (response, doğrunun eğimi (b), doğrunun kesim noktası (a)) kullanılarak sırasıyla aşağıdaki işlemler yapılır. Bu hesaplama yöntemi EURACHEM/CITAC Guide CG 416 standardı sayfa 106’da açıklanmaktadır.
- Elde edilen kalibrasyon doğrusu denkliği (y=a+bx) kullanılarak, her bir kalibrasyon standardı konsantrasyonu için hesaplanan konsantrasyon ( x i hesaplanan)değerleri bulunur.
Burada,
xi,hesaplanan: Kalibrasyon fonksiyonu denkliği kullanılarak hesaplanan konsantrasyon
yölçülen : Kalibrasyon standardının ölçülen response değeri
a: Kalibrasyon fonksiyonunun kesim noktası
b : Kalibrasyon fonksiyonunun eğimidir.
Burada,
xi,hesaplanan: Kalibrasyon fonksiyonu denkliği kullanılarak hesaplanan konsantrasyon
X hesaplanan : Hesaplanan konsantrasyon değerlerinin ortalaması
- Residuel standart sapma (S) değeri hesaplanır. Bazı kromatografi cihazlarının yazılım programları bu değeri doğrudan vermektedir, bu durumda doğrudan bu değer kullanılabilir. Alternatif olarak, S değeri hesabı yapan yazılım programlarına (en bilineni Curve Expert ) konsantrasyona karşı response değerleri girilerek S değeri hesabı yaptırılabilir. Bu rehber kapsamında, S değeri hesaplaması da dahil edilmiştir; doğrudan konsantrasyon ve response değerleri kullanılarak aşağıdaki formül yardımıyla S değeri hesaplanabilir. Rehber kapsamında hazırlanan Excel formatı bu hesabı doğrudan yapacak şekilde ayarlanmıştır.
Burada,
yi,hesaplanan: Kalibrasyon fonksiyonu denkliği kullanılarak hesaplanan response değeri
yölçülen : Kalibrasyon standardının ölçülen response değeri
n: Toplam okuma sayısı
- Lineer kalibrasyon standart belirsizliği (u(x0)) şu formüle göre hesaplanır.
Burada,
u(x0): Kalibrasyon standart belirsizliği
S: Residuel standart sapma
b: Kalibrasyon doğrusunun eğimi
p: Her bir konsantrasyon için okuma sayısı
n: Toplam okuma sayısı
x0: Analit konsantrasyonu (kalibrasyon aralığının ortasına denk gelen bir konsantrasyon değeri alınır)
xhesaplanan : Hesaplanan konsantrasyon değerlerinin ortalaması
Sxx: Sample corrected sum of squares değeridir.
- Hesaplanan bu kalibrasyon standart belirsizliği değeri x0 analit konsantrasyonu değeri için belirsizliktir. Toplam birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanıldığından, hesaplanan standart belirsizlik değerinin relatif standart belirsizlik değerine dönüştürülmesi gerekir. Bunun için hesaplanan standart belirsizlik değeri, x0 değerine bölünür.
Lineer kalibrasyon belirsizliği hesabı yapılmasına yönelik örnek veriler Tablo 6’da verilmekte ve yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
Kalibrasyon standardı konsantrasyon değerlerine (x) karşılık cihazın verdiği response değerleri (y) tespit edilir. Konsantrasyona karşı response değerleri ile bir kalibrasyon doğrusu elde edilir. Tablo 6’da verilen değerlerle elde edilen kalibrasyon fonksiyonunun denkliği y= 6823.66 + 9618.67 x’dir.
Bu kalibrasyon fonksiyonu denkliği kullanılarak, her bir konsantrasyon(x) değeri için xhesaplanan değeri hesaplanır (tabloda Xi olarak gösterilmektedir). Tablodaki ilk iki veri için örnek hesaplama şöyledir:
Residuel standart sapma (S) hesabı yapabilmek için, kalibrasyon fonksiyonu denkliği kullanılarak, her bir konsantrasyon (x) değeri için yhesaplanan değeri hesaplanır (tabloda Yi olarak gösterilmektedir). Tablodaki ilk veri için örnek hesaplama şöyledir:
Tablodaki örnek verilerde, her bir konsantrasyon için 3 okuma yapıldığı görülmektedir. Her bir konsantrasyon derecesi için yhesaplanan değeri aynı olacaktır. Ancak, S hesabında ölçülen response değerleri devreye gireceğinden, her bir okumadan gelen fark değeri farklı olacaktır.
Residuel standart sapma (S) hesabı yapılır.
Aşağıdaki formüle göre kalibrasyon belirsizliği hesabı yapılır. Tablodaki verilere göre, her bir konsantrasyon için okuma sayısı (p) 3, toplam okuma sayısı (n) 24’dür.X0 değeri olarak 50 ppb alınmıştır (bu değer daha sonra relatif standart belirsizlik hesabında kullanılacaktır).
Bu veri seti için lineer kalibrasyondan gelen standart belirsizlik 4.134’tür. Bu standart belirsizlik değeri x0=50 ppb için bulunan değerdir. Birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanıldığından, bu standart belirsizlik değeri x0 konsantrasyon değerine bölünür. Dolayısıyla, kalibrasyon relatif belirsizliği 0.0827 olarak bulunur.
• Quadratic kalibrasyon:
En az üç farklı konsantrasyonda hazırlanan kalibrasyon standart çözeltileri kullanılarak, konsantrasyona (x) karşı response (y) değerleri üzerinden, y=a+bx+cx2 şeklindeki en uygun quadratic (ikinci dereceden) fonksiyon tespit edilir. Quadratic kalibrasyon belirsizliğinin hesaplanmasında sırasıyla aşağıdaki işlemler yapılır22-24..
- Her bir konsantrasyona (xi) karşı elde edilen response (yi) değerleri kullanılarak sırasıyla aşağıdaki toplamlar hesaplanır:
- Residuel standart sapma (S) değeri hesaplanır.
- Quadratic kalibrasyon standart belirsizliği (u(x0)) şu formüle göre hesaplanır.
- Hesaplanan bu kalibrasyon standart belirsizliği değeri x0 analit konsantrasyonu değeri için belirsizliktir. Toplam birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanıldığından, hesaplanan standart belirsizlik değerinin relatif standart belirsizlik değerine dönüştürülmesi gerekir. Bunun için hesaplanan standart belirsizlik değeri, x0 değerine bölünür.
Yukarıda açıklanan lineer kalibrasyon belirsizliği hesaplamalarında kullanılan verilerle quadratic kalibrasyon oluşturulmuş ve belirsizlik hesabı yapılmıştır. Bu veriler Tablo 7’de verilmekte ve yapılan örnek hesaplama aşağıda açıklanmaktadır:
Bu veri seti için quadratic kalibrasyondan gelen standart belirsizlik 1.587’dir. Bu standart elirsizlik değeri x0=50 ppb için bulunan değerdir. Birleşik belirsizlik hesabında relatif standart belirsizlik değerleri kullanıldığından, bu standart belirsizlik değeri x0 konsantrasyon değerine bölünür. Dolayısıyla, kalibrasyon relatif belirsizliği 0.0317 olarak bulunur.
KALİBRASYON BELİRSİZLİĞİ (Lineer) X (kons) | Y (Alan) | Xi | (Xi-Xort) | (Xi-Xort)2 | Yi | Yi-Y | (Yi-Y)2 | | 1 | 13322.378 | 0.676 | -48.458 | 2348.18 | 16442.33 | 3119.952 | 9734100.482 | a (kalibrasyon doğrusunun kesim noktası) | 6823.66 1 | 17619.992 | 1.122 | -48.011 | 2305.08 | 16442.33 | -1177.662 | 1386887.786 | b (kalibrasyon doğrusunun eğimi) | 9618.67 1 | 8752.831 | 0.201 | -48.933 | 2394.45 | 16442.33 | 7689.499 | 59128394.871 | S (residuel standart sapma) | 64932.18 2 | 25057.512 | 1.896 | -47.238 | 2231.43 | 26061.00 | 1003.488 | 1006988.166 | p (her bir konsantrasyon için okuma sayısı) | 3 2 | 22083.887 | 1.587 | -47.547 | 2260.73 | 26061.00 | 3977.113 | 15817427.815 | n (toplam okuma sayısı) | 24 2 | 22402.723 | 1.620 | -47.514 | 2257.58 | 26061.00 | 3658.277 | 13382990.609 | Xo | 50.00 5 | 64820.215 | 6.030 | -43.104 | 1857.96 | 54917.01 | -9903.205 | 98073469.272 | Xort (Xi değerlerinin ortalaması) | 49.13 5 | 50044.793 | 4.493 | -44.640 | 1992.75 | 54917.01 | 4872.217 | 23738498.495 | Sxx=∑(Xi-Xort)2 | 27250.81 5 | 59621.059 | 5.489 | -43.645 | 1904.85 | 54917.01 | -4704.049 | 22128076.994 | (Xo-Xort)2 | 0.75 10 | 121779.203 | 11.951 | -37.182 | 1382.53 | 103010.36 | -18768.843 | 352269467.559 | U(Xo) | 4.134 10 | 120817.297 | 11.851 | -37.282 | 1389.97 | 103010.36 | -17806.937 | 317087005.322 | | 10 | 116339.750 | 11.386 | -37.748 | 1424.90 | 103010.36 | -13329.390 | 177672637.772 | | 25 | 267112.375 | 27.061 | -22.073 | 487.21 | 247290.41 | -19821.965 | 392910296.461 | | 25 | 303095.344 | 30.802 | -18.332 | 336.06 | 247290.41 | -55804.934 | 3114190658.744 | | 25 | 302980.875 | 30.790 | -18.344 | 336.50 | 247290.41 | -55690.465 | 3101427891.916 | | 50 | 537239.938 | 55.144 | 6.011 | 36.13 | 487757.16 | -49482.778 | 2448545318.597 | | 50 | 528115.188 | 54.196 | 5.062 | 25.63 | 487757.16 | -40358.028 | 1628770424.049 | | 50 | 527709.438 | 54.154 | 5.020 | 25.20 | 487757.16 | -39952.278 | 1596184517.389 | | 100 | 987390.313 | 101.944 | 52.810 | 2788.94 | 968690.66 | -18699.653 | 349677022.320 | | 100 | 1043278.938 | 107.755 | 58.621 | 3436.41 | 968690.66 | -74588.278 | 5563411215.005 | | 100 | 1012895.813 | 104.596 | 55.462 | 3076.05 | 968690.66 | -44205.153 | 1954095551.753 | | 200 | 1717518.375 | 177.851 | 128.718 | 16568.28 | 1930557.66 | 213039.285 | 45385736953.311 | | 200 | 1838475.375 | 190.427 | 141.293 | 19963.73 | 1930557.66 | 92082.285 | 8479147210.821 | | 200 | 1797702.000 | 186.188 | 137.054 | 18783.82 | 1930557.66 | 132855.660 | 17650626394.036 | | 49.125 | Xort= | 49.134 | Sxx= | 27250.81 | | | 92756149399.55 | |
Tablo 6.Lineer kalibrasyon belirsizliği hesabı
KALİBRASYON BELİRSİZLİĞİ (Quadratic) Kalibrasyon eğrisi: | y= | -11,97 | X2+ | 11293,89 | X+ | 4271,20 | | | X (kons) | Y (Alan) | X2 | X3 | X4 | XY | X2Y | Yi | (Yi-Y)2 | Xo | 50,00 1 | 13322 | 1 | 1 | 1 | 13322 | 13322 | 15553 | 4976220 | y0 (enjeksiyon1) | 537240 1 | 17620 | 1 | 1 | 1 | 17620 | 17620 | 15553 | 4271951 | y0 (enjeksiyon2) | 528115 1 | 8753 | 1 | 1 | 1 | 8753 | 8753 | 15553 | 46243960 | y0 (enjeksiyon3) | 527709 2 | 25058 | 4 | 8 | 16 | 50115 | 100230 | 26811 | 3075120 | yo(ortalama_ölçülen) | 531022 2 | 22084 | 4 | 8 | 16 | 44168 | 88336 | 26811 | 22346674 | yo(hesaplanan) | 539049 2 | 22403 | 4 | 8 | 16 | 44805 | 89611 | 26811 | 19433911 | n (toplam okuma sayısı) | 24 5 | 64820 | 25 | 125 | 625 | 324101 | 1620505 | 60441 | 19173224 | p | 3 5 | 50045 | 25 | 125 | 625 | 250224 | 1251120 | 60441 | 108091329 | S(xx) | 101847 5 | 59621 | 25 | 125 | 625 | 298105 | 1490526 | 60441 | 673109 | S(xx2) | 19576821 10 | 121779 | 100 | 1000 | 10000 | 1217792 | 12177920 | 116013 | 33243808 | S(x2x2) | 4056418167 10 | 120817 | 100 | 1000 | 10000 | 1208173 | 12081730 | 116013 | 23076863 | S(xy) | 915978299 10 | 116340 | 100 | 1000 | 10000 | 1163398 | 11633975 | 116013 | 106466 | S(x2y) | 172557285792 25 | 267112 | 625 | 15625 | 390625 | 6677809 | 166945234 | 279139 | 144649468 | Delta | 29880564710787 25 | 303095 | 625 | 15625 | 390625 | 7577384 | 189434590 | 279139 | 573886978 | Xort | 35,41 25 | 302981 | 625 | 15625 | 390625 | 7574522 | 189363047 | 279139 | 568415657 | X2ort | 6657 50 | 537240 | 2500 | 125000 | 6250000 | 26861997 | 1343099845 | 539049 | 3274387 | 1/n | 0,042 50 | 528115 | 2500 | 125000 | 6250000 | 26405759 | 1320287970 | 539049 | 119558407 | 1/p | 0,333 50 | 527709 | 2500 | 125000 | 6250000 | 26385472 | 1319273595 | 539049 | 128596205 | (Xo-Xort) | 14,59 100 | 987390 | 10000 | 1000000 | 100000000 | 98739031 | 9873903130 | 1013995 | 707816515 | (Xo-X )2ort | 212,89 100 | 1043279 | 10000 | 1000000 | 100000000 | 104327894 | 10432789380 | 1013995 | 857541161 | (Xo2-X2 )ort | -4157 100 | 1012896 | 10000 | 1000000 | 100000000 | 101289581 | 10128958130 | 1013995 | 1208507 | (Xo2-X2 )2ort | 17279610 200 | 1717518 | 40000 | 8000000 | 1600000000 | 343503675 | 68700735000 | 1784389 | 4471637723 | S(x2x2)/Delta | 0,0001357544 200 | 1838475 | 40000 | 8000000 | 1600000000 | 367695075 | 73539015000 | 1784389 | 2925370550 | S(xx)/Delta | 0,0000000034 200 | 1797702 | 40000 | 8000000 | 1600000000 | 359540400 | 71908080000 | 1784389 | 177244483 | S(xx2)/Delta | 0,0000006552 1179,000 | 11506176 | 159765 | 27425277 | 5119953801 | 1481219176 | 249152458570 | | 10963912674 | ((b^2)-4a(c-yo,ort))^0.5 | 10116 Tablo 7.Quadratic kalibrasyon belirsizliği hesabı | dx0/dy0 | 0,00010 dx0/da | -0,23934 dx0/db | -0,00486 dx0/dc | -0,00010 S2 | 522091079,72637 S2y0 | 47637855,28505 S2a | 1,77953 S2b | 70876,16184 S2c | 28220830,54769 a | -11,97 b | 11293,89 c | 4271,20 U(x0) | 1,587
2.5. BİRLEŞİK STANDART BELİRSİZLİK (uc)
Belirsizlik kaynaklarının her birinden gelen standart belirsizlik değerleri hesaplandıktan sonra, bu değerler birleşik standart belirsizlik değeri altında birleştirilir. Birleşik standart belirsizlik ile belirsizlik kaynaklarının her birinden gelen standart belirsizlik değerleri arasındaki ilişki şu şekildedir16:
Belirsizlik hesabına dahil edilecek olan dört temel parametreden gelen relatif standart belirsizlik ifadeleri Tablo 8’de gösterilmektedir. Buna göre, tekrarlanabilirlik, tekrarüretilebilirlik, gerçeklik ve kalibrasyon relatif standart belirsizlikleri, yukarıda verilen formüle göre birleştirilerek “birleşik standart belirsizlik” değeri hesaplanır.
| Değer (x) | Standart belirsizlik | Relatif standart belirsizlik Tekrarlanabilirlik | 1 | RSDr(pool) | RSDr(pool) Tekrarüretilebilirlik | 1 | RSDWR(pool) | RSDWR(pool) Gerçeklik | %R | u(x) (ya da u(i)) | u(x)/%R Kalibrasyon | x0 | u(x0) | u(x0)/x0
Tablo 8. Validasyon parametrelerinden gelen belirsizlik değerleri
Yukarıdaki örnek validasyon verileri ile yapılan belirsizlik hesaplamalarında elde edilen relatif standart belirsizlik değerleri Tablo 9’da verilmekte ve bu verilerle birleşik standart belirsizlik değeri hesaplaması aşağıda açıklanmaktadır.
| Değer (x) | Standart belirsizlik | Relatif standart belirsizlik Tekrarlanabilirlik | 1 | 0.0614 | 0.0614 Tekrarüretilebilirlik | 1 | 0.0627 | 0.0627 Gerçeklik | 106.50 | 1.4124 | 0.0133 Kalibrasyon | 50 | 4.134 | 0.0827
Tablo 9. Örnek validasyon verileri için hesaplanan relatif standart belirsizlik değerleri
Bu veri seti için birleşik standart belirsizlik değeri 0.1213 olarak hesaplanır.
2.6 GENİŞLETİLMİŞ BELİRSİZLİK (Uc)
Hesaplanan birleşik standart belirsizlik değeri, belirlenen güven aralığına göre tespit edilen kapsam faktörü (k) ile çarpılarak “genişletilmiş belirsizlik” değeri hesaplanır. Pestisit analizlerinde genel olarak % 95 güven aralığı için k=2 kullanılır. Bu durumda, genişletilmiş belirsizlik:
Burada,
Uc: Genişletilmiş belirsizlik
uc: Birleşik standart belirsizlik
k: Kapsam faktörüdür (% 95 güven aralığı için k=2)
Bu durumda, yukarıda verilen veri seti için genişletilmiş belirsizlik değeri (% 95 güven aralığı, k=2);
olarak hesaplanır.
2.7 ÖLÇÜM SONUCUNUN RAPORLANMASI
Ölçüm sonuçları raporlanırken aşağıdaki şekilde genişletilmiş belirsizlik değeri ile birlikte verilir (SANCO Dokümanı1, Madde 93). Raporlamada, güven aralığı ve kapsam faktörü bildirilmelidir (% 95 güven aralığı, k=2).
Burada,
X: Ölçüm sonucu
Uc: Genişletilmiş belirsizliktir.
Örneğin, yukarıdaki verilerle genişletilmiş belirsizlik değeri 0.2706 olarak tespit edilen durum için, ölçüm sonucu 0.125 mg/kg olarak tespit edilmişse; ölçüm sonucu aşağıdaki hesaplamaya göre 0.125 ± 0.034 mg/kg olarak raporlanmalıdır.
Avrupa çapında yapılan yeterlilik testlerinden elde edilen verilere göre, %50 genişletilmiş belirsizlik değerinin (% 95 güven aralığı, k=2), laboratuvarlar-arası farklılıkları kapsadığı tespit edilmiş ve resmi kontrollerde bu değerin dikkate alınması önerilmiştir. Ancak bu değerin kullanılabilmesi için, laboratuvarın kendi genişletilmiş belirsizlik değerinin % 50’nin altında olduğunu göstermesi gerekmektedir (SANCO dokümanı1, Madde 91; CAC/GL 59-200620). SANCO dokümanının1 ilgili bu maddesine dayanılarak, genişletilmiş belirsizlik değerinin % 50’nin altında olduğunu gösteren laboratuvarlar resmi sonuç verirken % 50 belirsizlik değerini kullanabilecektir.
Bu durumda, yukarıdaki verilere göre genişletilmiş belirsizlik değeri 0.2426 (%24.26) olan laboratuvar, % 50’nin altında genişletilmiş belirsizlik değerine sahip olduğunu gösterdiğinden, resmi sonuç verirken % 50 belirsizlik değerini kullanabilir.
2.8 ÖLÇÜM SONUÇLARININ YORUMLANMASI
SANCO Dokümanı1 Madde 93’e göre, resmi gıda kontrollerinde MRL’ye uygunluğun değerlendirilmesinde belirsizlik aralığının alt sınırı (x-U) dikkate alınmalıdır. x-U>MRL olduğu durumda, maksimum kalıntı limitinin üzerinde kalıntı bulunduğu düşünülmelidir.
SANCO dokümanının1 ilgili maddesine uygun olarak, Türk Gıda Kodeksi Gıdalarda Pestisit Kalıntılarının Resmi Kontrolü İçin Numune Alma Metotları Tebliği (Tebliğ No:2011/34)’nin “Açıklayıcı hükümler” başlıklı 6.maddesinin, “Sonuçların yorumlanması” başlıklı 9. Bölümünde analitik sonuçların raporlanması ve sonuçların yorumlanması ile ilgili şu düzenleyici hükümler yer almaktadır;
a) Analitik sonuçlar x±U olarak raporlanır. Burada x analitik sonucu, U ise genişletilmiş ölçüm belirsizliğini ifade eder. Analitik sonucun yasal limitlere uygunluk değerlendirmesi, analiz sonucundan ölçüm belirsizliğinin çıkarılmasıyla elde edilen sonuca göre yapılır.
b) Ölçüm belirsizliği hesaba katılarak elde edilen laboratuvar numunesi analiz sonucu, maksimum limitlere uyuyorsa kabul edilir.
c) Ölçüm belirsizliği hesaba katılarak elde edilen laboratuvar numunesi analiz sonucu, maksimum limitleri aşıyorsa reddedilir
Ekler