Kanada Pazara Giriş Rehberi
- Tür
- Resmi Gazete
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
1. GENEL BİLGİLER
1.1 Ülke Künyesi
Ülke Adı : Kanada
Başkent : Ottawa
Nüfus : 41.774.886 (Ekim 2024)
Yüzölçümü : 9.984.670 km2 Devlet Başkanı : Mary May Simon Başbakan : Justin Trudeau Dışişleri Bakanı: Mélanie Joly
Resmi Diller : İngilizce ve Fransızca
Para Birimi : Kanada Doları (C$)
GSYİH : 2,1 trilyon C$ (2022); 2,2 trilyon C$ (2023)
Etnik Yapı : İngiliz (%19), Fransız (%15), İskoç (%14), İrlandalı (%13), Alman (%9),
İtalyan (%4), Çinli (%4), Kızılderili (%4), Diğer (%18)
Önemli Siyasi Partiler: Liberal Parti, Muhafazakâr Parti, Yeni Demokrasi Partisi (NDP-Sosyal Demokrat), Kebek Bloğu, Yeşiller Partisi
1.2 Kanada'nın Siyasi Görünümü
Federal bir yapıya sahip olan Kanada'da, mevcut Anayasa uyarınca yetkiler, eyaletler ile merkezi hükümet arasında dağılmıştır. Gelişmiş bir âdem-i merkeziyetçi yönetim sistemine sahip ülkede, eyaletlerin dahi bazı alt bölgelere yetki devretmesi söz konusu olabilmektedir. Kanada federalizmi gevşek bir birliktelik niteliği taşımaktadır. Ülkenin yönetim anlayışında coğrafi ve demografik özellikleri, birçok etnik grubun oluşturduğu çok kültürlü toplumsal yapısının dinamikleri ve sınır komşusu Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile olan yakın siyasi, ekonomik ve kültürel bağları önemli rol oynamaktadır.
Kanada’nın kuruluş aşamasında egemen olan merkeziyetçi yaklaşım, Fransızca konuşan Kanadalıların çoğunlukta olduğu Kebek Eyaleti’nin direnci sonucunda değişime uğramış ve Kebek Eyaletine bazı ilave ayrıcalıklar tanınmıştır. Kebek’e tanınan ayrıcalıkları örnek gösteren diğer eyaletler de daha özyönetimci bir tutum benimsemişler ve tarihsel süreç içerisinde ülke bugünkü işleyiş biçimine kavuşmuştur. Kebek’in bağımsızlığı için düzenlenen 1980 ve 1995 referandumlarından ise sırasıyla %60 ve %50,6 oranlarında "hayır" oyu çıkmıştır.
Genel Vali Payette’in 21 Ocak 2021 tarihinde görevinden istifa etmesi üzerine, Kanada'nın yerli halklar mensubu ilk Genel Valisi (Governor General) Mary May Simon 26 Temmuz 2021 tarihinde yemin ederek resmen görevine başlamıştır.
20 Eylül 2021 tarihinde düzenlenen seçimleri, genel oy oranında Muhafazakâr Parti’nin gerisinde kalmakla birlikte, tek turlu dar bölge seçim sistemi nedeniyle milletvekili sayısında önde olan, Başbakan Trudeau liderliğindeki Liberal Parti kazanmıştır. Bununla birlikte, herhangi bir parti tek başına hükümet kurmak için gereken 170 milletvekili sayısına ulaşamamıştır. Yeni Kabine 26 Ekim 2021 tarihinde açıklanmış olup, Yeni Demokratik Parti'nin (NDP) dışarıdan desteğini alan azınlık hükümetinde Dışişleri Bakanlığına Kebek milletvekili Mélanie Joly atanmıştır.
1.3 Türkiye - Kanada Siyasi ve Ekonomik İlişkileri
NATO, AGİT, OECD ve BM’de Batı Grubu (WEOG) üyelikleri ve Kanada ile birlikte G-20 mensubu olmamız ilişkilerimizin önemli boyutlarını oluşturmaktadır.
Kanada’yla ikili siyasi ilişkilerimizin öncelikli konuları arasında NATO çerçevesinde iş birliği, Ukrayna, Suriye, Yukarı Karabağ, terörle mücadele gibi meseleler yer almakta, savunma sanayi iş birliğinde son dönemde yaşanan sorunlar öne çıkmaktadır. Kanada’nın 1915 olaylarına yaklaşımı da ilişkilerimizi olumsuz etkileyen gündem maddeleri arasındadır.
Sayın Cumhurbaşkanımız, Kanada Başbakanı Justin Trudeau ile NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi'ne katılmak üzere bulunduğu Vilnius'ta 11 Temmuz 2023 tarihinde bir görüşme gerçekleştirmiştir. Görüşmede, ekonomi ve savunma sanayi başta olmak üzere ikili ilişkiler ve terörle mücadelede iş birliği konuları ele alınmıştır.
Dışişleri Bakanımız, Kanada Dışişleri Bakanı Mélanie Joly ile 15 Mayıs 2024 tarihinde Ankara’da bir araya gelmiştir. Görüşmede, ikili ilişkilerimiz ve Gazze’de yaşanan savaş başta olmak üzere bölgesel konular ve gelişmeler değerlendirilmiştir.
Türkiye-Kanada Parlamentolar arası Dostluk Grubu oluşturulması çalışmaları 1993 yılında başlatılmıştır. Kanada Parlamentosu’nda ilk Türkiye-Kanada Dostluk Grubu, 1996 yılında oluşturulmuştur. Ülkemizin Türkiye-Kanada Parlamentolar arası Dostluk Grubu Başkanı İstanbul Milletvekili Sayın Halit Yerebakan (Ak Parti)’dir. Öte yandan, Kanada Parlamentosu’nda yer alan Kanada-Türkiye Parlamentolararası Dostluk Grubu’nun Eş-Başkanları, Milletvekili Julie Dzerowicz (Liberal Parti-Davenport) ve Senatör Mobina Jaffer’dır (Bağımsız-British Columbia).
Türk Hava Yolları, Toronto ve Montreal’a ilaveten, 2 Mayıs 2021 tarihinden itibaren Vancouver’a da doğrudan uçuşlara başlamıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığımız verilerine göre 2022 yılında ülkemizi
197.416 Kanada vatandaşı ziyaret etmiş olup bu bakımdan önceki yıllara göre en yüksek seviyeye ulaşılmıştır. 2019-2020-2021 yıllarında bu rakam sırasıyla 139.164 ve 34.210 ve 72.034 olmuştu. 2023 yılında ise 248.868 Kanadalı ülkemizi ziyaret etmiş olup bu rakam bugüne kadarki en yüksek seviye olmuştur. 2024 Ocak-Eylül döneminde 227.228 Kanadalı ülkemizi ziyaret etmiştir.
2. MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER VE TAHMİNLER
KANADA | 2022 | 2023 | 2022/2023 % Değişim | 2023 Ocak- Temmuz | 2024 Ocak- Temmuz | 2023/2024 % Değişim GSYİH (Cari Fiyatlar) | 2,181,765 Milyon C$ | 2,204,337 Milyon C$ | 1,03 | 2,201,545 Milyon C$ | 2,233,853 Milyon C$ | 1,46 GSYİH Büyüme (Sabit Fiyatlar-%) | 3,8 | 1,2 | -0,68 | 0,2* | 0,5* | 0,3 Kişi Başına Düşen GSYİH (Cari Fiyatlar -US$) | 55.612 | 53.547 | -3,7 | - | - | - Tüketici Fiyat Enflasyonu % | 6,8 | 3,9 | -2,9 | 4** | 2** | -2 İşgücü (Bin) | 20.790 | 21.325 | 2,6 | 20.115 | 20.518 | 2 İşsizlik Oranı (%) | 5,3 | 5,4 | 0,1 | 5,5** | 6,6** | 1,1 Cari İşlemler Dengesi (milyar C$) | -10,3 | -20,9 | 102,9 | - | - | - İhracat | 598.819.019 Bin US$ | 568.273.407 Bin US$ | -5,1 | 328,733,337 Bin US$ | 329,609,700 Bin US$ | 0,27 İthalat | 571.664.066 Bin US$ | 558.683.267 Bin US$ | -2,3 | 324,504,289 Bin US$ | 322,969,133 Bin US$ | -0,47 * İkinci Çeyrek **Ağustos | | | | | | Kaynak: StatCan, Dünya Bankası | | | | | |
2.1 Kanada Ekonomisindeki Gelişmeler
2.1.1 Enerji
2020 Mart-Nisan aylarında petrol fiyatlarındaki ani düşüş ve petrol endüstrisinin ekonomisindeki ağırlığı nedeniyle Kanada, Covid-19 kaynaklı küresel ekonomide yaşanan resesyondan etkilenme açısından diğer G-7 ülkelerinden negatif ayrışmıştır.
2020 yılı Ocak ayında Western Texas Intermediate ve Brent tipi petrolün varil fiyatı 57 ve 60 US$ iken daha az kalitede olan ve petrol kumundan elde edilen Kanada ağır ham petrolü olan Western Canadian Select tipi petrolün varil fiyatı ise 37 US$ seviyesinde gerçekleşmişti. Kanada petrolünün varil fiyatı 2020 Nisan ayında 3,5 US$’ye kadar gerilemiş, 2020 Haziran ayında 34 US$ seviyelerine çıkmıştır. 1 varil petrolün Kanada’dan ABD’ye sadece sevk maliyetinin yaklaşık 10 US$ olduğu göz önünde bulundurulduğunda yaşanan ekonomik kayba paralel biçimde ağırlıklı olarak enerji şirketlerinin hisselerindeki düşüşe bağlı olarak Toronto Borsasında yaşanan kayıp %10’un üzerinde olmuştur. Petrol üreticileri, Covid-19 ile birlikte 9 milyar Doların üzerinde harcama kesintisine gitmiş, krizin etkisini henüz tam anlamıyla göstermediği ilk çeyrek sonunda dahi milyarlarca Dolar zarar açıklamıştır. Pandemi sonrası ekonomik aktivitelerin normalleşmesi ve seyahatlerin artmasına paralel biçimde petrol talebi ve fiyatları yukarı yönlü seyretmeye başlamıştır. 4 Ekim 2024 tarihi itibariyle Western Texas Intermediate ve Brent tipi petrolün varil fiyatı 74,68 US$ ve 78,52 US$ iken Western Canadian Select tipi petrolün varil fiyatı ise 61,01 US$ seviyesindedir.
Canadian Association of Petroleum Producers (CAPP) hesaplamalarına göre doğrudan 134 bin ve dolaylı 800 bin kişinin istihdam edildiği Kanada’nın petrol ve doğalgaz sektörünün 2024 yılında C$168 milyar gelir elde etmesi öngörülmektedir. Bu rakam, pandemi sürecindeki gelirin iki katı seviyesindedir. Sektör, 2022 yılında elde ettiği C$232 milyar gelir ile rekor kırmış olup petrol ve gaz çıkarma alt sanayi kolu ülkenin GSMH’sine C$110.5 milyar değerinde katkı sağlayarak 5.4%’ini oluşturmuştur. 2023 yılında sektörün elde ettiği gelir C$185 milyar olup bunun C$96,8 milyarlık bölümü petrol kumundan elde edilen petrol geliridir. 2024 yılında Kanada’nın toplam petrol ve doğalgaz üretiminin rekor seviyede 8,7 MMBOE/gün (NGL dahil) gerçekleşmesi öngörülmektedir.
Diğer taraftan, ABD'nin 46. Başkanı olarak 20 Ocak 2021 tarihinde göreve başlayan Joe Biden, bir önceki ABD Başkanı Donald Trump döneminde 24 Ocak 2017 tarihinde imzalanan ve Kanadalı TC Energy şirketince üstlenilen, yaklaşık 11,5 milyar US$ değerinde olan ve Kanada ekonomisi için büyük önem arz eden Keystone XL Boru Hattı Projesinin lisansını iptal etmiştir. ABD Başkanı Joe Biden’ın, ABD’deki çevre odaklı grupların söz konusu projeden kaynaklı kaygılarını gidermek amacı ile imzaladığı bu karar, Kanada Federal Hükümeti ile Alberta Eyaleti Hükümeti tarafından son derece olumsuz bir gelişme olarak değerlendirilmiştir.
Kanada, söz konusu projenin ABD enerji arz tedarik güvenliği ile yaratacağı ekonomik faydalar nedeniyle stratejik açıdan büyük önem arz ettiğini; proje hayata geçirilmediği takdirde ABD’nin enerji ithalatında OPEC Ülkelerine bağımlı kalacağını iddia etmektedir. İlk olarak 2008 yılında gündeme gelen Keystone XL Projesi kapsamında, 1.897 km uzunluğundaki bir boru hattı kanalıyla, Kanada’nın Alberta Eyaletinden ABD’nin Nebraska Eyaletine günde 830.000 varil ham petrol taşınması ve Steel City, Nebraska’daki mevcut boru hattı ile bağlantı sağlanarak, ABD’nin Orta-Batı Eyaletlerindeki rafineriler ile Meksika Körfezi kıyısındaki Port Arthur Rafinesine sevkiyat ile uluslararası ihraç pazarlarına daha kısa yoldan ve yüksek taşıma kapasitesi sağlanması planlanmıştı. Projenin ABD GSYİH’sine C$3,4 milyar; Kanada GSYİH’sine C$2,4 milyar; ABD ve Kanadalı toplam 13.200 kişiye istihdam yaratması öngörülmekte idi. Projenin Kanada’daki onay süreçleri 2010 yılında tamamlanmış ve fakat 2015 yılında ABD eski Başkanı Barack Obama tarafından iptal edilmesi nedeniyle öngörülen ilerlemeler sağlanamamıştı.
Öte yandan, TC Energy Şirketi çevre ile ilgili kaygılar reddetmiş ve projenin “sıfır emisyon” ve “yenilenebilir enerji kaynakları” ile çalışmasının planlandığını; şirketin, “North American Free Trade Agreement (NAFTA)”nın “Investment, Chapter 11” başlıklı Faslı kapsamında “Yatırımcı- Devlet Uyuşmazlığının Çözümü (ISDS)” hükümleri uyarınca ABD’den 15 milyar Dolardan fazla maddi tazminat talebinde bulunacağını açıklamış ve süreci başlatacak resmi başvuru 22 Kasım 2021 tarihinde ABD Dışişleri Bakanlığına iletilmiştir.
Akabinde, “International Centre for Settlement of Investment Disputes-ICSID” çatısı altında 21 Eylül 2022 tarihinde tahkim kurulu oluşturulmuş olup 12 Temmuz 2024 tarihinde konuya ilişkin “ICSID” kararı açıklanmıştır. Buna göre “ICSID”, ABD Başkanı Biden’in projeye ilişkin verilen iznin iptali kararının “NAFTA”nın uygulaması sona erdikten sonra ve “CUSMA” yürürlükte iken alınmış bir karar olması nedeniyle söz konusu davaya yönelik karar verme yetkisi bulunmadığı gerekçesi ile kategorik olarak reddetmiştir. “NAFTA” hükümleri çerçevesinde “ISDS” çerçevesinde yatırımcıların devleti “International Centre for the Settlement of Investment Disputes (ICSID)” veya “United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL)” üzerinden tahkime götürme yolu açık iken bu yol “CUSMA”da Meksikalı ve ABD’li şirketler için bahsekonu iki ülkede petrol ve gaz gibi belirli sektörlerde ve sınırlı kontrat ve işlemler için açıktır. Kanada Hükümeti “CUSMA”nın “Investment, Chapter 14” başlıklı Faslı kapsamında “ISDS Hükümleri”nin yer aldığı “Annex 14-D” ve “Annex 14-E” hükümlerine taraf olmadığından 1 Temmuz 2023 tarihi itibariyle bu yol “CUSMA” ile birlikte Kanadalı şirketler için kapanmıştır.
TC Energy tarafından yapılan ve “ICSID” kararından duyulan hayal kırıklığını ifade eden açıklamada kararın “NAFTA” ve “CUSMA” tarafından tasarlanmış yatırımcıyı koruma hükümlerinin sade biçimde yorumlanması esaslı bakış açısına ve beklentilerine uygun olmadığı; projenin siyasi mülahazalarla iptali nedeni ile şirketlerinin adalet ve eşitlik ilkelerine aykırı bir uygulamaya maruz kaldığı belirtilmiştir. “TC Energy” açıklamasında ayrıca, “ICSID”in kararını “NAFTA”nın 1 Temmuz 2020 tarihi itibariyle yerine geçen “Canada-United States-Mexico Agreement (CUSMA)”nın “Annex 14-C” hükmünde belirtilen “geçiş hükümleri (transition rules)”ne dayandırdığı; “geçiş hükmü”nün “NAFTA” yürürlükte iken gerçekleşmiş olan “yatırımlar”ı 1 Temmuz 2023 tarihine kadar koruduğu; öte yandan, “ICSID”in kararında söz konusu korumanın sadece 1 Temmuz 2020 tarihinden önce yani “NAFTA” yürürlükte iken gerçekleşen ve Anlaşmaya aykırılık teşkil eden “ihlaller”i kapsadığı şeklinde yorumlandığı; sonuç olarak bu doğrultuda “ICSID”’in, ABD Başkanlık İzni kapsamında verilen projeye ilişkin iznin iptali ile ilgili işlemin “NAFTA, Section A/Chapter 11” hükmünde belirtilen yükümlülükleri ihlal edip etmediğine yönelik karar verme yetkisi bulunmadığı yönünde karar verdiği ifade edilmiştir.
Bunun yanında, 2023 yılı Nisan ayında bu kez Alberta Hükümeti tarafından ayrıca yeni bir tahkim başvuru süreci başlatılmış olup süreç devam etmektedir. Alberta Hükümeti tarafından yapılan açıklamada “Alberta Petroleum Marketing Commission” kanalı ile “CUSMA”nın “NAFTA’dan kaynaklanan hakların iddiası (legacy NAFTA claim)” şeklindeki hükmü çerçevesinde söz konusu iptal kararına itirazda bulunmak üzere resmi başvuru yapıldığı açıklanmıştır. Alberta Eyalet Hükümeti tarafından yapılan başvuruda ABD Hükümetinin projenin iptali kararının “CUSMA” ve “NAFTA"nın ilgili hükümlerini ihlal etmesinden dolayı uğranılan en az C$1.6 milyar değerinde zararın tazmini talep edilmektedir. “TC Energy”nin başvurusu kapsamında tesis edilen tahkim mekanizmasının bu kez farklı üyeler ile 2024 yılı sonbaharında Hükümetin yaptığı başvuru hakkında kararını açıklaması öngörülmektedir.
Alberta Hükümeti’nin TC Energy Şirketi üzerinde C$1,5 milyarlık hissesi bulunmakta olup proje kapsamında Hükümet, 4 Ocak 2021 itibariyle geçerli olacak biçimde, C$6 milyarlık borç garantisi sağlamıştır. Hükümetin söz konusu kararının ardından, projenin Kanada ayağında yaklaşık binlerce kişi istihdam edilmiş ve aylarca süren yoğun inşaat faaliyetlerine başlanmıştı. TC Energy şirketi, projenin iptali kararının binlerce sendikalı işçinin işten çıkarılmasıyla sonuçlanacağını ifade etmiştir. TC Enerji şirketinin hisselerinin çoğu Toronto ve New York Borsalarında TRP sembolü ile işlem görmektedir.
Öte yandan, ABD’nin Michigan Eyaleti Valilik Ofisi ve Michigan Doğal Kaynaklar Bakanlığı tarafından, Kanadalı Calgary merkezli enerji şirketi Enbridge Inc.’e ait Line 5 adlı transit boru hattının eyaletten geçiş hakkının, sızıntı riski ve çevresel kaygılar nedeniyle iptali ve feshini öngören 13 Kasım 2020 tarihli bir bildirim yayınlayarak hattın operasyonlarının gönüllü olarak durdurulması çağrısı yapmıştır. Anılan ihtilafa yönelik olarak Enbridge Inc. ile Michigan Eyaleti arasında ABD mahkemelerinde başlayan dava sürecinden de bir netice alınamamıştır.
Enbridge Line 5 Transit Boru Hattı, 1953 yılından beri Batı Kanada’dan Orta Kanada’ya ABD’nin Huron Gölü ile Michigan Gölü’nü birleştiren Mackinac Boğazı’nın altından geçerek hidrokarbon sevkiyatı gerçekleştirmektedir.
GAC tarafından yapılan 4 Ekim 2021 tarihli açıklamada, Kanada ve ABD Hükümetleri Arasında Transit Boru Hatlarına Yönelik 1977 Anlaşması ile ham petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının, doğal felaketler ve olağanüstü haller dışında, kesintisiz bir şekilde devamının temin edildiği; söz konusu ihtilafın 1977 Anlaşması’nın “Anlaşmazlıkların Halli” ile ilgili hükmü uyarınca tesis edilen tahkim mekanizmasına taşınması amacı ile Kanada Hükümeti tarafından gerekli başvurunun yapıldığı ifade edilmiştir.
ABD ile Kanada arasında imzalanan 1977 Anlaşması’na göre ham petrol veya sıvılaştırılmış doğalgazın Line 5 gibi transit boru hatları üzerinden iletilmesini engelleyen, mevcut güzergahı değiştiren veya yeni güzergâh oluşturan, hatta müdahale eden ve bu yönde etki doğuran nitelikteki her türlü önlem yasaklanmıştır. Anlaşmanın 9. Maddesine göre taraflar arasındaki herhangi bir anlaşmazlıkta mümkün mertebe öncelikle müzakere edilerek çözüm sağlanması; çözüm sağlanamaz ise taraflardan birinin talebi ile tahkim yoluna gidilebileceği öngörülmektedir.
GAC tarafından, Enbridge Line 5 adlı transit boru hattının Kanada’nın enerji arz güvenliği açısından önemini vurgulayarak 65 yılı aşkın süredir söz konusu boru hattının Kanada’nın batısından orta ve iç kesimlerine ABD üzerinden geçerek güvenli bir şekilde hidrokarbon sevkiyatı gerçekleştirdiği ve evlerin ısınmasına yönelik enerji tedariğinde önemli rol oynadığı; hattın Kanada ekonomisine kaydadeğer ölçüde katkı sağladığı kaydedilmiştir.
GAC tarafından, Line 5’in mevcut güzergahının 500 milyon $ değerindeki “Great Lakes Tunnel Project” ile Mackinac Boğazı’nın göl yatağının altından geçecek şekilde değiştirilmesi şeklinde Enbridge tarafından yapılan önerinin de Büyük Göller Bölgesi’nin çevre koruma ve sağlığı açısından Kanada Hükümeti’nce desteklendiği belirtilmiştir. Enbridge Line 5 Hattının kesintisiz biçimde çalışmasını temin etmek üzere Kanada Hükümeti’nin yaptığı çalışmaların özellikle Alberta, Saskatchewan, Ontario ve Quebec Eyalet Hükümetleri ile sanayi ve işçi kuruluşları ile yakın işbirliği içerisinde yürütüleceği belirtilmiştir.
Michigan ve Büyük Göller Bölgesinden geçerek, çevresel açıdan hassas bir bölge olarak nitelendirilen Mackinac Boğazı’nın altından geçen ikiz boru kattı kanalıyla Superior, Wisconsin ve Sarnia arasında sevkiyat gerçekleştiren Enbridge Line 5 Hattı, günde 540.000 varil Kanada ham petrolü ve petrol ürünleri taşımakta ve bu petrol “Sarnia-Lambton Petrokimya ve Rafineri Kompleksi” dahil Kanada'nın iki büyük eyaleti olan Ontario Eyaleti ile Quebec Eyaleti'ndeki tesislere taşınmaktadır. Ontario Eyaleti’nin yakıt ihtiyacının neredeyse yarısını, Quebec Eyaleti'nin ham petrol talebinin yaklaşık %65’ini karşılayan Enbridge Line 5 Hattı, Toronto Pearson Havalimanında kullanılan jet yakıtlarının tedariğini de sağlamaktadır.
Enbridge Line 5 hattının savunucuları, hattın Michigan, Ohio ve Pennsylvania gibi çeşitli ABD’nin Orta-batı Eyaletleri için de propan başta olmak üzere enerji arz tedariği konusunda önemli rol oynadığını ifade etmektedirler. ABD ile Kanada arasındaki söz konusu ihtilafın çözümü amacı ile Michigan Eyaleti ve Enbridge arasında yürütülen arabulucuk çabaları, 9 Eylül 2021 tarihinde bir anlaşma sağlanamadan sona ermişti. Öte yandan, Michigan Adalet Bakanı tarafından 18 Ağustos 2022 tarihli yapılan bir bildirim ile Kanadalı Enbridge Inc.’in itirazı uygun görülmüş ve boru hatlarının güvenliği ile ilgili konularda sadece ABD Federal Hükümeti’nin bir kanun çıkarabileceği; Eyalet Hükümetinin bu konuda düzenleme yapmasının usulsüz olduğu; konuya Eyalet değil Federal Mahkeme’nin bakması gerektiği açıklanmıştır.
Kanada’nın 2019 yılında dünyaya toplam petrol ve doğalgaz ile ürünleri ihracatı (GTP-2709- 2715) 90,8 milyar US$ değerinde iken bu rakam 2020 yılında %-30,5 oranında değer kaybederek 63,1 milyar US$’a gerilemişti. 2021 yılında dünyaya bu ürünlerdeki toplam ihracatı ise (GTP- 2709-2715) 110,3 milyar US$’a yükselmiş olup bunun 105,5 milyar US$’lık bölümünün sadece ABD’ye yapılmış olması, iki ülke arasındaki enerji arz tedariği ilişki yapısını göstermesi açısından önemlidir. 2022 yılında dünyaya bu ürünlerdeki ihracat değeri bakımından (GTP-2709-2715) 164,9 milyar US$ ile rekor kıran Kanada, bunun 158,1 milyar US$’lık bölümünü sadece ABD’ye ihraç etmiştir. 2023 yılında Kanada dünyaya anılan ürünlerdeki ihracatı 128 milyar US$ olup bunun 124 milyar US$’lık bölümünü ABD’ye ihraç etmiştir.
Kanada, günlük 4,7 milyon varil üretimle dünyanın 4’üncü büyük petrol üreticisi ve altıncı büyük doğalgaz üreticisidir. 2014 yılında ham petrol fiyatında yaşanan büyük düşüş sonrasında US$/C$ paritesi 0,90’lardan 1,34 seviyelerine yükselmişti. Bu defa, Covid-19 nedeniyle değer kaybına uğrayan C$, uluslararası petrol fiyatlarının Covid-19 öncesi dönemin altında seyretmesine rağmen, özellikle 2020 yılı Temmuz ayı itibariyle US$’e göre değer kazanmaya başlamış ve 1,21 seviyelerine gelmiştir. Akabinde yeniden değer kaybetmeye başlayan C$, 2022 yılı Ağustos ayı itibariyle 1,30 ila 1,38 arası seyretmiş olup 4 Ekim 2024 itibariyle 1,36 seviyelerine ulaşmıştır.
2.1.2 Otomotiv
Kanada’nın GSMH’sine ortalama yıllık 18 milyar C$ değerinde katkı sağlayan; 550 bin kişilik istihdam yaratan ve Kanada’nın küresel düzeyde başlıca ihracat kalemleri arasında yer alan otomotiv sektörü, Kanada ekonomisi açısından büyük önem arzetmektedir. Sektör her yıl 1,5 milyondan fazla araç imalatı gerçekleştirmekte; her 21 saniyede bir araç imal edilmektedir. Kanada Hükümeti’nin Pan- Canadian Framework on Clean Growth and Climate Change adlı program çatısı altında 2050 yılına kadar karbon salınımını sıfıra indirme şeklindeki hedefi doğrultusunda sıfır karbon salınımlı araç (Zero-Emission Vehicles-ZEV) üretimi ile bataryalı elektrikli araç (Battery-Electric Vehicle- BEV) üretimi Federal Hükümet tarafından özel olarak desteklenmektedir.
Bu çerçevede, Kanada Ulaştırma Bakanı Omar Alghabra tarafından 11 Temmuz 2022 tarihinde “Incentives for Medium- and Heavy-Duty Zero-Emission Vehicles (iMHZEV) Program” ilan edilmiştir. “iMHZEV Program” ile 2026 yılı itibariyle karbon salınımının yıllık bazda 200.000 ton azaltılması ve bu rakamın 2030 yılı itibariyle 3 milyona çıkarılması hedeflenmektedir.
“IMHZEV Program”ın uygulamaya geçmesi ile birlikte Kanada Ulaştırma Bakanlığı tarafından sıfır karbon salınımlı araçlara dönüşüm hedefli iki tür destek programı tatbik edilmiş olmaktadır. Birincisi, 2022 Hükümet Bütçesinde yer alan C$1,7 milyar değerinde yatırım yapılmak suretiyle “hafif yük ve yolcu taşıyan araçları” kapsayan “Incentives for Zero-Emission Vehicles Program (iZEV)” adlı programın süresinin Mart 2025’e uzatılması ve SUV, pick-up truck gibi daha büyük araçları da içine alacak şekilde kapsamının genişletilmesini hedefleyen destek paketi olup 25 Nisan 2022 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir.
2022 Hükümet Bütçesi ayrıca 2022-2023 döneminde başlatılmak suretiyle beş yıla sari C$75,8 milyon değerinde destek paketinin Eyalet ve Bölge Hükümetlerine sağlanmasını ve bu sayede yerel düzeyde gerekli düzenleme ve standartların geliştirilmesi ve uyumlaştırılması ile uzun mesafe çalışan sıfır karbon salınımlı kamyonlar için güvenlik testleri yapılabilmesini hedeflemiştir.
“iMHZEV Program” ile sıfır emisyonlu araçlara dönüşümü kolaylaştırmak amacı ile 4 yıllık döneme sari yaklaşık C$550 million değerinde destek paketi ile Kanadalı işletmeler ve tüketicilere destek sağlanacaktır. Adıgeçen programdan ancak Kanada’da kayıtlı ofisi bulunan ve Kanadalı işletme ve kuruluşlar faydalanabilmektedir.
“iMHZEV Program” ile “elektrikli araç ve karbon salınımlı yakıtla çalışan araçların satış fiyatları arasındaki farkın yaklaşık %50’si değerinde satın alma teşvik paketi” sunulmaktadır. Söz konusu paketin ticari, orta ve ağır yük taşıyan sıfır karbon salınımlı yakıtla çalışan araçların satışı veya finansal kiralama yöntemi ile alınmasına yönelik işlemleri kapsadığı belirtilmiştir. “iMHZEV Program”ından Eyalet ve Bölgeler, Belediyeler ve Yerel Hükümetler, Kuruluşlar ve İşletmeler faydalanabilecektir. Bahsekonu teşvik programının üst limiti araç başına C$200.000’e kadar belirlenmiş olup elektrikli araç sahibi olma maliyeti yükünün hafifletilmesi adına Eyalet veya Bölge Hükümetlerince uygulanan diğer teşvik paketleri ile birlikte de uygulanabilmektedir. Araç filosu işleten şirketler, Eyalet veya Bölge Hükümetleri ve Belediyeler bir takvim yılında en fazla 10 çeşit teşvik paketinden faydalanabilmekte olup destek üst limiti C$1 milyon olarak belirlenmiştir. “iMHZEV Program” kapsamında sağlanan destek miktarı ve üst limitler araç sınıfları, modeli, yılı, yakıt türü, batarya gücü ve kapasitesi, tonajı ve motor hacmine göre değişiklik göstermektedir. Kanada Ulaştırma Bakanlığı tarafından ilan edilen söz konusu destek kapsamına giren tüm marka ve model araç listesine https://tc.canada.ca/en/road-transportation/innovative- technologies/zero-emission-vehicles/medium-heavy-duty-zero-emission-vehicles/eligible-vehicles linkinden erişim sağlanabilmektedir.
“iMHZEV Program” hibrit araçları da destek kapsamına almakta olup sağlanan destek, elektrikli araçlara sağlanan desteğin %50’si oranında ve üst limit C$50.000 olarak belirlenmiştir.
Diğer taraftan, 1 Ekim 2024 itibariyle, söz konusu teşvikler Kanada’da veya Kanada ile serbest ticaret anlaşması olan ülkelerde üretilen araçlar ile sınırlandırılmıştır. Bu çerçevede, Türkiye’de üretilen araçlar da 1 Ekim 2024 tarihinden itibaren söz konusu teşviklerden yararlanamamaktadır.
2020 ve 2021 yılları içerisinde Kanada’da başlıca otomotiv üreticisi büyük firmalar tarafından elektrikli araç üretimi için toplamda C$4,45 milyar değerinde yatırım gerçekleştirilmiştir. Kanada, batı yarım kürede elektrikli batarya üretimi için gerekli minerallere en fazla sahip olan ülkedir. 2025 yılı itibariyle Kanada’nın elektrikli batarya hammadde üretiminde dünyanın üçüncü en büyük ülkesi olması öngörülmektedir. Kanada lithium-ion batarya arz tedariğinde dünyada dördüncü sıradadır.
Ontario Eyaleti, Kuzey Amerika’da Michigan’dan sonra ikinci otomotiv üretim merkezi ve ABD California’dan sonra ikinci teknoloji üretim merkezi haline gelmiştir. 2019 yılında ilan edilmiş olan Ontario Eyaleti Otomotiv Planı’nın bugünkü ikinci safhasına göre 2030 yılında Ontario’da yıllık en az 400 bin adet elektrikli araç üretilmesi hedeflenmektedir. Ontario Hükümeti bu amaçla teknoloji sektöründeki işletmeler için kurumlar vergisi oranını 2020 yılından itibaren %3,5’ten %3,2’ye düşürmüş; gelir vergisinde indirim uygulanacağını ilan etmiş; üretimde kullanılan hidro kaynaklı elektriğin %15 indirimli tedarik edileceğini açıklamıştır. Hükümet bu hedefe ulaşmak amacı ile ayrıca, araç ve parça üretim teknolojisini dönüştürmeyi; batarya tedarik zinciri ekosistemini tesis etmeyi ve desteklemeyi (3 adet batarya fabrikası kurulması planlanmaktadır) ve inovasyonu geliştirmeyi planlanmaktadır. Bunun yanında Hükümet, Ontario Inovasyon Ağı projesi ile otomotiv sektöründe inovasyon ve dönüşümü tesis etmek ile elektrik ve düşük karbon teknolojileri alanlarında ar-ge çalışmalarında kullanılmak üzere önümüzdeki 4 yıl için C$56,4 milyon değerinde bir bütçe tahsis etmiştir.
Kanada Başbakanı Justin Trudeau ile Ontario Eyaleti Başbakanı Doug Ford tarafından 16 Mart 2022 tarihinde yapılan ortak açıklama ile Ontario Eyaleti Alliston’da yer alan Honda Canada fabrikasının üretim bandının yeni nesil hibrit elektrikli araçları (2023 CR-V Hybrid crossover) üretecek şekilde yeniden düzenlenmesi ve gerekli teknolojik dönüşümün sağlanmasını desteklemek amacı ile Hükümetin Federal ve Eyalet düzeyinde toplam C$131,6 milyon değerinde yatırım yapma kararı aldığını duyurmuşlardır. Bunun yanında, önümüzdeki 6 yıllık dönemde yeni nesil araç teknolojileri için toplam C$1,4 milyar değerinde yatırım yapılmasının planlandığı ve bu yatırımların Kuzey Amerika’daki temiz teknoloji ile gerçekleştirilen çevreci otomobil üretimi açısından uzun soluklu ve sürdürülebilir bir nitelik arz ettiği özellikle vurgulanmıştır.
Kanada’daki üretim faaliyetlerine ilk olarak 1986 yılında başlayan Honda Canada, üretim faaliyetlerini Ontario Eyaleti Alliston’daki fabrikasında sürdürmekte olup Kanada’nın en büyük ikinci otomobil üreticisi şirketi konumundadır. Yıllık 400 binden fazla sayıda araç ile 190 bin adet motor üretme kapasitesine sahip olan Honda Canada, dünyada en çok satılan CR-V ve Civic Sedan modellerinin üretimini Alliston’daki fabrikasında gerçekleştirmektedir.
Diğer taraftan, Kanada Federal Hükümeti ve Ontario Eyalet Hükümeti tarafından yapılan 13 Mart 2023 tarihli açıklamada Alman otomobil üreticisi Volkswagen’in, bağlı şirketi “PowerCo” şirketi kanalı ile, denizaşırı ilk batarya üretim fabrikasını Kanada Ontario Eyaletine bağlı St. Thomas şehrinde kurma kararı aldığı bildirilmiştir. Söz konusu yatırım kararına ilişkin olarak Kanada İnovasyon, Bilim ve Sanayi Bakanı François-Philippe Champagne ve Ontario Eyaleti Ekonomik Kalkınma, İstihdam Yaratma ve Ticaret Bakanı Vic Fedeli tarafından ortak bir açıklama yayımlanmıştır.
2022 yılında 295,8 milyar ABD Dolarlık gelir elde eden dünyanın en büyük otomobil üreticilerinden Volkswagen Grubu, bünyesinde on şirketten oluşan bir portföyü yönetmektedir. 23 Ağustos 2022 tarihinde Kanada Hükümeti, Kanada’nın elektrikli araç ve batarya üretiminde önde gelen bir mükemmeliyet merkezi olarak konumlanmasına yönelik iş birliğini ilerletmek ve Kanada’nın bu alanda tercih edilen bir yatırım noktası haline gelmesini desteklemek üzere "Volkswagen AG" ile bir Mutabakat Zaptı imzalamışlardı.
Volkswagen Grubu tarafından yapılan açıklamada şirketin Kanada’daki yatırımı kapsamında sürdürülebilir biçimde birleşik hücre pilleri üretiminin gerçekleştirileceği ve ilk üretimin 2027 yılında yapılmasının hedeflendiği; Kanada’da kurulacak tesisin Salzgitter ve Valencia’dan sonra küresel çaptaki üçüncü ve Kuzey Amerika’daki ilk tesisleri olduğu; Kanada’nın ulusal hammadde zengin tedarik altyapısı ve temiz teknoloji ile üretilen elektriğe güçlü erişim olanakları sunması nedeniyle yatırım için ideal bir tercih olduğu; anılan yatırımın, Kanada Hükümeti ile yaptıkları MoU’nun bir parçası olduğu ve anlaşma kapsamında bir sonraki safhada elektrikli ulaşımın desteklenmesi için hammadde tedarik arz güvenliği ile batarya üretiminde katma değerin artırılmasına odaklanılacağı; Volkswagen’in 2030 yılına kadar ABD’de 25 farklı elektrikli araç modelini piyasaya arz etmeyi planladığı ve bu çerçevede tedarik zinciri ve teknoloji yatırımlarını ABD- Kanada-Meksika’da sürdüreceği belirtilmiştir. 2023 yılının başında ABD’de, Seattle ve Silicon Valley’de, Volkswagen Grubu çatısı altında yazılım ve teknoloji şirketi olarak faaliyetlerini yürütmek üzere 200 mühendis ve geliştirme uzmanının istihdam edildiği «CARIAD» adlı bir şirket kurulduğu; bunun yanında, ABD ve Kanada genelinde, Amerika’nın en büyük hızlı şarj istasyon ağı olan ve araçların elektrifikasyonuna ilişkin süreçleri (planlama, bakım ve onarım vs) yöneten "Electrify America"nın kapsama alanının genişletilmesi doğrultusunda çalışmalar yürüttükleri ve bu çerçevede, %100 yenilenebilir enerji ile tesis edilmiş 800 istasyon ve 3.500 "DC hızlı şarj noktası" bulunan Grubun 2026 yılı itibariyle bu rakamı iki katına çıkarmayı hedeflediği ifade edilmiştir.
Ontario Eyaleti oto tedarik zinciri, 700’ü aşkın oto yedek parçası, 500’ü aşkın metal işleme ve kalıp, 300’ü aşkın bağlantılı ve otonom şirketi barındırmaktadır. Ontario’da konumlanmış önemli şirketler ArcelorMittal Dofasco, Blackberry QNX, Denso, Faurecia, Ford, GM, Honda, Lear, Linamar, Magna, Martinrea, NextStar Energy Inc., Stellantis, Toyota, Umicore, Volkswagen şeklindedir.
Elektrikli araç teknolojisi bakımından dünyanın en önemli merkezleri arasında yer alan Ontario’ya son 4 yılda 31 milyar C$ yatırım yapılmıştır. Söz konusu yatırımlar arasında önde gelenler aşağıda sıralanmaktadır:
o $7 milyar-EV batarya imalat tesisi; Northvolt Batteries North America; Saint-Basile-le-Grand and McMasterville, Quebec.
o $7 milyar-Volkswagen’in bağlı şirketi “PowerCo” şirketi kanalı ile, ilk deniz aşırı EV battarya imalat tesisi; St. Thomas, Ontario.
o $5 milyar-Stellantis and LG Energy Solution; EV batarya imalatı; Windsor, Ontario.
o $1.8 milyar-Ford; batarya-EV imalat tesisi; Oakville Assembly Complex, Ontario.
o $1.5 milyar-Umicore; dünyanın önde gelen net-zero tesisi; EV batarya aksam ve parçaları imalatı; Loyalist Township, Ontario.
o $1.2 milyar- Ford Motor Company / G.Koreli EcoProBM ve SK; batarya material imalatı tesisi; Bécancour, Quebec.
o $600 milyon-CAM tesisi için General Motors / POSCO Future M Co., Ltd.; Bécancour, Quebec.
Öte yandan, Kanada Hükümeti tarafından 25 Nisan 2024 tarihinde yapılan açıklamada “Honda Canada”nın yaklaşık $15 milyar değerinde ilave yatırım ile Kanada’nın ilk ve en kapsamlı elektrikli araç tedarik zincirini Ontario’da kurma kararı aldığı açıklanmıştır. Bu çerçevede Honda, ilk defa kendi markası altında inovatif ve dünya klasmanında bir elektrikli araç montaj tesisi inşa edecek; ayrı bir batarya imalat tesisini de Honda’nın Alliston, Ontario’daki tesis sahasına kuracaktır. Honda söz konusu yatırımı “POSCO Future M Co., Ltd.” ve “Asahi Kasei Corporation” ile işbirliği içerisinde gerçekleştirecektir. 2028 yılında tam operasyonel hale gelecek olan tesisler ile birlikte yıllık 240.000 elektrikli araç üretimi hedeflenmektedir. Söz konusu yatırımın hayata geçmesi ile birlikte Kanada’daki toplam elektrikli araç ve batarya yatırım tutarı $46 milyara ulaşacaktır.
Kanada, elektrikli ve otonom araç teknolojileri konusunda son dönemde önemli yatırımlar almaktadır. BlackBerry/QNX, Linamar, Apple, ABB, Ford ve General Motors ar-ge merkezleri kurarak otonom araç teknolojileri konusunda Kanada’da önemli yatırımlar gerçekleştirmiştir. Söz konusu yatırımlar ile Ontario, sayıları 19.000’i geçen start-up firmalar ile Silikon Vadisinden sonra otomotiv sektörü ile ilgili bilgi-iletişim alanında en büyük küme haline gelmiş ve yapay zeka teknolojisini otomotiv sektörüne entegre etme konusuna odaklanmıştır.
Kanada, batı yarım kürede elektrikli batarya üretimi için gerekli minerallere en fazla sahip olan ülkedir. 2025 yılı itibariyle Kanada’nın elektrikli batarya hammadde üretiminde dünyanın üçüncü en büyük ülkesi olması öngörülmektedir. Kanada lithium-ion batarya arz tedariğinde dünyada dördüncü sıradadır.
Kanada'daki karbon emisyonu salınımının yaklaşık dörtte biri ulaştırma sektörü kaynaklıdır. Bu nedenle Kanada Hükümeti, şarj altyapısı kurulumundan satın alma teşviklerine kadar sağlanan bir dizi teşvik programları ve önlemler sayesinde 2035 yılına kadar sıfır emisyonlu araç satışının %100’e ulaşması gibi iddialı bir hedefin gerçekleştirilmesi için çalışmaktadır.
Öte yandan, Kanada Federal Hükümeti tarafından 26 Ağustos 2024 tarihinde yapılan açıklama ile Çin üretimi tüm elektrikli araçlara 1 Ekim 2024 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere %100 oranında ilave gümrük vergisi (İGV) uygulanmasının planlandığı ve uygulama kapsamına elektrikli ve belirli hibrit binek araçları, kamyonlar, otobüsler ve nakliye amaçlı kamyonetlerin dahil olacağı; bahse konu ilave gümrük vergisinin, Çin'de üretilen ve Kanada'ya ithal edilen elektrikli araçlar için mevcut durumda geçerli ve %6,1 oranında uygulanan “MFN” tarifesine ek olarak tatbik bildirilmiştir. Bu çerçevede, elektrikli ve belirli hibrit binek araçları, kamyonlar, otobüsler ve nakliye amaçlı kamyonetlerin dahil olduğu ürün listesinde yer alan Çin üretimi tüm elektrikli araçlara 1 Ekim 2024 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere %100 oranında İGV uygulaması başlamıştır.
2.2 Kanada Hükümetinin 2023-2024 Bütçe Planı
Kanada Hükümetinin 2023 Bütçesi, Kanada Başbakan Yardımcısı ve Maliye Bakanı Chrystia Freeland tarafından 28 Mart 2023 tarihinde açıklanmıştır. ‘A Made-in-Canada Plan: Strong Middle Class, Affordable Economy, Healthy Future’ başlıklı Kanada’nın 2023 Bütçesinde iklim değişikliği, çevre politikaları ve diş tedavisine yönelik harcamalara ilişkin tahsis edilen bütçelerdeki artış dikkati çekmektedir.
2021-2022 Bütçesinde bütçe açığı GSMH’nin %-4,6’sı oranında ve -113,8 milyar C$ olarak hesaplanmışken 2022-2023 Bütçesinde bütçe açığının GSMH’ye oranı %-1,5 ve açık miktarı ise -43 milyar C$ olarak hesaplanmıştır. 2023-2024 Bütçesinde ise bütçe açığının GSMH’ye oranı %-1,4 ve açık miktarı ise -40,1 milyar C$ olarak hesaplanmıştır. 2022-2023 Bütçesinde GSYİH/Federal Borç oranı ise %42,4; 2023-2024 Bütçesinde ise %43,5 olarak saptanmıştır. Bütçe açığının takip eden yıllarda gerileyerek 2027-28 döneminde -14 milyar C$’a düşmesi beklenmektedir. 2023 Bütçesinde Federal Borç tutarı 1,18 trilyon C$’a ulaşırken, Borç-GSMH oranında önümüzdeki iki yıl boyunca küçük çaplı artış kaydedilmesi öngörülmektedir.
Başbakan Yardımcısı Freeland, Covid-19 sonrası dönemde ekonomisi en hızlı büyüyen G-7 ülkesi olan Kanada’nın, gösterdiği başarılı performans ile işsizlik oranını rekora yakın düzeyde alt seviyelere indirebildiğini; işgücü katılım oranının rekor seviyede %85,7 ile en yüksek oranlara çıkarabildiğini; kadın işgücü oranının arttığını, enflasyonun inişe geçtiğini ve 2023 yıl sonu için %2,6 oranının hedeflendiğini ifade etmiştir. Başbakan Yardımcısı Freeland, böyle bir ortamda Kanada’nın küresel çapta yavaşlayan ekonomiler, yüksek seviyede seyreden faiz oranları ve enflasyon kaynaklı sorunlar ile mücadele etmek zorunda olduğunu; 2023 Bütçesinin söz konusu olumsuz faktörlere karşı koymanın yanı sıra enflasyon ile mücadele, milyonlarca Kanadalı için diş tedavisi dahil daha güçlü bir kamu sağlığı hizmeti sunma, çevre ile barışık yeşil teknoloji altyapısı olan bir ekonomi politikası tesisi ve orta sınıfın refahının artırılması için yatırım projelerinin hayata geçirilmesi hedeflerine odaklanacağını belirtmiştir. Söz konusu açıklamada, G-7 ülkeleri arasında en düşük bütçe açığına ve net borçlanmanın GSMH’ye oranı bakımından en düşük değere sahip olan Kanada’nın sorumluluk sahibi bir mali plan izlemek suretiyle bu konumunu sürdürmeyi hedeflediği ifade edilmiştir. Buna göre 2023 Kanada Bütçesinin ana hatları aşağıda sunulmaktadır:
Ø Kanada Hükümeti tarafından daha önce de taahhüt edildiği üzere ilk kez konut sahibi olacaklara yönelik vergiden muaf bir konut tasarruf hesabının oluşturması amacı ile finansal kuruluşlar, 1 Nisan 2023 günü itibariyle “Vergiden Muaf Konut Tasarruf Hesabı” uygulamasını hizmete sunmuşlardır. Söz konusu hesap sayesinde ilk kez ev sahibi olacak kişilerin yılda 8.000 C$’ı aşmamak kaydıyla toplam 40.000 C$’a kadar tasarruf edebilecekleri belirtilmektedir. Ayrıca, Kanada’nın yerli halkları için konut inşası stratejisi kapsamında 2024-25 döneminde başlatılmak suretiyle 7 yıllık döneme sari 4 milyar C$‘lık kaynak tahsis edilmesi kararlaştırılmıştır.
• 2023 yılında “Ulusal Diş Tedavisi Planı” yürürlüğe girmiş olup yıllık geliri 90.000 C$’dan az olan aileler için diş sağlığı sigorta planının hayata geçirilmesi için 5 yıllık dönemde 13 milyar C$’lık kaynak ayrılacaktır. Söz konusu planın 6 milyar C$’lık bölümü daha önceki dönemlerde bütçelendirilmişti. Bu çerçevede 1 Temmuz 2023’de hayata geçirilen geçici “Canada Dental Benefit” kapsamında özel diş sağlık sigortası olmayan 12 yaş altı çocuk sahibi aileler, her çocuk başına C$260, C$390 veya C$650 ödemeye hak kazanmak için başvurularını 30 Haziran 2024’e kadar yapabilmektedir. Hükümet ayrıca kamu sağlık altyapısının geliştirilmesi için önümüzdeki 10 yıllık döneme sari 198,3 milyar C$’lık bütçe açıklamıştır.
• Eyalet idarelerine, özel sektöre ve Kanada’daki yerel topluluklara ait elektrik şirketlerine yönelik olarak temiz elektrik üretimini teşvik etmek üzere 4 yıllık döneme sari 6,3 milyar C$ tutarında iade edilebilir vergi kredileri sağlanacaktır. Kanada’nın elektrik üretiminin yaklaşık %60’ı hidroelektrik, %15’i nükleer enerji, %12’si doğalgaz, petrol ve diğer karbon kaynaklar, %8’i rüzgar, güneş ve diğer yenilenebilir enerji kaynakları ve %6’sı kömürden elde edilmektedir. 2050 yılı itibariyle Kanada’nın elektrik talebinin ikiye katlanacağı tahmin edilmekte olup Federal Hükümet, elektriğin düşük maliyetli ve çevre ile barışık yeşil üretim teknolojisi ile üretilmesi hususuna ekonomideki rekabetçiliğin korunabilmesi açısından özel önem atfetmektedir. Yeşil teknoloji yatırımlarını teşvik etmek üzere 6 yıllık dönemde 20 milyar C$’lık kaynak tahsis edilecektir.
• 2022 Bütçesi ile 15 milyar C$ değerinde kaynak tahsis edilerek kurulmuş olan “Canada Growth Fund”, özel sektörün atıl durumda bekleyen trilyonlarca Dolar değerindeki fonlarının “Public Sector Pension Investment Board” kanalı ile bağımsız yatırım ekipleri ihdas edilmek suretiyle sermayeye dönüştürülmesine ve çevre odaklı yeşil üretim teknolojileri ile ilgili yatırımlara kanalize edilmesine odaklanacaktır.
• “Alternatif Minimum Vergi Oranları”nda yukarı yönlü revizyona gidilerek bu oran %15’ten %20,5’e çekilmiş; vergi tercihlerinin aşırı kullanımına kısıtlamalar getirilmiş, bu sayede zengin kesimin daha fazla vergi ödemesi sağlanmıştır. Söz konusu düzenleme, “Alternatif Minimum Vergi Muafiyeti”ni 40.000 C$’dan 173.000 C$’a yükselterek varlıklı kesimin daha fazla vergi ödemesini ve bütçede 5 yıllık bir dönem için 3 milyar C$’lık ilave gelir elde edilmesini sağlayacaktır.
• Banka ve sigorta şirketlerinin Kanadalı şirketlerden elde ettiği temettülerle ilgili vergi düzenlemelerinde yapılacak değişiklikler sayesinde milyarlarca Dolarlık ilave kaynak sağlanması hedeflenmiştir.
• Market alışverişlerinde bir defa uygulanan KDV iadesinin, yükselen gıda fiyatlarından etkilenen düşük gelirli kesim için ikiye katlanarak tatbik edilmesi kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede, dar gelirli Kanadalılara KDV iadesinin, aile başına en fazla 467 C$ olmak kaydıyla iki katına çıkarılması kararlaştırılmıştır.
• 1 Nisan 2023 itibariyle 1 yıl boyunca geçerli olmak üzere alkollü ürünlere yönelik enflasyona ayarlı satış vergisine en fazla %2 şeklinde bir üst sınır uygulanacaktır.
• Ø Maliyeti yüksek olan borçlanma yöntemlerinde uygulanan faiz oranlarına %35’lik bir üst sınır getirilmesi kararlaştırılmıştır.
• Ø NATO’nun ortak bütçesine önümüzdeki 7 yıllık dönem için 2,1 milyar C$’lık ve mevcut devam eden 706 milyon C$’lık katkı sağlanması planlanmıştır. Hava savunma, tanksavar ve İHA’lara karşı savunma kabiliyetini artırıcı nitelikte yeni teknolojiye sahip kritik önemdeki silah sistemlerinin satın alınması için Kanada Silahlı Kuvvetlerine önümüzdeki 14 yıllık dönem için 1,4 milyar C$’lık bütçe tahsisi kararlaştırılmıştır. Ayrıca, Kanada Silahlı Kuvvetlerinin mühimmat ve patlayıcı stoklarının ikmali için önümüzdeki 5 yıllık dönem için 605,8 milyon C$’lık kaynak tahsisi kararlaştırılmıştır. Bunun yanında, Kanada Silahlı Kuvvetlerinin dijital sistemlerinin geliştirilmesi için önümüzdeki 6 yıllık dönem için 562,2 milyon C$’lık bütçe ayrılmıştır. Hükümet, Kanada’nın seçkin personelden kurulu terörle mücadele birimi olan "Joint Task Force 2” tesislerinin yenilenmesi için 1,4 milyar C$’lık bütçe tahsisi kararlaştırmıştır.
• Ukrayna için ilave 2,4 milyar C$’lık kaynak tahsis edilmiş olup anılan kaynakla birlikte Ukrayna’ya savaş başladığından bu yana sağlanan toplam destek miktarı 8 milyar C$’ı aşmış olacaktır. Öte yandan, Kanada Hükümeti tarafından 3 Mart 2022 tarihinde yapılan açıklama ile Kanada Gümrük Kanununun 31. Maddesi çerçevesinde, Rusya ve Belarus’un “En Çok Kayrılan Ülke Tarifesinden Çıkarılmasına İlişkin Direktif (Most-Favoured-Nation Tariff Withdrawal Order 2022-1)” yayımlanmış ve buna göre Rusya ve Belarus’un Kanada’nın Gümrük Tarife Cetvelinde MFN uygulamasından çıkarıldığı; Rus ve Belarus menşeli tüm malların ithalatında Genel Gümrük Tarifesi (General Tariff) geçerli olacağı ve bu kapsamda %35 oranında gümrük vergisinin derhal uygulanacağı ilan edilmişti. Böylece Kanada'nın, anılan karar öncesinde sadece Kuzey Kore’ye uyguladığı Genel Gümrük Tarifesi uygulamasına MFN 2022-1 Direktifi ile Rusya ve Belarus da dahil edilmişti. Bu defa, 2023 Bütçesi ile Rusya ve Belarus’a yönelik söz konusu uygulamanın süresiz olarak devamına karar verilmiştir.
• Uyuşturucu madde kullanımı ile mücadeleye yönelik programlar için 5 yıllık dönemde 359 milyon C$’lık kaynak tahsis edilecektir. Ayrıca, 30 Kasım 2023 tarihinde lansmanı yapılacak intihar önleme yardım hattı programı için üç yıllık döneme sari 158 milyon C$’lık kaynak tahsis edilecektir.
2.3 Ekonomik Büyüme
Covid-19 krizi ile kapanan ekonomik faaliyetlerde 2020 Mayıs itibariyle başlayan açılım politikası sayesinde Kanada ekonomisi, özellikle hizmetler sektöründe gösterdiği başarılı performans ile altı ay arka arkaya toparlanma eğilimini sürdürmüştür.
2020 yılı Şubat ayında %0,4 büyüme gösteren reel GSYİH büyüme oranı, Covid-19 ile birlikte Mart ayında %-7,5 oranında daralmış; Nisan ayında dip yaparak %-11,6 küçülmüştür. 2020 Mayıs ayı ile birlikte toparlanma eğilimine giren reel GSYİH bu ayda %4,5 ve Haziranda %6,5 oranında büyüme yakalamış olmasına rağmen yıllık bazda değerlendirildiğinde 2020 yılında%-5 küçülmüştür.
2020 yılında dip yaptıktan sonra gösterdiği üstü üste üç çeyreklik büyüme neticesinde Kanada reel GSMH’si 2021 yılında %5,3 büyüme performansı göstererek pandemi öncesi seviyeyi geçmiştir. 2021 yılında ABD’nin GSYİH’si %5,9 büyümüştür.
Pandemiden kaynaklanan kısıtlamalarının kalkmış olması ve tüketim odaklı büyüme eğiliminin güçlü olması sayesinde, Rus-Ukrayna savaşından kaynaklanan tedarik sıkıntıları ve girdi ve lojistik maliyetlerdeki yükselişe rağmen, 2022 yılının II. ve III. çeyreğinde Kanada ekonomisi büyüyerek üst üste beş çeyreklik büyüme performansı yakalamış ve 2022 yılında büyüme oranı %3,8 olmuştur.
2023 yılında Kanada ekonomisinde yüksek faiz, hem iç talebi hem de Kanada ihraç ürünlerine yönelik dış talebi düşürmek suretiyle ekonomik çarkları yavaşlatmıştır. Büyüme oranı 2023 yılının ilk dört çeyreğinde sırasıyla %0,8; %0; %-0,3 ve %0 olmuştur. 2024 yılı I. Çeyrekte büyüme oranı %0,4 olarak gerçekleşmiş; hanehalkı harcamalarındaki artış büyümeyi olumlu yönde etkilerken iş aleminin envanter stoklarındaki yavaşlama olumsuz yönde etki doğurmuştur. 2024 yılının ilk iki çeyreğinde ise reel ekonomi büyüme oranı sırası ile %0,4 ve %0,5 olmuştur.
Kanada Merkez Bankası, GSYH büyümesinin 2024 yılında %1,2, 2025 yılında %2,1 ve 2026 yılında %2,3 olacağını tahmin etmektedir. Ekonomi güçlendikçe arz fazlası kademeli olarak dengelenecektir.
Kanada’nın GSYİH’sinde Büyüme (2022-2024 Çeyrekler)
2.4 İstihdam
Kanada’da işsizlik oranının seyrine bakıldığında, 15 yaş üstü nüfusun 32,8 milyon olduğu ülkede 2023 yılında toplamda 21,3 milyon olan işgücü sayısı içerisinde 20,1 milyon kişi istihdam edilmiş olup işsiz nüfusu 1 milyon 154 bin seviyesinde ve işsizlik oranı %5,4 olmuştur.
Kanada’da Covid-19 sonrası istihdam yeniden toparlanarak kayba uğrayan işgücü piyasasında Haziran 2022’de %112 oranında elde edilen geri dönüş ile G7 ülkeleri arasında en iyi performans sergilenmiştir. Kanada’da işsizlik oranı 2022 yılı Haziran ve Temmuz aylarında yakalanan %4,9 seviyesi ile rekor kırarak ülkenin ekonomik tarihindeki en düşük işsizlik oranı olarak kayıtlara geçmiştir. Kanada’da Ocak 2018-Şubat 2020 döneminde %5,6-%5,9 aralığında seyreden işsizlik oranı Covid-19 sonrasında hızla yükselme eğilimine girmiş; 2020 Mayıs ayında en yüksek seviyeye gelerek %13,7 olmuş; bu seviyeden yaz aylarındaki açılım ile birlikte kademeli olarak düşmüş ve 2020 yılında %9,7 olmuştur. 2021 yılında toparlanma eğilimine paralel olarak düşüşe geçen işsizlik oranı %7,5 olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında hafif yükseliş ve akabinde düşüş eğilimine giren işsizlik oranı 2022 Haziran ayında %4,9’a gelmiş ve Kanada’da tarihin en düşük seviyesine erişmiştir. 2022 yılında işsizlik oranı %5,3 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılının ilk 4 ayı boyunca %5’de sabit kalan işsizlik oranı Mayıs itibariyle yeniden yükselerek 2023 yılını %5,4 şeklinde tamamlamıştır. 2024 yılı Ocak ayında %5,7 olan işsizlik oranı Eylül ayı itibariyle %,6,5’e kadar yükselmiş ve işsiz nüfusu 1 ,4 milyon olmuştur.
Kanada’da İşsizlik Oranı Tarihin En Düşük Seviyelerinden Yeniden Yükselişte (2018-2024 Eylül)
Kanada’da İşsizlik Oranının Eyalet Bazında Görünümü (2023 Eylül)
2.5 Enflasyon ve Faiz
Covid-19’un etkisi ile petrol ve konaklama hizmetleri gibi sektörlerde yaşanan aşırı talep düşüşü kaynaklı olarak ekonomik aktivitelerin yavaşladığı Kanada’da 2020 yılında TÜFE %0,7; çekirdek enflasyon ise %1,3 seviyesinde gerçekleşmişti. Pandemi nedeniyle fiyat seviyesi hızla yükselen kağıt ürünleri ve ev temizlik ürünleri gibi belirli sektörlerde fiyatlar zamanla gerilemeye başlamıştır.
Kanada Merkez Bankası (BoC), enflasyonun yıllık %1 ila %3 bandında istikrarlı bir seyir izlemesi şeklinde hedef gütmekte olup istikrarlı oran olarak tanımladığı %2 hedefine 2025 yılı sonunda ancak ulaşılabileceğini öngörmektedir. Söz konusu bandın üzerine 2021 Nisan ayında çıkan TÜFE yıllık bazda %3,4’e yükselmiş; takip eden aylarda Kanada ekonomisinde rekorlar kırmak suretiyle yükseliş eğilimini devam ettirmiş; 2021 yılı Aralık ayında %4,8’ye; 2022 yılı Ocak ayında %5,1’e; 2022 Mayıs ayında %7,7’ye ve 2022 Haziran ayında %8,1 seviyesine gelerek 1983 yılından sonraki en yüksek noktaya ulaşmıştır. 2022 Kasım itibariyle TÜFE, benzin fiyatlarındaki düşüşün etkisiyle %8,1'den %6,8'e kadar gerilemiştir. 2021 yılında yıllık bazda %3,4 oranında yükselen TÜFE, 2022 yılında %6,8’e çıkarak Kanada ekonomisinde 1982 yılında gerçekleşen %10,9’luk enflasyondan sonra yakalanan en yüksek seviyeye çıkmıştır.
BoC’nin ekonomik aktiviteleri soğutucu faiz politikası ile takip eden aylarda düşüş eğilimine giren TÜFE, 2023 yılında %3,9 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk 6 ayında düşüş seyrini devam ettiren TÜFE, %2,9 ile %2,7 arasında seyretmiş olup Eylül ayında %1,6 olarak gerçekleşmiştir. Özellikle yüksek seyreden kira harcamalar ve tüketime konu gıda ürünlerinde fiyatlar yüksek seyretmeye devam ederken enflasyonun düşüşünde petrol fiyatları aşağı yönlü etki doğurmaktadır.
BoC 2024 yılının takip eden aylarında TÜFE’nin %2 seviyesinin üzerini yeniden test edip 2025 ve 2026 yıllarında hedeflenen %2 seviyesinde olacağını öngörmektedir. BoC’ye göre Kanada'da zayıf hane harcamaları ve küresel ekonomideki yavaşlama, enflasyon üzerindeki temel aşağı yönlü riskler olup hane harcamaları beklenenden düşük seviyelerde kalabilir. Yaklaşan ipotek yenilemeleri nedeniyle daha yüksek borç ödeme maliyetleriyle karşılaşılmasının ve işgücü piyasası koşullarının beklenenden zayıf olması halinde tüketici harcamalarının olumsuz etkileneceği; tüketim büyümesindeki yavaşlamanın, Kanadalı
işletmelerin yatırım yapma veya yeni çalışanlar istihdam etme isteğini azaltacağı; ekonomik aktivitedeki yumuşamanın enflasyon üzerinde ilave bir aşağı yönlü baskı yaratacağı; mal fiyatlarındaki enflasyonun beklenenden daha düşük olabileceği; küresel olarak mal fiyatlarındaki enflasyonun zayıf seyrettiği; Çin'deki iç talep beklenenden zayıf çıkarsa, üreticilerin daha fazla ürünü dış pazarlara yönlendirebileceği ve küresel mal fiyatlarının üzerinde ek bir aşağı yönlü baskı oluşturacağı; Çin'deki zayıf iç talebin, petrol ve diğer emtia fiyatları üzerinde de ek bir aşağı yönlü baskı yaratabileceği ve Kanada'da enerji ve mal fiyatlarındaki enflasyonun daha düşük olacağı tahmin edilmektedir.
KANADA’DA ENFLASYONUN SEYRİ (TÜFE & Petrol Hariç TÜFE; 2019-2024 Eylül)
TÜFE’nin Kanada ve G-7 Ülkelerindeki Görünümü (Şubat 2023)
BoC, 13 Nisan 2022’de tarihinde gecelik faiz oranını 50 baz puan artırarak %1’e; banka faiz oranını %1,25’e ve mevduat faiz oranını %1’e yükseltmiştir. Yüksek enflasyonu dizginlemek üzere yapılan bu artış, bir G7 ülkesi tarafından yapılan ilk 50 baz puanlık artış olurken, Kanada’nın 2000 yılından bu yana bir defada yaptığı en yüksek faiz artışı olmuştur. 25 Nisan 2022 itibariyle BoC, parasal sıkılaştırma politikasına geçmiş ve bilançosunda yer alan Kanada Hükümet Bonolarının yenilenmesi uygulamasına son vermiştir. Buna göre vadesi gelen Hükümet Bonoları elden çıkarılarak bankanın bilançosunda daralmaya geçileceği ifade edilmiştir.
BoC, 12 Temmuz 2023 tarihinde gecelik faiz oranını 50 baz puanlık artışla %5’e; banka faiz oranını %5,25’e; mevduat faizini %5’e çıkarmış ve bu oranlarda 5 Haziran 2024 tarihine kadar değişikliğe gitmemiş; “parasal sıkılaştırma politikasına (quantitative tightening)” devam edileceği belirtilmiştir. Banka daha önce 12 Nisan 2023 tarihinde yaptığı açıklama ile ise politika faiz oranını 25 baz puanlık artışla %4,50’ye yükseltmişti.
Öte yandan, Kanada Merkez Bankası, 23 Ekim 2024 tarihinde yapılan bir açıklama ile gecelik faiz oranını 50 baz puanlık azalış ile %3,75’e; banka faiz oranını %4’e ve mevduat faizini ise %3,75’e indirmiştir. Yapılan açıklamada Kanada Merkez Bankasının bilançosunu normalleştirme politikasını devam ettireceği ifade edilmiştir.
Kanada Merkez Bankası, açıkladığı faiz indirimi kararı ile 2023 yılı Temmuz ayından beri aynı seviyede tuttuğu politika faiz oranını bu yıl ilki 5 Haziran 2024 tarihinde olmak üzere dördüncü defa indirmiş oldu. Kanada Merkez Bankası en son 4 Eylül 2024 tarihinde yaptığı açıklama ile gecelik faiz oranını %4,25'e indirmişti.
Kanada'nın 5 büyük bankası olan RBC, TD Bank, BMO, CIBC ve Scotiabank'ın referans olarak kullandığı BOC Temel Faiz Oranı (Prime Rate) ise 30 Ekim 2024 itibariyle %6,45 seviyesindedir.
Kanada Merkez Bankasının 23 Ekim 2024 tarihli açıklamasında ifade edilen hususlar aşağıda özetlenmektedir:
Küresel ekonominin önümüzdeki iki yıl boyunca yaklaşık %3 oranında büyümesi beklenmektedir. ABD’deki büyümenin tahmin edilenden daha güçlü olması beklenirken, Çin'in görünümü zayıf kalmaya devam etmektedir. Avro bölgesindeki büyüme gevşek seyretmekle birlikte önümüzdeki yıl ılımlı bir toparlanma gösterecektir. Gelişmiş ekonomilerde enflasyon son aylarda düşme eğiliminde olup Merkez Bankalarının hedefleri civarında seyir izlemektedir. Küresel finansal koşullar, kısmen piyasaların politika faiz oranlarının düşeceğine dair beklentileri nedeniyle Temmuz ayından bu yana gevşemiştir. Küresel petrol fiyatları Temmuz Para Politikası Raporu'nda (MPR) varsayılandan yaklaşık 10 C$ daha düşüktür.
Kanada'da ekonomi yılın ilk yarısında %2 civarı büyümüş olup yılın ikinci yarısında %1,75 oranında büyüme beklenmektedir. Tüketim büyümeye devam ederken kişi başı tüketim azalmaktadır. İhracat, Trans Mountain Boru Hattı genişleme projesinin faaliyete geçmesiyle artmıştır. İşgücü piyasası yumuşak seyrini sürdürmekte olup işsizlik oranı Eylül ayında %6,5 olarak gerçekleşmiştir. Nüfus artışı işgücünü genişletmeye devam ederken işe alımlar mütevazı düzeyde kalmıştır. Bu durum özellikle gençleri ve Kanada'ya yeni gelenleri etkilemiştir. Ücret artışı, verimlilik artışına göre yüksek kalmaya devam etmektedir. Genel olarak ekonomi arz fazlası vermeye devam etmektedir.
GSYH büyümesinin düşük faiz oranları ile desteklenerek kademeli biçimde güçleneceği tahmin edilmektedir. Bu tahmin büyük ölçüde kişi başına tüketici harcamalarındaki kademeli artış ve daha yavaş nüfus artışının net etkisini yansıtmaktadır. Konut yatırımlarındaki büyüme, güçlü konut talebinin satışları ve konut yenilemeye yönelik harcamaları artırmasının etkisi ile hızlanacaktır. İş yatırımlarının talep arttıkça güçlenmesi ve ihracatın ABD'den gelen güçlü taleple desteklenerek güçlü kalması beklenmektedir.
Kanada Merkez Bankası, GSYH büyümesinin 2024 yılında %1,2, 2025 yılında %2,1 ve 2026 yılında %2,3 olacağını tahmin etmektedir. Ekonomi güçlendikçe arz fazlası kademeli olarak dengelenecektir.
TÜFE Haziran ayındaki %2,7 seviyesinden Eylül ayında %1,6'ya gerilemiştir. Barınma maliyetlerindeki enflasyon yüksek seyretmeye devam etmekle birlikte azalmaya başlamıştır. Ekonominin diğer alanlarındaki arz fazlası birçok mal ve hizmetin fiyatlarındaki enflasyonu düşürmüştür. Küresel petrol fiyatlarındaki düşüş benzin fiyatlarının düşmesine yol açmıştır. Bu faktörlerin hepsi enflasyonu düşürmek için bir araya gelmiştir.
Banka'nın tercih ettiği çekirdek enflasyon ölçütleri şu anda %2½'nin altındadır. Enflasyonist baskılar artık geniş tabanlı olmadığından, iş dünyası ve tüketici enflasyon beklentileri büyük ölçüde normalleşmiştir.
TÜFE’nin hedeflenen seviyeye yakın seyretmesi ve enflasyon üzerindeki yukarı ve aşağı yönlü baskıların kabaca dengelenmesi beklenmektedir. Barınma ve diğer hizmetlerden kaynaklanan yukarı yönlü baskı giderek azalmakta ve ekonomideki arz fazlası emildikçe enflasyon üzerindeki aşağı yönlü baskı da azalmaktadır.
Enflasyonun %2 hedefine yaklaşmasıyla birlikte Banka, ekonomik büyümeyi desteklemek ve enflasyonu %1 ila %3 aralığının ortasına yakın tutmak için politika faizini 50 baz puan indirmeye karar vermiştir. Ekonominin genel olarak son tahminler doğrultusunda gelişmesi halinde, politika faizinin daha da düşürülmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, politika faizindeki ilave indirimlerin zamanlaması ve hızı, gelen bilgiler ve bunların enflasyon görünümü üzerindeki etkilerine ilişkin Kanada Merkez Bankası'nın değerlendirmeleri tarafından yönlendirilecektir. Banka, enflasyonu %2 hedefine yakın tutarak Kanadalılar için fiyat istikrarını korumaya kararlıdır.
Gecelik faiz hedefinin açıklanması için planlanan bir sonraki tarih 11 Aralık 2024'tür. Banka, projeksiyona ilişkin riskler de dahil olmak üzere ekonomi ve enflasyona ilişkin bir sonraki tam görünümünü 29 Ocak 2025 tarihli Para Politikası Raporu'nda yayımlayacaktır.
2.6 Kanada Merkez Bankasının Para Politikası ve Ödemeler Dengesi
Kanada’nın Ödemeler Dengesi Bilançosuna bakıldığında, 2019 ve 2020 yılı Cari İşlemler Dengesi sırasıyla -40,1 C$ milyar ve -47,4 milyar C$ açık vermiştir. 2019 ve 2020 yılı Dış Ticaret Dengesi sırasıyla -15,4 C$ milyar ve -37,5 milyar C$ açık vermiştir. Hizmet Ticareti Dengesi 2019 ve 2020 yılında sırasıyla -21,5 C$ milyar ve -7,7 milyar C$ açık vermiştir. 2021 yılında Kanada’nın Cari İşlemler Dengesi -6,8 milyar C$ olmuş; dış ticaret dengesi +4,7 milyar C$ ile 2008 yılından beri ilk kez fazla vermiş; Hizmet Ticareti Dengesi -5 milyar 736 C$ milyon açık vermiştir. 2022 yılında Kanada’nın Cari İşlemler Dengesi -10,8 milyar C$ olmuş; dış ticaret dengesi +22 milyar C$ fazla vermiş; Hizmet Ticareti Dengesi -17 milyar 143 C$ milyon açık vermiştir. 2023 yılında Kanada’nın Cari İşlemler Dengesi -20,9 milyar C$ olmuş; dış ticaret dengesi -1,85 milyar C$ açık vermiş; Hizmet Ticareti Dengesi -11,27 milyar C$ açık vermiştir.
3. KANADA PAZARININ GENEL ÖZELLİKLERİ
3.1 Fikri, Sınai Mülkiyet Hakları
Ülkede federal düzeyde fikri mülkiyet ile ilgili yetkili kuruluş Kanada Fikri Mülkiyet Ofisi (CIPO) olmakla beraber, bölgesel ve eyalet bazında farklı düzenlemeler de söz konusu olabilmektedir.
Patentlerle ilgili Paris Konvansiyonu’nun yanı sıra Patent İşbirliği Anlaşması’na da taraf olan Kanada’da patent uygulamaları, Patent Kanunu (Patent Act) ile düzenlenmektedir. Diğer pek çok ülkede olduğu gibi Kanada’da da ilk başvuru sahibinin hakları korunmaktadır. Patent süresi 20 yıldır.
Ülkede ticari markalar ile ilgili hususlar Ticari Marka Kanunu ve Ticari Marka Yönetmeliği ile düzenlenmektedir. Markalar hemen ya da gelecekte kullanım amacıyla tescillenebilmektedir.Yaklaşık 12-15 ay arasında süren tescil işlemleri ile ticari markalar 15 yıl süre ile korunmakta; talep edildiği takdirde 15 yılın sonunda bu süre 15 yıl daha uzatılabilmektedir.
Fikri mülkiyet hakları ile ilgili olarak Bern Konvansiyonu’na da taraf olan Kanada, aynı zamanda Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WAIPO) üyesidir.
Kanada’da tescilli markasının taklit edildiğini iddia edenler, https://www.cbsa- asfc.gc.ca/publications/forms-formulaires/bsf738-eng.html adresinde yer alan BSF738 Formunu doldurmak suretiyle Kanada Sınır Hizmetleri Kurumu’na müracaat suretiyle, taklit mallara el konmasını sağlayabilmektedir.
3.1 Dağıtım Kanalları
Kanada’da genel olarak ithal ürünlerden elde edilen toplam kârdan ithalatçının %10, toptancının %30, perakendecinin %30-40 arasında pay aldığı hesaplanmaktadır. Zincir marketler çoğunlukla ithalattan perakendeye kadar tüm aşamaları kendileri yürütmektedir. Walmart, Costco gibi Kanada’da yaygın ağa sahip ABD merkezli zincir marketlerin, yaş meyve ve sebze ile belirli gıda ürünleri dışındaki dağıtım ve sevkiyat merkezleri ABD’de yer almaktadır. Loblaws, Sobeys, Metro, Canadian Tire, Hudson’s Bay gibi Kanada merkezli zincirlerin dağıtım merkezleri ise genellikle Montreal, Toronto ve Vancouver’da bulunmaktadır.
Kanada ticari hayatında özellikle Ortadoğu, Hindistan, Pakistan ve Çin kökenli Kanada vatandaşı olan aracıların etkinliği göze çarpmaktadır. Dağıtım kanallarını da ellerinde bulunduran bu aracıların, ürünlerin pazarlanması bakımından sağladığı imkânların değerlendirilmesinde yarar bulunmaktadır.
Marka ve ürünlerini yeterince tanıtan ihracatçıların doğrudan alıcılara ulaşabilmeleri en sağlıklı adım olacaktır. Aracılardan kaynaklanan özellikle ödeme problemlerinden ihracatçılarımız olumsuz şekilde etkilenebilmektedir.
Son yıllarda perakende pazarında ortaya çıkan en büyük değişim teknolojik ilerlemedir. Perakende piyasasında teknoloji her geçen gün daha fazla kullanılmakta, internet mal ve hizmet satın alınmasında ve ödemelerde önemli bir yer tutmaktadır. Kanada’da perakende satışların en fazla olduğu eyaletler, nüfus ile de orantılı olarak, Ontario ve Kebek eyaletleridir.
Gıda perakende pazarında dikkat çeken bir başka gelişme de gıda dışı satışları bulunanzincirlerin ürün portföylerine gıda ürünlerini de dahil etmeye başlamış olmalarıdır.
Süpermarketler Kanadalı tüketiciler tarafından en çok tercih edilen birimler olup, yılda ortalama olarak her Kanadalı tüketici yaklaşık 100 defa süpermarkete gitmektedir. Büyük hipermarketlere gerçekleşen ziyaret sayısı da yılda 22,5 olarak gerçekleşmektedir.
Kanada’da yaklaşık 29.000 adet civarı küçük market mevcut olup, bazıları belirli bölgelerde yoğunlaşmış iken, bazıları ulusal düzeyde faaliyet göstermektedir. Küçük market segmentinin önümüzdeki dönemde daha da büyümesi beklenmektedir. Yine marketlerde sunulan ürünlerde çeşitlilik artırılmaya çalışılmakta olup tüketicilerin daha sık buradan alışveriş yapmaları için çeşitli faaliyetler yürütülmektedir.
3.2 Tüketici Tercihleri
2023 yılı itibarıyla Kanada nüfusu ilk defa 40 milyonu aşmış, nüfus artış hızı yaklaşık %1’dir. Her yıl ortalama 350 bin göçmen alınmakta olup, esasen yaşlanan ülke nüfusunu birinci ve ikinci nesil göçmenler ayakta tutmaktadır. Kanada, özellikle ekonomi ve istihdam odaklı izlediği göçmen politikası ile G7 Ülkeleri arasında nüfusu en hızlı büyüyen ülke konumundadır. Stats CAN tarafından 2022 Ekim ayından açıklanan verilere göre Kanada’nın toplam nüfusu içerisinde göçmenlerin ve oturum izni almış olanların oranı %23 seviyesine ulaşmış olup bu oran 1921 yılından beri yakalanan en yüksek oran olarak kayda geçmiştir. Yüksek gelir ve eğitim düzeyine sahip yaşlı nüfusun toplam nüfus içinde artması (%30 civarı), bu kesimin tüketici tercihlerinde baskın etkisini ortaya çıkarmaktadır. Bu yaş grubuna yönelik ürünler sağlık yönünden vurgulanmakta, daha küçük porsiyonlar halinde üretilmekte, kolayca açılır ve etiket bilgileri kolay okunur halde satışa sunulmaktadır.
Tüketici tercihlerinde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri, Kanada’nın çok kültürlü yapısıdır. Özellikle gıda tüketim tercihlerinde demografik veriler ve yaşam tarzı önemli olup, Kanada’da demografik, kültürel ve ekonomik farklılıkların çoğalmasıyla tüketim eğilimleri de daha karmaşık hale gelmektedir. 200’den fazla farklı ülkeden gelen göçmenlerin bu ülkeye yerleşmesiyle etnik köken, yaşam tarzı ve damak tatları da mevcut kültüre eklenmiştir.
Ülkede giderek daha fazla kadının çalışma hayatına girmesi nedeniyle zaman, tüketici tercihlerini belirleyen önemli bir faktör olarak ortaya çıkmıştır. Tüketim mallarının hızlı erişilebilir, kolay hazırlanabilir ve pratik biçimlerde sunulması tercih sebebi olmaktadır.
Ülkenin gıda tüketim yapısı incelendiğinde, bir bütün olarak daha sağlıklı ve lezzetli olarak değerlendirilen gıda tüketiminde artış olduğu görülmektedir. Bu çerçevede taze ürünlere yönelik talebin arttığı ve zeytinyağı dışında yağ tüketiminde önemli bir düşüş olduğu görülmektedir. Gıda tüketiminde en az sağlık ve lezzet kadar fiyatın da rekabetçi olması önemlidir.
Ülkede artan ve dünya ortalamasının çok üzerinde seyreden obezite nedeniyle hem kamu kurumları hem de gıda firmaları, sağlıklı ve organik gıda tüketimini özendirmeye çalışmaktadır. Ofis çalışanlarının önemli bir bölümü, yağlı ve sağlıksız ürünler yerine “sağlıklı atıştırmalık” olarak adlandırılan kuru meyve ve çiğ/kavrulmamış kuruyemiş tüketimine yönelmektedir.
Kanada’da halihazırda 1-1,5 milyon Müslüman bulunduğu tahmin edilmektedir. Mevcut Federal Hükümetin izlediği göçmen politikası kapsamında, ülkedeki göçmen ve Müslüman sayısı artmaktadır. Müslüman nüfusun önemli bölümü, gıda tüketiminde “Helal” sertifikalı ürünleri tercih etmektedir. Türkiye’yi ve Türk ürünlerini yakından tanıyan ve Kanada nüfusu içerisindeki payı gittikçe artan Müslüman topluma yönelik “Helal” sertifikalı ürün ihracatımızda önemli potansiyel olduğu değerlendirilmektedir.
Türk mal ve hizmetlerine ilişkin algı ve bilgi, bahse konu ülkelerle karşılaştırıldığında, genelde orta düzeyde olup sektörlere göre değişim göstermektedir. Örneğin, orta ve yüksek teknoloji imalat sektörlerinde Türk malı algısı Çin mallarından daha kaliteli ve nispeten Avrupa menşeliürünlerden daha uygun fiyatlı olarak değerlendirilmekte olup, Alman ürünlerine göre daha geride yer almaktadır.
Kamuoyu, makine, tekstil ve konfeksiyon, demir-çelik ve yapı malzemeleri, doğal taş gibi ürünlerde ülkemiz menşeli ürünleri kaliteli olarak algılamaktadır. Gıda ve tarım ürünleri konusunda ise İtalyan, İspanyol, hatta Yunan menşeli ürünlerin piyasada kesin bir kalite ve özgünlüğe sahip olduğuna ilişkin bir algı yerleşmiş bulunmaktadır.
3.3 E-Ticaret
Tüketiciler giderek artan biçimde online alışverişe yönelmektedir. Online alışverişte özellikle genç tüketiciler akıllı telefonları kullanmaktadır. Kanada internet kullanımının en yaygın olduğu ülkelerden biridir. 2022 yılı verilerine göre, ülke nüfusunun %99,1’i internet kullanmaktadır. Kanada’da e ticaretin perakende ticaret içerisindeki payı %6,3 düzeyindedir. Kanada’da internette günlük olarak geçirilen zaman 6 saat 26 dakikadır. Geçirilen bu zamanın 1 saat 46 dakikalık kısmı ise sosyal medya platformlarında geçirilmekte olup, hâlihazırda 32,2 milyon sosyal medya kullanıcısı bulunmaktadır. 2022 yılı Statista verilerine göre, Kanada’da e-ticaret hacmi US$82 milyar; kişi başına düşen yıllık çevrim içi tüketim miktarı ise US$2.844 seviyesindedir. Stat Can verilerine göre nüfusun %82'si online alışveriş yapmaktadır. Kanadalı tüketicilerin e-ticaret işlemleri sırasında mobil cihaz kullanım oranı ise%53’dür. Ülkede kullanılan en yaygın ödeme sistemleri ise Paypal, Visa, Interac ve AmazonPay’dir.
Kanada’da özellikle Şükran Günü, Halloween, Noel ve Cyber Monday gibi özel gün ve haftalarda online alışveriş önemli miktarda artış göstermektedir.
Amazon Kanada, Walmart, eBay, Wayfair, Bestbuy, Alibaba,ve Shopify pazardaki e-ticaret liderleridir. Söz konusu platformlar ödeme, pazarlama, nakliye, müşteri hizmetleri gibi alanlarda sundukları hizmetler sayesinde perakende satış yapan işletmelerin ilgisini çekmektedir. Online alışveriş sitelerinde ürünlerini pazarlayan firmalara, söz konusu sitelerce depolama, stok takip, ambalaj, iade/değişim gibi hizmetler de sunulmaktadır. Sosyal medya, tüketicilerin satın alma kararları üzerinde etkilidir.
Kanada'da yabancı markalar için önemli online pazar yerleri olarak Amazon, eBay, Walmart, BestBuy, Costco, Etsy ve Newegg vb sayılabilir. Bu platformlardan Newegg; bilgisayar teknolojisi ve elektronik ürünlere, ETSY el yapımı ürünlere odaklanan sektöre özel pazarlama platformlarıdır. Ülkede bulunan başlıca çoklu kanal (Omni channel) platformları ise Holt Renfrew, La Maison Simons, Ogilvy, Hudson's Bay,Marshalls, Nordstrom vb şeklindedir.
Online satışlarda öne çıkan ürün grupları hazır giyim, bilgisayar ve elektronik, ayakkabı, kişisel bakım ve kozmetik ürünleri, ofis araç gereçleri ve ev dekorasyonu ürünleridir.
Mevcut durumda Kanada Sınır Hizmetleri İdaresi (CBSA) tarafından online ithal satışlarda gümrük vergisi ve özel tüketim vergisinde eşik değer 16 USD (20 CAD) olarak belirlenmiştir. Özel olarak belirtilmedikçe e-ticaret ile ithal edilen ürünlere Alberta, Northwest Territories, Nunavut ve Yukon için %5 oranında sadece “GST”; New Brunswick, Newfoundland and Labrador, Nova Scotia, Ontario ve Prince Edward Island için %13 oranında sadece “HST”; British Columbia, Manitoba, Quebec ve Saskatchewan içinse “GST (%5)”+ “Eyalet Vergisi (provincial sales tax-PST)” tatbik edilmektedir. 1 Temmuz 2021 tarihine kadar, Kanada’da yerleşik olmayan çevrim içi platform operatörleri ve yabancı şirketler, Kanada vatandaşlarına sundukları sanal ürün ve hizmetlerde, Excise Tax Act kapsamında, Federal veya Eyalet Vergilerine tabi tutulmamaktayken bu tarih itibariyle, söz konusu ürün ve hizmetlerde Kanada vatandaşlarına yapılan 12 aylık satış tutarı 30.000 CAD ve üzeri olan yabancı işletmeler Federal ve Eyalet Vergilerine tabi tutulmaktadır.
Kanadalı online tüketicilerin %63'ü online sitelerde alışveriş yaparken sepetlerine ekledikleri ürünlerden, iade koşullarından emin olamadıklarında vazgeçtikleri belirtilmiştir. ABD Amazon ve Wallmart üzerinden alış veriş yapan tüketicler ürünlerin Kanada'da da temsil edilip edilemeyeceğini araştırabilmektedir. Bu durum firmaların Kanada pazarındaki başarısı için fulfillment hizmetlerinin önemini vurgulamaktadır. Kanada pazarında firmalarımız e-ihracat hacimlerini ve online platformlarda satışlarını arttırabilmek için Shopify Fulfillment Network, Shipbob ve Shipwire gibi firmaların fulfillment hizmetlerinden faydalanabilirler. Kanadalı tüketici tercihlerini etkileyen bir diğer unsur ise %58 ile hızlı teslimat ve %63 ile esnek teslimat seçenekleridir. Kanada'da hızlı kargo hizmeti veren firmalar Canadapost, UPS, Fedex ve Puralator olup çoklu kanal (Omni channel) platformları üzerinden satış imkanları da mümkündür.
2022 yılı itibariyle 34,47 milyon sosyal medya kullanıcısı bulunmakta ve bu da internet kullanıcılarının %90,1’ine tekabül etmektedir. Kullanıcıların en yaygın olarak kullandığı platformlar ise Facebook, Instagram, Twitter ve Pinterest olarak sıralanmaktadır.
Dijital Cüzdan kullanımında ülkede PayPal lider durumdadır. Interac, Google Pay ve Apple Pay diğer sık kullanılan ödeme sistemleridir. 2022 yılında Kanadalı tüketicilerin %6 22’i kredi kartı, %4 5 banka kartı, %42 oranında ise dijital cüzdan ödeme hizmetleri kullanmaktadır. Çevrim içi ödeme yöntemlerinde ise %8,5 oranında Paypal, %47 oranında Interac, %2,8 oranında Apple Pay ve %23 oranında Google pay kullanılmaktadır.
Ülkenin e-ticaret harcamalarının büyük bir kısmı Kanada dışı internet sitelerine gitmektedir. Yapılan bir araştırmaya göre, Kanadalı tüketicilerin çevrim içi alışverişlerinin yarısına yakını yabancı pazarlarda yapılmaktadır. Kanada'nın e-ticaret altyapısı son derece gelişmiştir ve Amerika Birleşik Devletleri ile yakından entegre edilmiş durumdadır. ABD şirketlerinin ayrı bir internet sitesi kurmasına gerek yoktur. Birçok ABD şirketi Kanada işlemlerini mevcut internet sitelerine entegre etmiştir. Kanada'da ki işletmelere ve tüketicilere internet üzerinden satış yapan ABD şirketlerinin Kanada gümrük gereksinimlerini ve CAD cinsinden fiyatlandırmayı karşılamak için prosedürleri olmalıdır. Hâlihazırda ücretsiz kargo sahip olunması yalnızca avantaj sağlayan bir nokta değil; aynı zamanda tüketici beklentisi haline gelmiştir. Kanadalı çevrim içi tüketicilerin tahmini %84'ü ücretsiz kargo sunan satıcılardan daha düzenli alışveriş yapmaktadır. Kanadalı tüketiciler, açık karbon azaltma politikal arına ve değerlerine sahip olan şirketlere yönelmekte; tüketicilerin %46' karbon emisyonlarını azaltan işletmelerden daha sık alışveriş yapmayı tercih etmektedirler.
Kanada’da e-ticaret ile ilgili gerek mevzuat gerekse de vergi ile ilgili düzenlemelerde Eyalet bazlı değişen kurallar olması, firmaları eyalet bazında ayrıca araştırma yapmaya zorlamakta ve bu durum ilave çalışma ve maliyet kalemi olarak planlarını etkileyebilmektedir.
Kanada e-ticaret şirketleri son dönemde yükselen e-ticaret alışveriş eğiliminden memnun olurken yabancı e-ticaret şirketleri ile de gittikçe rekabete girmek durumunda kalmışlardır. Kanadalı tüketiciler nezdinde yerli üretilen ürün satın almaya yönelik sosyal medyada yapılan geniş çaplı kampanyalar sayesinde yerli malı, çevre, sağlık, kültür ve istihdam gibi unsurları göz önünde bulunduran ve gelir seviyesi yüksek, bilinçli Kanadalı tüketiciler alışveriş eğilimlerini Kanadalı e-ticaret platformları ve şirketlere güçlü biçimde yönlendirmişlerdir. Kanadalı tüketicilerin sosyal medya platformundan alışveriş yapma eğilimleri de oldukça yüksektir.
3.4 Satış Teknikleri ve Satışı Etkileyen Faktörler
Ülkeye yeni gelen göçmenler tüketici davranışlarının değişmesine neden olmuştur. Bu etki özellikle gıda tüketiminde kendini göstermektedir. Çok sayıda etnik market bulunmakta olup,bunların bir kısmı Adonis, Middle East gibi zincire dönüşmüştür.
60 yaş ve üzeri tüketiciler ülkede en hızlı büyüyen tüketici segmentidir. Bu grup nüfusun yaklaşık %23’ünü oluşturmaktadır. 2030 yılında bu oranın %29’a yükseleceği tahmin edilmektedir. Bu demografik değişikliğin tüketim profili ve tercihleri üzerinde önemli ölçüde değişikler yaratması; örneğin sağlıkla ilgili ürünlere talebin daha da artması ve tasarruf için daha küçük evlerin rağbet görmesi gibi yeni eğilimler ortaya çıkarması muhtemeldir.
Gıda sektöründe sağlıklı beslenme eğilimi büyük rol oynamaktadır. Organik, hormonsuz,koruyucu içermeyen, glutensiz v.b. sağlıklı gıda ürünlerine yönelik eğilim artarak devametmektedir.
Ülkedeki eğitimli sofistike tüketicilerin yüksek fiyatlı, kaliteli, markalı ve prestijli ürünlere yönelik bir talebi bulunurken, düşük gelire sahip tüketicilerin de fiyata duyarlı olduğu unutulmamalıdır.
Tüm sanayileşmiş ülkelerde olduğu gibi Kanada’da da ticari tanımlama uygulamaları malın kalitesi kadar önem kazanmış bulunmaktadır. Etiketleme başta olmak üzere, ürünlere göre değişen ve kimi
zaman ayrıntılı olarak belirlenmiş ticari tanımlamalar ülke pazarına girişte üzerinde durulması gereken önemli bir alandır.
Gıda dışı ürünler, Tüketici Paketleme ve Etiketleme Kanunu (Consumer Packaging and Labelling Act) ve Tüketici Paketleme ve Etiketleme Yönetmeliği (Consumer Packaging and Labelling Regulations) ile düzenlenmiştir. Tüketicilerin satın aldıkları ürüne ilişkin doğru ve anlamlı bilgilere ulaşabilmesi amacıyla yapılan düzenlemeler, ürünün adı, net miktarı, satıcının adı ve nereden ithal edildiği gibi bilgilerin etiket üzerinde bulunmasını zorunlu kılmaktadır.
Diğer taraftan tekstil ürünleri için Tekstil Etiketleme Kanunu (Textile Labelling Act), değerli madenler için ise Değerli Madenler İşaretleme Kanunu (Precious Metals Marking Act) ile düzenlemeler getirilmiştir. Ancak aynı zamanda federal düzeyde getirilmiş bir takım düzenlemelerin bulunması halinde, ayrıca o gerekliliklerin de karşılanması gerekmektedir.
Kanada’ya ihracatta yapılacak pazar araştırmaları yalnızca sektörel bazlı değil aynı zamanda şehir- bölge-alıcı odaklı olarak düşünülmelidir. Bölgeden bölgeye, şehirden şehre tüketimalışkanlıkları, tüketici beğenileri, satın alma gücü gibi hususlar değişiklik gösterdiği gibi, büyükmarket zincirleri ve toptan satıcıların alım kanallarına girme konusunda ayrıca stratejilerin geliştirilmesi gerekmektedir.
Öte yandan, özellikle Kanada pazarında ülkemiz ürünlerinin imajının üst düzeye çıkartılabilmesini teminen, ihracatçılarımız ve bunların Kanada’da yerleşik alıcıları tarafından reklam kampanyaları, deneme standları, yiyecek temalı organizasyonlar ve davetler gibi etkinliklerin düzenlenmesinde büyük fayda görülmektedir.
Artan Müslüman nüfus dikkate alınarak, helal gıda konusunda ülkemizin geldiği nokta, sertifikasyon ve standardizasyon konusundaki kabiliyetlerimiz hakkında bilgilendirme yapılmasında yarar görülmektedir.
3.5 Kamu İhaleleri
Federal Hükümet tarafından gerçekleştirilmesi planlanan projeler, hizmet veya mal alımı ihaleleri ve teklif veren firmalara ilişkin bilgiler; https://buyandsell.gc.ca/ adresinden duyurulmakta olup https://www.merx.com adresinden de Kanada’daki kamu ihaleleri takip edilebilmektedir.
4. KANADA DIŞ TİCARETİ
4.1 Kanada’nın Genel Ticaret Politikası
Kanada bugüne kadar 1,5 milyar tüketici kitlesine erişim sağlayan ve dünya GSMH’sinin %60’ını oluşturan 51 ülke ile yürürlükte olan 15 adet Serbest Ticaret Anlaşması akdetmiştir.
Bakan Ng, önümüzdeki dönemde MERCOSUR, Pasifik İttifakı ve ASEAN ile Ticaret Anlaşmaları akdetmek suretiyle bu potansiyeli daha da büyütmeyi ve stratejilerini başarılı biçimde hayata geçirmeyi planladıklarını belirtmektedir.
Aynı zamanda uluslararası ticaret sisteminin kural esaslı ve DTÖ ilke ve prensiplerine uygun biçimde yapılandırılması hususlarına daima destek olacaklarını belirten Bakan Ng, başarının anahtarı olarak kapsayıcı ve istikrarlı ticaret yapısı ve ilişkisi tesis edilmesini göstermekte ve bu açıdan ticaret dünyasına yeterince katılım sağlama fırsatı elde edememiş olan kadın işgücü, yerel halklar ve küçük işletmelerin desteklenmesine önem vererek farklı yetenek ve fikirlerle geliştirilecek inovatif yaklaşımla güçlü bir büyüme sağlanabileceğini vurgulamaktadır.
Covid-19 nedeniyle Kanada’nın mal ihracatında 2020 yılının ilk çeyreğinde başlayan düşüş eğilimi ikinci çeyrekte %-20’lerde yaşanan düşüş ile dip yapmış ve 2020 Nisan ayında 31.6 milyar C$’a gerilemiş; üçüncü ve dördüncü çeyrek itibariyle toparlanma eğilimine girmiş olmakla birlikte 2019 Aralık ayında gerçekleşen aylık 49.3 milyar C$ seviyesinin gerisinde kalmıştır. 2021 Ocak itibariyle pandemi öncesi seviyeyi ilk defa geçerek 51.5 milyar C$’a ulaşan ihracat rakamı takip eden dönemde aylık bazda yılın en yüksek seviyesine 58.2 milyar C$ değeri ile ulaşmıştır. Kanada’nın 2021 yılı toplam ihracatı US$503 milyar 561 milyon değerinde olup bu performans, o döneme kadar yıllık bazda yakalanan rekor ihracat rakamı olmuştur.
Kanada’nın 2022 yılında aylık bazda ihracatına bakıldığında; tarihin en yüksek ihracat seviyelerini test ederek 2022 Haziran ayında 69.2 milyar C$ değeri ile en yüksek seviyeye ulaştığı; enerji ihracatındaki düşüşe paralel olarak yıl sonunda 64.2 milyar C$’a kadar aşağı doğru seyir izlediği tespit edilmiştir. Kanada’nın 2022 yılında gösterdiği toplam US$598 milyar 774 milyon değerindeki ihracat performansı yıllık bazda bugüne kadar yakalanan en yüksek ihracat rakamı olmuştur. Kanada’nın 2023 yılı ihracatı ise bir önceki yıla göre %-5,1 azalarak toplam US$568 milyar 273 milyon olarak gerçekleşmiştir.
Kanada’nın mal ticaretinin özellikle otomotiv sektöründe yaşanan hareketlilik ile V tipi bir toparlanma eğilimine girdiği ve 2023 yılı ile birlikte dalgalı ve aşağı yönlü eğilim gösterdiği; hizmet ticaretinin özellikle seyahat ve ulaştırma hizmetlerinde yaşanan daralma nedeniyle L tipi bir seyir izlediği görülmektedir.
Kanada’nın 2022 yılı ihracat rakamı bir önceki yıla göre %22.5 oranında artmış olup C$142 milyarlık artışın yarıdan fazlası (C$76.9 milyar) enerji ürünleri ihracatında yaşanan artış kaynaklı olmuştur. Enerji ürünleri ihracatı hariç düşünüldüğünde yine Kanada’nın ihracatı bir önceki yıla göre %13.2 oranında artmıştır.
2022 yılının son iki çeyreği ve 2023 ilk iki çeyreğinde Kanada’nın ihracat büyüme performansı düşüş yönlü seyretmiş; 2023 yılı üçüncü ve dördüncü çeyrekte ise %2,8 ve %1,6’lık yükseliş yaşamıştır. Anılan artışta enerji fiyatlarındaki artış kaynaklı enerji ürünlerinde %6,2’lik ihracat artışı başlıca rol oynamış; enerji hariç ihracat ise %0,3 oranında artmıştır.
Kanada’da Mal Ticaretinde V Tipi Toparlanma ve Sonrasında Dalgalı Seyir (2019-2024 Ağustos)
Kanada’nın İhracatına En Çok Katkı Yapan Ürün Grupları (2023)
Kanada’nın ithalatı aylık bazda 2021 Ekim’de 54.2 milyar C$ ile rekor düzeyde gerçekleşmişken takip eden aylarda bu rekoru daha da yükseltmiş ve 2022 Haziran ayında en yüksek seviyeye gelerek 65.6 milyar C$ olmuştur. 2022 yılı sonuna kadar ve 2023 yılının ilk üç aylık diliminde aylık ithalatın
60 milyar C$ bandının üzerinde seyrettiği görülmektedir. Kanada’nın ithalatı 2021 yılında gösterdiği 489 milyar 740 milyon US$ ve 2022 yılında gösterdiği 568 milyar 517 milyon US$ değerindeki ithalat performansları ile yıllık bazda tarihin en yüksek ithalat rakamları olarak kayıtlara geçmiştir. Kanada’nın 2023 yılında ithalatı, bir önceki yıla göre %-2,27 azalarak toplam US$558 milyar 683 milyon olmuştur. 2023 yılının ikinci ve üçüncü çeyreğinde sırasıyla %-0,3 ve %-0,8 azalan ithalatın dördüncü çeyrekte %0,2 arttığı görülmektedir. IV. çeyrekte tüketici malzemelerimdeki ithalat artışını (%4,3) son altı çeyreklik dilimde sürekli yükselen motorlu taşıt- aksam-parçaları ithalatındaki %-7,7’lik azalış dengelemiştir.
Kanada’nın İthalatına En Çok Katkı Yapan Ürün Grupları (2023)
Kanada’da Hizmet Ticaretinde L Tipi Toparlanma Eğilimi (2019-2024 Ağustos)
Kanada’nın 2021 yılında toplam hizmet ihracatı C$129 milyar 985 milyon; toplam hizmet ithalatı C$132 milyar 101 milyon değerinde olmuştur. 2022 yılında toplam hizmet ihracatı C$160 milyar 537 milyona; toplam hizmet ithalatı ise C$177 milyar 648 milyona yükselmiştir. 2023 yılında ise toplam hizmet ihracatı %12,7 artarak C$194.9 milyara; toplam hizmet ithalatı ise %10,6 artarak C$209 milyara yükselmiştir.
Kanada’nın 2023 yılındaki C$194.9 milyarlık hizmetler ihracatının C$125,9 milyarlık bölümünü ticari hizmetler; C$47,5 milyarlık bölümünü seyahat hizmetleri ile C$19,6 milyarlık bölümünü ulaştırma hizmetleri oluşturmuştur. Kanada’nın 2023 yılındaki C$209 milyarlık hizmetler ithalatının C$121 milyarlık bölümünü ticari hizmetler; C$50,9 milyarlık bölümünü seyahat hizmetleri ile C$35 milyarlık bölümünü ulaştırma hizmetleri oluşturmuştur.
4.2 Kanada'nın Önemli Ticaret Partnerleri
Trade Map verilerine göre 2023 yılında Kanada’nın dünyaya ihracatı bir önceki yıla göre %-5,1 oranında azalmış ve US$568.2 milyar olmuştur. 2023 yılında Kanada’nın dünyadan ithalatı ise yine bir önceki yıla kıyasla %-2 daralarak US$558.7 milyar düzeyinde gerçekleşmiştir.
Kanada 2023 yılında toplam mal ihracatının %77.6’sını ABD’ye yapmıştır. Bu oran 2022 yılında %76.9 olarak gerçekleşmişti. Kanada’nın 2023 yılında toplam mal ihracatının %3.9’u Çin’e gerçekleşmiştir.
2023 yılında Kanada’nın en fazla ihracat gerçekleştirdiği on ülkeye ihracatının %-4.8 oranında daralarak US$515.6 milyara gerilediği tespit edilmiştir.
Kanada’nın 2023 yılında en büyük 10 ihracat partneri arasında sadece Çin, Hollanda ve Hong Kong’a ihracatını artırdığı; diğer 7 ülkeye ise ihracatının gerilediği görülmektedir. Kanada’nın en fazla ihracat gerçekleştirdiği ABD’ye ihracatı %-4.2 azalarak US$441, milyar; ikinci sırada yer alan Çin’e ihracatının %2,3 artarak US$22,5 milyar; üçüncü sırada yer alan Japonya’ya ihracatının %-15,6 düşüş yaşayarak US$11,7 milyar olduğu görülmektedir. 2023 yılında bir önceki yıla göre Kanada’nın İngiltere’ye ihracatı %-26,2 oranında; Almanya’ya %-10 oranında; Kore’ye %-22,8 oranında düşüş yaşamıştır.
KANADA'NIN ÖNEMLİ İHRACAT PARTNERLERİ (2019-2023) (Bin USD) COUNTRY NAME | Exported value in 2019 | Exported value in 2020 | Exported value in 2021 | Exported value in 2022 | Exported value in 2023 USA | 336,175,533 | 285,718,621 | 379,998,644 | 460,541,708 | 441,156,224 China | 17,547,713 | 18,876,294 | 22,415,275 | 22,067,823 | 22,577,212 Japan | 9,507,517 | 9,252,289 | 11,575,900 | 13,836,177 | 11,682,901 United Kingdom | 14,923,882 | 14,868,072 | 13,162,632 | 14,225,403 | 10,493,123 Mexico | 5,518,493 | 4,593,122 | 6,544,120 | 6,987,878 | 6,488,045 Netherlands | 3,905,811 | 4,063,703 | 3,837,790 | 4,983,147 | 5,496,388 Germany | 4,743,612 | 4,760,449 | 5,575,993 | 5,781,625 | 5,202,924 Korea, Republic of | 4,183,246 | 3,514,875 | 5,043,693 | 6,655,058 | 5,140,040 India | 3,648,358 | 2,770,409 | 2,388,817 | 4,109,431 | 3,772,718 Hong Kong, China | 3,029,431 | 1,421,981 | 2,829,310 | 2,584,120 | 3,601,280 SUB-TOTAL | 403,183,596 | 349,839,815 | 453,372,174 | 541,772,370 | 515,610,855 World | 446,207,751 | 389,926,388 | 503,963,502 | 598,582,866 | 568,273,961 Kaynak: Trade Map | | | | |
Kanada’nın en büyük 10 ithalat partnerinden ithalatı 2023 yılında bir önceki yıla göre %-1,6 oranında daralmıştır. Kanada’nın 2023 yılında en önemli ithalat partnerleri arasında ABD, Çin ve Vietnam’dan ithalatının azaldığı; diğer 7 ülkeden ithalatını artırdığı görülmektedir. Özellikle Çin’den yaklaşık %-14.2 oranındaki ithalat düşüşü dikkat çekmektedir. 2023 yılında Kanada, toplam mal ithalatının %49.6’sını ABD’den yapmıştır. Kanada’nın 2023 yılında toplam mal ithalatının %11.8’i Çin’den gerçekleşmiştir. Meksika, Almanya, Japonya, G.Kore, İtalya, İngiltere ve Brezilya, 2023 yılında Kanada’nın ithalatı artışı olan ticaret partnerleridir. Özellikle Japonya’dan %16,4 oranında; Meksika’dan %8,7 ve Brezilya’dan %3,9 oranındaki ithalat artışı dikkat çekmiştir.
KANADA'NIN ÖNEMLİ İTHALAT PARTNERLERİ(2019-2023) (Bin USD) COUNTRY NAME | Imported value in 2019 | Imported value in 2020 | Imported value in 2021 | Imported value in 2022 | Imported value in 2023 USA | 230,056,369 | 198,153,091 | 239,142,015 | 280,373,715 | 277,111,362 China | 56,538,916 | 57,178,795 | 68,592,641 | 77,054,920 | 66,076,922 Mexico | 27,877,842 | 22,354,189 | 27,007,646 | 31,388,372 | 34,127,330 Germany | 14,568,062 | 12,886,233 | 15,146,970 | 17,299,128 | 18,511,817 Japan | 12,419,114 | 10,102,570 | 12,329,779 | 13,148,135 | 15,299,827 Korea, Republic of | 7,163,851 | 7,165,003 | 8,305,970 | 10,167,141 | 10,210,565 Viet Nam | 5,267,162 | 6,096,731 | 7,848,465 | 9,888,646 | 9,822,973 Italy | 7,140,774 | 6,722,563 | 8,352,657 | 9,331,411 | 9,547,552 United Kingdom | 6,953,769 | 5,853,977 | 6,279,824 | 6,663,816 | 6,964,626 Brazil | 4,078,888 | 4,908,913 | 5,966,377 | 6,540,884 | 6,798,938 SUB-TOTAL | 372,064,747 | 331,422,065 | 398,972,344 | 461,856,168 | 454,471,912 World | 453,653,678 | 405,666,523 | 491,713,789 | 570,189,759 | 558,685,090 Kaynak: Trade Map | | | | |
4.3 Kanada-WTO İlişkileri
21 Ocak 2023 tarihinde Mary Ng, ‘WTO Gayrıresmi Bakanlar Toplantısı’na İsviçre Davos’ta katılmıştır. Mary Ng, iklim odaklı eylemlerin, küresel ticaret politikalarının merkezinde konumlanması amacı ile hazırlanmış olan “Coalition of Trade Ministers on Climate” adlı ortak bildiriyi onaylamış ve platform üyesi olarak diğer üyelerle birlikte çalışmaya hazır olduğunu açıklamış; “Ottawa Group”un WTO Reformu gündemi ile ilk toplantısını gerçekleştirmiş; toplantıda WTO 12. Bakanlar Konferansında üzerinde anlaşma sağlanan balıkçılık sübvansiyonları ile ilgili anlaşmanın uygulanmasına ilişkin bir sonraki adımlar ve elektronik gönderiler üzerinde tatbik edilecek gümrük vergilerinin ertelenmesinin uzatılması konusu ele alınmıştır.
Mary Ng, WTO 13. Bakanlar Konferansında öncelikli konular ve çözümlere ilişkin güçlü mesajlar verilebilmesini teminen WTO bağlantılı diğer toplantılara da katılmış; tarım müzakerelerinde ilerleme sağlanmasının önemini vurgulamıştır. Ng ayrıca, “WTO Joint Statement Initiative on E-commerce” toplantısına katılmış ve 2023 yılı sonuna kadar iddialı bir anlaşma yapılması hususunda Kanada’nın kararlılığını taahhüt etmiştir. Bakan Ng, toplantı vesilesi ile USTR Katherine Tai, İngiltere Uluslararası Ticaret Bakanı Kemi Badenoch ile ikili ve çok taraflı ticaret konularını ele almak üzere ikili görüşmeler gerçekleştirmiştir.
Mary Ng, 12 Mayıs 2023 tarihinde Kanada’nın “WTO Agreement on Fisheries Subsidies” Anlaşmasını kabul ettiğini açıklamıştır. Anlaşma, DTÖ üyelerinin üçte ikisi tarafından kabul edildiğinde yürürlüğe girecektir.
Bakan Ng, 26 Şubat-1 Mart 2024 tarihlerinde Abu Dhabi’de gerçekleştirilen “DTÖ 13. Bakanlar Konferansına (WTO Ministerial Conference(MC13)” katılmıştır. Bakan Ng, toplantıda ticari ve ekonomik fırsatlar yaratan istikrarlı, öngörülebilir ve kurallara dayalı uluslararası ticaret sistemi için elverişli koşulların tesisini içeren Kanada'nın ticaret önceliklerini ilerletmeye odaklanmıştır.
“MC13” öncesinde Bakan Ng, 25 Şubat 2024 tarihinde “Ottawa Grubu” toplantısına başkanlık ederek Kanada'nın çok taraflı ticaret sisteminin güçlendirilmesi konusunda uzun süredir devam eden liderlik yaklaşımını vurgulamıştır. Toplantı sırasında üyeler, anlaşmazlıkların çözümü dahil önemli DTÖ reform başlıklarında ilerleme sağlanması hususunda birlikte çalışma ve ortak ilgi alanlarında iş birliği taahhüdünde bulunmuşlardır.
Bakan Ng ayrıca, Kanada'nın uluslararası ticaret sistemine zarar veren “sübvansiyonlar”ı ele almak ve Kanada'nın tarım ve tarımsal gıda sektörü için öngörülebilir ve şeffaf ticareti sürdürme konusundaki uzun süredir devam eden taahhüdünü teyit etmek üzere Kanada’nın tarım sektöründen ilgili paydaşlarla bir araya gelme fırsatı bulmuş ve 25 Şubat 2024 tarihinde düzenlenen “Cairns Grubu” Bakanlar Toplantısında dile getirdiği yorumları yinelemiştir.
Bakan Ng ayrıca, Kanada'nın temel ticari önceliklerine dair gündem başlıklarında ilerleme sağlanmasına destek verecek nitelikteki aşağıda sıralanan bazı Anlaşma ve gelişmeleri memnuniyetle karşılamıştır:
2024 yılında tam işleyen bir “Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması” tesis etmek amacı ile , temyiz incelemesi ve erişilebilirlik gibi çözülmemiş konular da dahil olmak üzere, çözüme kavuşturulamamış konu başlıklarında resmi görüşmelerin hızlandırılmasını tavsiye eden ve “MC12”den bugüne kat edilen ilerlemeleri tanıyan Bakanlar Kararı,
Gelişmekte olan ülkelerde Kanadalı yatırımcılar için daha şeffaf ve öngörülebilir bir ortam tesis edecek nitelikte bir Anlaşmanın vakitlice yapılması,
İşletmelerin ve tüketicilerin daha yüksek maliyetlere katlanmalarını engelleyecek ve online ticarete konu dijital ürünler için gümrük vergisinden muaf bir ortam sağlayacak elektronik iletimlerden alınan gümrük vergilerine yönelik çalışma programı ve moratoryumun yeniden gözden geçirilmesi,
Kanada ve diğer 75 DTÖ üyesi ülke için ticaret aracılığı ile “çevre” ile ilgili sorunları ele almanın yollarını aramayı taahhüt eden güncellenmiş bir plan.
Kanada, tüm DTÖ üyelerinin ticaretin faydalarının kendi toplumlarında daha adil şekilde paylaşılmasını temin etme sorumluluğuna sahip olduğunu kabul etmektedir. Anılan hedefi desteklemek üzere Bakan Ng, Arjantin, Şili, Kolombiya, Kosta Rika, Ekvator, Meksika, Yeni Zelanda ve Peru'lu muhatap Bakanlar ile birlikte, Avustralya ve Brezilya'nın “Global Trade and Gender Arrangement (GTAGA)” platformuna resmen katılımı için Yeni Zelanda'nın ev sahipliğinde düzenlenen imza törenine katılmıştır. Bu etkinlik aynı zamanda Avustralya'nın “Inclusive Trade Action Group (ITAG)” platformuna resmi katılımı için de fırsat teşkil etmiştir. Bakan Ng, “ITAG” ve “GTAGA” platformlarının üye sayısının artmasında duyduğu memnuniyeti ifade ederek Kanada'nın “cinsiyet eşitliği” ve “kapsayıcı ticaret gündemi” konularında ilerleme sağlanması konusuna olan bağlılığını vurgulamıştır.
Bakan Ng ve DTÖ üyeleri ayrıca, DTÖ'nün en yeni üyeleri olan “Komorlar ve Doğu Timor”un üyeliklerini memnuniyetle karşılamış; refahın ticaret yolu ile artırılmasını isteyen ülkeler için DTÖ’nün önemini koruduğunu vurgulamışlardır.
Bakan Ng “MC13” vesilesi ile Brezilya, Nijerya, Fiji, Singapur, Güney Afrika, Barbados’lu mevkidaşları ile bir araya gelmiş; bu ülkeler ile DTÖ sisteminin güçlendirilmesi konusunda birlikte nasıl çalışılabileceği hususunda görüş alışverişinde bulunmuştur.
Bakan Ng, hem MC13 sırasında hem de Kanada'nın diğer 47 DTÖ üyesi ile ortak bir bildiri yayımladığı “Ukrayna ile Dayanışma” etkinliğinde Rusya-Ukrayna savaşını kınamıştır. Bakan Ng ayrıca, Kanada'nın toparlanma ve yeniden yapılanma sürecinde Ukrayna'ya desteğini yinelemiş; küresel gıda arz tedariğinde savaşın neden olduğu sıkıntılar ile ekonomik ve ticari etkilerini ele almak üzere DTÖ üyeleri ile birlikte çalışma taahhüdünü vurgulamıştır.
16 Temmuz 2024 tarihinde Kanada İhracatın Teşviki, Uluslararası Ticaret ve Ekonomik Kalkınma Bakanı Mary Ng, İtalya/Reggio Calabria-Villa San Giovanni’de düzenlenen “G7 Ticaret Bakanları Toplantısı”na katılım sağlamıştır. Toplantı vesilesi ile WTO Genel Sekreteri Ngozi Okonjo-Iweala ile görüşme gerçekleştiren Bakan Ng, “WTO çatısı altında kural esaslı güçlü bir çok taraflı uluslararası ticaret sistemi” tesisine yönelik çalışmaların daha etkin biçimde desteklenmesi hususunda görüş alışverişinde bulunmuştur. Söz konusu görüşmede “MC13” sonrası yakalanan ivmenin sürekliliği için Kanada’nın WTO reformu dahil ana gündem konularında tüm WTO üyeleri ile işbirliği içerisinde çalışma taahüdünde bulunduğu; WTO’nun yükselen sorunlar ve yeni fırsatlar karşısında yanıt vermesinin ve tüm ülkeler için kapsayıcı ve sürdürülebilir ekonomik büyümeyi desteklemesinin elzem olduğu; WTO kuruluş yapısının güçlendirilmesi ile balıkçılık sübvansiyonları ve “Kalkınma için Yatırımın Kolaylaştırılması Anlaşması” müzakerelerinde ilerleme sağlanması için destek sağlanacağı vurgulanmıştır. Bakan Ng görüşmede Kanada’nın önderliğinde tesis edilen “Ottawa Group"un aynı fikirde olan üyelerin toplanması ve onlar için kuluçka merkezi görevi görmesi bakımından değerini vurgulamış; üyelerinin “MC13” sonrasında ortak hedeflerde ilerleme ve yeni fikirler üretme amacı ile çeöitli seviyelerde birrlikte çalışmaya ve toplanmaya devam edeceği belirtilmiştir.
19 Temmuz 2024 tarihinde Bakan Ng, “WTO Trade Policy Review Report on Canada” raporunda WTO’nun 2019 yılından bugüne Kanada’nın performansına övgüler yapmasından duyduğu memnuniyeti ifade etmiş; raporda Kanada’nın serbest ve şeffaf ticaret yaklaşımının geliştirilmesi yönündeki çabaları ve ülkenin sahip olduğu yüksek yaşam standrtları ile küresel ticaret sistemindeki kritik rolünün vurgulandığı; 2019 yılından beri Kanada’nın 2 adet STA’yı yürürlüğe koyduğu (Canada-United States-Mexico Agreement ve Canada-United Kingdom Trade Continuity Agreement) ve “Canada-Ukraine Free Trade Agreement” Anlaşmasının modernize edildiği ifade edilmiştir.
5. DIŞ TİCARET POLİTİKASI VE UYGULAMALARI
5.1 Dış Ticaret Mevzuatı (İthalat Rejimi, İhracat Rejimi)
Kanada Dünya Ticaret Örgütü üyesidir. Ülkenin dış ticaret politikasına üç anlaşma yön vermektedir: NAFTA/USMCA, CETA ve CPTPP.
NAFTA/USMCA: Kanada’nın ABD ile yüksek düzeyde iç içe geçmiş ekonomik yapısı, 1994 yılında yürürlüğe giren Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması (NAFTA) sayesinde mümkün olmuştur. Kanada, 2023 yılında ihracatının %80’ini ve ithalatının %55,8’ini NAFTA ortakları ABD ve Meksika ile yapmıştır. Özellikle ABD ile ekonomik ve ticari ilişkileri, ülke ekonomisi için hayati önem taşımaktadır. NAFTA ile birlikte Kanada-ABD ikili ticaret hacmi, ABD-Çin ticaretinden sonra dünyada en büyük ikili ticaret miktarına ulaşmıştır (2020 yılında 483 milyar US$; 2021 yılında 617 milyar US$; 2022 yılında 738 milyar US$; 2023 yılında 562 milyar US$). Hem sanayi hem de tarım ürünlerini (süt ürünleri, kümes hayvanları, yumurta ve şeker gibi bazı tarımsal ürünler hariç) kapsayan anlaşma, çevre, fikri mülkiyet hakları, kara ve hava taşımacılığı gibi hizmetlerle ilgili düzenlemeleri de ihtiva etmektedir. NAFTA, ABD’nin talebidoğrultusunda, daha önce müstesna tutulan tarım ürünlerini de kısmen içerecek şekilde tadil edilmiş ve USMCA veya CUSMA olarak adlandırılan yeni metin, 10/12/2019 tarihinde taraflarca imzalanmıştır. USMCA, 1 Temmuz 2020 tarihinde üç ülkede eş zamanlı olarak yürürlüğe girmiş, böylece ülke ekonomisi bakımından hayati önem arz eden anlaşmanın geleceğine dair endişeler ortadan kalkmıştır.
CETA: Kanada’nın ABD’den sonra ikinci en büyük ticari partneri olan Avrupa Birliği ile arasındaki mal ticaretinin %98’inde gümrük vergilerini karşılıklı olarak kaldıran ve 30 Ekim 2016’da imzalanan Kapsamlı Ekonomik ve Ticaret Anlaşması-CETA, 21 Eylül 2017 tarihinde yürürlüğe girmiş; 2023 Ağustos itibariyle “Fransa, Italya, Belçika, Yunanistan, Bulgaristan, İrlanda, G.Kıbrıs, Macaristan, Polonya ve Slovenya” henüz iç onay sürecini tamamlamamıştır. Mal ticaretinin yanı sıra, hizmet ticaretini,kamu ihalelerini ve yatırımları da içeren CETA, bugüne kadar AB’nin imzaladığı en kapsamlı ticaret anlaşmasıdır. CETA ile birlikte Kanada’nın AB’ye ihracatını önemli ölçüde artırdığı görülmektedir. 2023 yılı itibariyle Kanada’nın AB’ye ihracatı 64,3 milyar USD olarak gerçekleşmiş olup bu rakam toplam ihracatının %11,3’üne tekabül etmektedir. 2022 yılında Kanada’nın AB’ye ihracatı 41,5 milyar USD ile toplam ihracatının %6,9’unu; 2021 yılında ise 37,1 milyar USD ihracat ile toplam ihracatının %7,3’ünü oluşturmuştur. Öte yandan, 2023 yılında Kanada’nın AB’den ithalatında önemli ölçüde düşüş yaşanmıştır. 2022 yılında Kanada’nın AB’den ithalatı 67,8 milyar USD ile toplam ithalatının %10,9’unu; 2021 yılında ise 60,2 milyar USD ithalat ile %12,3’ünü oluşturmuşken 2023 yılında Kanada’nın AB’den ithalatı 25,3 milyar USD ile toplam ithalatının %4,5’ini oluşturmuştur.
Brexit süreci sorunda AB’den ayrılan İngiltere ile ayrı bir anlaşma imzalanması planlanmaktadır. İngiltere’nin CETA kapsamı dışında kaldığı Brexit dönemi sonrasında, Kanada-İngiltere ikili ticaretinin bu durumdan olumsuz olarak etkilenmemesi amacıyla, Kanada ve İngiltere arasında 9 Aralık 2020’de Kanada-İngiltere Ticaretin Sürekliliği Anlaşması (the Canada-United Kingdom Trade Continuity Agreement (Canada-UK TCA) imzalanmıştır. Bu Anlaşma Kanada Parlamentosu tarafından onaylanana ve yürürlüğe girene kadar karşılıklı olarak tercihli tarifelerin devamını sağlamak üzere, iki ülke bir Mutabakat Zaptı imzalamış ve geçici tedbirler uygulamaya koymuştur. 1 Nisan 2021 tarihi itibariyle ise söz konusu Canada-UK TCA yürürlüğe girmiştir. Canada-UK TCA, Kanada ile AB arasında yürürlükte olan CETA’nın İngiltere ile Kanada arasında geçerli olan ikili modelde yapılmış bir Anlaşma modeli niteliğindedir. İngiltere’nin resmi olarak AB’den 31 Ocak 2020 itibariyle ayrılmış olması nedeniyle CETA’nın İngiltere ile Kanada arasındaki geçerliliği 1 Ocak 2021 itibariyle sona ermiştir.
Canada-UK TCA’nin yürürlüğe girişi ile birlikte taraflar, yürürlük sonrası bir yıl içerisinde yeni ve kapsamlı bir STA müzakeresini başlatma ve üç yıl içerisinde müzakereleri sonuçlandırma taahhüdünde bulunmuşlardır. Bu çerçevede, 28 Mart 2022 tarihinde iki ülke arasında STA birinci tur müzakereleri gerçekleştirilmiştir. 2023 yılında İngiltere, US$10,5 milyar ile Kanada’nın en büyük dördüncü mal ihracatı partneri olmuş; US$6,98 milyar ile Kanada’nın en büyük dokuzuncu mal ithalatı partneri olmuştur. Kanada’nın 2022 yılında İngiltere’ye mal ihracatı US$14,2 milyar olmuşken ithalatı US$6,7 milyar olmuştu.
CPTPP: Aralarında Kanada’nın da bulunduğu 11 ülkenin (Avustralya, Brunei, Şili, Japonya, Malezya, Meksika, Yeni Zelanda, Peru, Singapur ve Vietnam) temsilcileri tarafından 08/03/2018 tarihinde Şili’nin başkenti Santiago’da imzalanan CPTTP-Kapsamlı ve İlerici Trans-Pasifik Ortaklık Anlaşması’nın iç onay süreci bugüne kadar 8 üye (Meksika, Japonya, Singapur, Yeni Zelanda, Kanada, Avustralya, Vietnam ve Malezya) tarafından tamamlanmış olup mezkur anlaşma 30 Aralık 2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu itibarla, Kanada G-7 ülkeleri arasında, diğer 7 üyeyle aktif ticaret anlaşması olan tek üye konumuna gelmiştir. StatCAN verilerine göre 2022 yılında Kanada’nın CPTPP ülkelerine ihracatı bir önceki yıla göre 24.4 milyar USD’den 28.8 milyar USD’ye; anılan ülkelerden ithalatı ise 58 milyar USD’den 66.3 milyar USD’ye yükselmiştir. 2022 yılında Kanada’nın CPTPP ülkeleri ile ticaretinde verdiği açık 2022 yılında - 33.6 milyar US$’dan -37.6 milyar US$’a artmış; Meksika ile ticaretindeki açık -24.4 milyar US$; Vietnam ile -9.2 milyar US$ olmuştur. Öte yandan, İngiltere’nin CPTPP’ye ilk katılımcı ülke olarak yaptığı başvuru kapsamında müzakereler 31 Mart 2023 tarihinde tamamlanmış olup Katılım Protokolü 16 Temmuz 2023’de imzalanmıştır. İngiltere ve CPTPP’nin gerekli iç onay prosedürlerini tamamlaması sonrasında Anlaşma yürürlüğe girecek olup tüm üyelerin onay sürecini tamamlayamaması durumunda 16 Ekim 2024 tarihi itibariyle İngiltere’nin ve 6 üyenin onay sürecini tamamlaması halinde yürürlüğe girecektir. Diğer taraftan, Ukrayna’nın CPTPPP’ye katılımı Kanada tarafından desteklenmektedir.
Bunun yanında, Kanada’nın Şili, Kolombiya, Kosta Rika, Honduras, Panama, Peru, EFTA, Ukrayna,İsrail, Ürdün ve Güney Kore ile Serbest Ticaret Anlaşması bulunmaktadır. Kanada, Ticareti Çeşitlendirme Stratejisi kapsamında, 2025 yılına kadar ABD dışı ihracatın %50 oranında artırılmasını hedeflemektedir.
Türkiye-Kanada arasında bir Serbest Ticaret Anlaşması imzalanması konusunda istikşafı görüşmeler 2013 yılında tamamlanmış olmasına karşın, bugüne kadar müzakere aşamasına geçilememiştir.
Kanada tarafından genelde liberal bir dış ticaret politikası uygulanmaktadır. Döviz kısıtlamaları söz konusu değildir. Tarım ürünleri, demir-çelik mamulleri, silahlar ve mühimmat, hazır giyim ve tekstil, ilaçlar ve tıbbi cihazlar gibi belirli mal gruplarının ithalatında kota, izin vb. alınması talep edilebilmektedir.
İthalatı ülke bazlı kotaya tabi ürünlerin başında süt ve süt ürünleri ile et ve et ürünleri gelmektedir. Demir-çelik ürünlerinin önemli bölümünde korunma önlemi ve tarife kontenjanı ile ülke bazlı anti- damping ve sübvansiyon önlemleri uygulanmaktadır. Gıda ürünlerinin tamamı, kalite standartları ve etiketleme koşulları bakımından denetime tabidir. Alkollü içeceklerin büyük bölümü, tüketilecekleri eyaletlerdeki Alkollü İçkiler Komisyonu kanalı ile ithal edilmektedirler.
Kanada’ya ithalat, esasen federal ölçekte düzenlenmekte olup ithalatçıların gümrük işlemlerinde uymaları gereken kurallar ve gümrük vergilerinin hesaplanma biçimleri Gümrük Kanunu’nda (Customs Act); gümrük vergisi oranları ise Gümrük Tarifesinde (Customs Tariff) yer almaktadır. Kanada’nın ithalat için talep ettiği gerekli belgeler;
• Göndericinin beyanına dayalı olarak nakliyeci tarafından hazırlanan kargo kontrolbelgesi, menşe ülkesi, ürünlerin miktarı ve birim fiyatı ile detaylı tanımlarını içeren ticari fatura,
• İthal izinleri, sağlık sertifikaları ve ilgili Bakanlık ve kuruluşların denetim belgeleri (Örneğin, Kanada Gıda Denetleme Kurumunca et ürünleri için, Kanada Sağlık Bakanlığı’nca ithalatı kısıtlı ya da kontrole tabi ilaçlar için ithalat izni alınır.),
• Serbest Ticaret Anlaşmaları kapsamında tercihli sistemden yararlanmak için Menşe Şahadetnamesi veya Genel Tercihler Sistemine giren ürünler için Form A,
• Diğer belgeler (yükleme belgesi, sigorta sertifikası, yük çeki listesi, sevkiyat öncesi kontrol belgesi vb.).
5.2 Gümrük Vergileri
Kanada’ya ithal edilen malların sınıflandırılması Dünya Gümrük Örgütü’nün hazırlamış olduğu “Armonize Mal Tanımı ve Kodlama Sistemi”ne göre yapılmaktadır. Mallara ait 6 haneli armonize sistem kodları (Harmonized System Code) örgüte üye tüm ülkelerin gümrük sistemlerinde aynıdır. Ülkemiz, söz konusu örgütün üyesi olduğundan Kanada ile aynı 6 haneli armonize sistem kodunu kullanmaktadır. 6’ncı haneden sonra ülkemizdeki tarife ile Kanada tarifesi farklılaşmaktadır.
Kanada’nın ithalatta tahsil ettiği gümrük vergileri koruma amaçlı olup gelir saiki ön plana çıkmamaktadır. Ülkede üretilmeyen ürünler için gümrük vergisi oranı genellikle sıfırdır (%0). İthalatta hem spesifik hem de ad valorem gümrük vergileri uygulanmaktadır. Her yıl yenilenen tarifelere Kanada Sınır Hizmetleri Ajansının web sitesinden ulaşmak mümkündür.
2024 yılı Gümrük Tarifesi için;
https://www.cbsa-asfc.gc.ca/trade-commerce/tariff-tarif/2024/01-99/01-99-2024-eng.pdf
Kanada gümrük vergileri “Customs Act” kapsamında belirlenmektedir. Tarife satırlarının %99,7’sinde bağlı tarife oranları bulunmaktadır. DTÖ kayıtlarına göre 2022 yılında ortalama uygulanan tarife oranı %3,8 düzeyinde olup söz konusu oran tarım ürünlerinde %14,6; sanayi ürünlerinde ise %2 düzeyindedir. Toplam sanayi ürünleri tarife satırlarının %79,2’si ve tarım ürünleri tarife satırlarının %68,7’sinde uygulanan tarife oranları “En Çok Kayrılan Ülke (Most Favoured Nation-MFN applied)” bazında muaftır. Bu oranın sanayi ürünlerinde yüksek olmasında Kanada’nın ITA Anlaşmasına taraf olması nedeniyle tarifelerinde uyguladığı serbestleşme önemli rol oynamıştır. Ortalama uygulanan MFN tarife oranı en yüksek olan sektörler arasında hayvan ürünleri (%24), süt ürünleri (%242,5), hazır giyim (%16,5), ulaştırma ekipmanları (%5,3), hububat ve tahıl ürünleri (%19,9), çay-kahve ürünleri (%10,1) yer almaktadır. Tarım ürünlerinde 159 tarife satırında tarife kotası uygulaması mevcuttur.
Kanada’nın çeşitli ülkelerle imzalamış olduğu ikili ve çok taraflı serbest ticaret anlaşmaları sonucunda bu ülkeler menşeli ürünlerin büyük bölümü, gümrük vergisiz ithal edilebilmektedir.
2013 yılında, GTS-Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi rejiminde değişiklikler yapılmış ve GTS’den yararlanmakta olan toplam 175 ülkeden aralarında Türkiye’nin de bulunduğu daha yüksek gelirli ve ticarette rekabetçi 72 ülke, 1 Ocak 2015 tarihi itibarı ile GTS dışında bırakılmıştır. Bahse konu değişiklik kapsamında, ülkemiz 2015 yılından bu yana GTS’den yararlandırılmamaktadır.
AB ülkeleri, Kanada’nın tekstil ürünleri, hazır giyim, kumaş, ayakkabı ve gemi inşaat sektörü ürünlerinde uyguladığı yüksek tarifeler nedeniyle Kanada piyasasında rekabet edememekten şikayetçi olmaktadır. Ülkemizin GTS’den çıkarılmış olması nedeni ile bu sektörlerde ülkemizin de rekabet edebilirliği olumsuz etkilenmiş, özellikle hazır giyim ve konfeksiyon ihracatımız azalmıştır.
Kanada, ithalatta, tercihli ticaret anlaşmaları kapsamındaki tarifesini, cetvelin son sütununda göstermekte, Türkiye gibi ticaret anlaşması bulunmayan ülkelere ise MFN tarifesi uygulanmaktadır.
Kanada’da genel olarak ad valorem (yüzde oran) gümrük vergisi uygulanmaktadır. Bir malın değeri üzerinden gümrük vergisi oranına göre ödenmesi gereken vergi miktarıhesaplanmaktadır. Bir malın değerinin belirlenmesinde ise genelde “satış bedeli” temel alınmakta ve sigorta, nakliye vb bazı eklemeler yapılmaktadır.
5.3 Vergi Uygulamaları
5.3.1 Genel
Kanada’da uygulanmakta olan Kurumlar Vergisi Oranı %38 olmakla beraber, çeşitli muafiyet ve istisnalar sonucu gerçekte bu oran %15’e kadar düşürülebilmektedir. Özellikle küçük işletmeler ile üretim ve katma değer oluşturan firmalar lehine düşük oranlar uygulanması mümkündür. Küçük işletmeler için net vergi %9’a kadar indirilebilmektedir.
Ülkede, Federal Kurumlar Vergisine ek olarak her Eyaletin ayrı ayrı uyguladığı vergi oranlarının da dikkate alınması gerekmektedir. Eyaletler de küçük işletmeler için düşük, diğerleri için daha yüksek tarife uygulamaktadır. Söz konusu oranlar %2 ile %16 arasında değişmektedir.
Gelir Üzerinden Alınan Vergiler de Federal ve Eyalet bazında ayrı ayrı tahsil edilmekte ve gelir dilimlerine göre farklılık göstermektedir. Federal Gelir Vergisi, gelir dilimine göre %15 ile %33 arasında; Eyalet Gelir Vergisi oranları ise %4 ile %21 arasında değişmektedir. Ülkede uygulanmakta olan vergiler hakkında bilgiye https://www.canada.ca/en/services/taxes/income- tax.html adresinden ulaşılması mümkündür. Hükümetin 2023 Bütçesi ile “Alternatif Minimum Vergi Oranları”nda yukarı yönlü revizyona gidilerek bu oran %15’ten %20,5’e çekilmiş; vergi tercihlerinin aşırı kullanımına kısıtlamalar getirilmiş; bu sayede zengin kesimin daha fazla vergi ödemesi sağlanmıştır. Söz konusu düzenleme, “Alternatif Minimum Vergi Muafiyeti”ni 40.000 C$’dan 173.000 C$’a yükselterek varlıklı kesimin daha fazla vergi ödemesini ve bütçede 5 yıllık bir dönem için 3 milyar C$’lık ilave gelir elde edilmesini sağlayacaktır.
Ontario, Manitoba ve Quebec de dahil olmak üzere pek çok eyalette brüt maaşlar üzerinden bordro vergisi (payroll tax) uygulanmaktadır. 1 Ocak 2023 itibariyle Federal gösterge oranı %6,3 olarak belirlenmiştir.
Kanada ile ülkemiz arasında Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması (ÇVÖA) bulunmaktadır. Anlaşma metnine, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/04/20110429M1- 4-1.pdf adresinden ulaşılabilmektedir.
Kanada Gelir Vergisi Kanunu’na (Income Tax Act) göre Kanada mukimi olmayan ancak Kanada’da iş yapan kişilerin Kanada Vergi İadesi Formu doldurmaları ve yasada belirlenen esaslara göre vergilendirilebilen gelir üzerinden hesaplanan vergi miktarını ödemeleri gerekmektedir. Kanada mukimi olmayan kişiler şu şekilde tanımlanmaktadır:
• Kanada dışında bir ülkede ikamet eden kişiler,
• Kanada ile ikamet bağı olmayan ve vergi yılında Kanada’da yaşamayan ya da vergi yılında Kanada’da 183 günden daha az süre bulunanlar.
Kanada dışında kurulmuş işletmeler ile Kanada mukimi olmayan kişilerin Kanada’da elde ettikleri gelirler üzerinden, gelir türüne göre stopaj vergileri (withholding taxes) alınabilmektedir.
5.3.2 Vergi İdaresi
Kanada’da vergi mevzuatı, Federal bir kuruluş olan Kanada Gelir İdaresi (Canada Revenue Agency-CRA) ve Eyaletlerin vergi idareleri tarafından yürütülmektedir.
- Beyanname
Eyaletlerin çoğunda ve bölgelerde, Federal Hükümetle-Eyalet/Bölge Hükümeti arasındaki anlaşmalar gereği, vergi Federal Hükümet tarafından toplanmaktadır. Öte yandan, Eyalet ve
Bölgeler arasında Quebec ve Alberta Eyaletinin Kanada Gelir İdaresi (CRA) ile Anlaşması bulunmamaktadır. Quebec Hükümeti, Gelir ve Kurumlar Vergisini; Alberta ve Ontario Eyaletleri Kurumlar Vergisini kendileri tahsil etmektedir.
Vergi bildiriminde bulunma tarihleri genellikle Federal Hükümetinki ile aynıdır. Quebec’te vergi bildirimleri Ministère du Revenu du Québec’e yapılmaktadır. Gelir Vergisi ve Vergi İadesi Beyannamelerinin 30 Nisan’a kadar verilmesi gerekmektedir. İstisnai haller haricinde, bu tarihin uzatılması mümkün değildir. Serbest meslek erbabı kişiler ve eşlerinin ise 15 Haziran’a kadar vergi bildiriminde bulunmaları zorunludur. Kurumlar vergisi beyannamesinin, vergi yılının sona ermesinden sonraki 6 ay içerisinde teslim edilmesi gerekmektedir.
- Muhasebe Kayıtları
Kanada’da hazırlanan finansal raporlarının Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (International Financial Reporting Standards (IFRS), Özel Şirketler İçin Muhasebe Standartları (Accounting Standards for Private Enterprises (ASPE) ya da ABD’de genel olarak kabul gören (U.S. GAAP) Muhasebe Standartlarına uygun olması gerekmektedir.
- Verginin Hesaplanması
OECD Vergi Veri tabanı adlı raporuna göre Kanada’nın federal ve eyalet düzeyindeki kurumsal gelir vergisi oranı ortalama %26,2’dir. Söz konusu oran, ABD, İngiltere ve Fransa’dan sonra G7 ülkeleri içindeki en düşük vergi oranıdır. Uygulanmakta olan kurumlar vergisi oranı %38 olmakla beraber, çeşitli muafiyet ve istisnalar sonucu gerçekte bu oran %15’e kadar düşürülebilmektedir. Küçük işletmeler için net vergi %9’a kadar indirilebilmektedir. Eyaletler de küçük işletmeler için düşük diğerleri için daha yüksek tarife uygulamaktadır. Söz konusu oranlar %2 ile %16 arasında değişmektedir.
- Amortisman
Amortisman hesaplaması Kanada’da oldukça detaylı biçimde düzenlenmiştir. Detaylarına https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/businesses/topics/sole-proprietorships- partnerships/report-business-income-expenses/claiming-capital-cost-allowance/classes- depreciable-property.html adresinden erişilmesi mümkün bulunmaktadır.
- Vergiden Muafiyet
Kanada yatırım teşvik mevzuatında vergi muafiyeti yerine, sektör, yatırım büyüklüğü ve eyalet bazlı vergi indirimi sistemi geçerlidir. Örneğin, imalat sanayiinde kullanılan makine ve ekipmanların ve belirli temiz enerji ekipmanlarının maliyetinin tamamının, yatırımın ilk yılında vergi matrahından mahsuplanması mümkün bulunmaktadır.
- Diğer Vergiler
İthalatta hem Spesifik hem de Ad Valorem gümrük vergileri uygulanmaktadır. Her yıl yenilenen tarifelere Kanada Sınır Hizmetleri Ajansının web sitesinden ulaşmak mümkündür
Kurumlar vergisi dışında, Kanada’da mevcut olan diğer vergiler, kişisel gelir vergisi, uluslararası vergiler, bordro vergileri, tüketim vergileri ve servet vergisidir.
İthalatta, gümrük vergisi dışında %5 oranında federal GST (Goods&Services Tax) vergisi tahsil edilmektedir. Perakende veya toptan satışta ve kiralamada eyaletler de ayrı vergi tahsil etmektedir. Eyaletlerin bir kısmı Federal GST ile kendi vergilerini birleştirip HST (Harmonized Sales Tax) adı altında tek bir tarife uygularken, bir kısmı ayrı tahsilat yapmaya devam etmektedir.
Eyalet veya Bölge | Vergi Türü | Eyalet Vergisi | Toplam Oran Alberta | GST | 0 | %5 British Columbia | GST + PST | %7 | %12 Manitoba | GST + PST | %7 | %12 New Brunswick | HST | %10 | %15 Newfoundland and Labrador | HST | %10 | %15 Northwest Territories | GST | 0 | %5 Nova Scotia | HST | %10 | %15 Nunavut | GST | 0 | %5 Ontario | HST | %8 | %13 Prince Edward Island | HST | %10 | %15 Quebec | GST + QST | %9,975 | %14,975 Saskatchewan | GST + PST | %6 | %11 Yukon | GST | 0 | %5 Tablo: Eyalet/Bölge Bazında Satış Vergisi Oranları | | |
Detayları Eyalet bazında değişmekle beraber, temel gıda ürünlerinden, sağlık ve eğitim harcamalarından vergi alınmamaktadır.
Diğer taraftan alkollü içecekler, şarap, bira ve tütün ürünlerinin hem ülke içinde üretiminde hem de ithalatında Özel Tüketim Vergisi uygulanmaktadır.
Ürün Standartları ile ilgili Uygulamalar
Gerek ekolojisi ve iklimi gerekse elektrik sistemi başta olmak üzere altyapı farklılığı nedeniyle Kanada’nın standardizasyon ve sertifikasyon gereklilikleri, ülkemizden ve geleneksel ihracat pazarlarımızdan oldukça farklıdır. İthal edilecek eşyanın sahip olması gerekli standartlar, AB’nin kalite ve sağlık standartlarından farklı, ABD ile çoğunlukla aynı olabilmektedir. Ayrıca, Eyaletler arası uygulamalar da değişiklik gösterebilmektedir. Buna rağmen, e-posta ile Kanadalı ithalatçılarla bağlantı kurmak isteyen firmalarımızın, hatta Kanada’daki fuarlara gelen firmalarımızın kataloglarında yer verilen ürünleri veya numuneleri bazen Kanada’da satılması mümkün olmayan ürünlerden olabilmektedir.
İthal eşyanın insan, hayvan ve bitki sağlığı ve güvenliği ya da teknik normlara uygunluğu, ilgili Bakanlıkların kontrolüne tabidir. Söz konusu kontroller, gümrüklerde malın fiili ithalatı aşamasında yapılmaktadır.
Gıda ürünlerinde gerekli belge ve standartlarla ilgili bilgilere https://airs- sari.inspection.gc.ca/airs_external/english/decisions-eng.aspx adresinden GTİP numarası ile sorgulama yapılarak erişilebilmektedir.
“Kanada Ulusal Standartlar Sistemi”, Kanada’daki standartları geliştirmek, tanıtmak ve uygulamak için kullanılan sistemdir. Bir ürünün tescillenmesi gerekliyse, bunun ürünlerin Kanada’ya ithal edilmeden önce yapılması gerekmektedir. Kanada’da standartların belirlenmesi ile test ve sertifikasyon kuruluşlarının akreditasyonundan “Kanada Standartlar Konseyi” sorumludur. Kanada Standartlar Konseyi web sitesi: (https://www.scc.ca/en)
Kanada, gıda güvenliği mevzuatı ile sektördeki uygulamalar ABD uygulamalarına yakın olmakla birlikte farklılıklar da arz etmektedir. Kanada gıda güvenliği mevzuatını belirleyen temel düzenleme “Food and Drugs Act (FDA)” olup bu alanda ayrıca “Safe Food for Canadians Act” ile “Consumer Packaging and Labelling Act” mevzuatları da belirleyici role sahiptir.
5.4 Food and Drug Administration
Gıda güvenliği alanında Kanada’da düzenleyici, uygulayıcı ve denetleyici üç ana federal kuruluş bulunmaktadır. “Health Canada” Kanada’da satış yapılan gıda ürünlerinin besleyicilik kalitesi ve güvenliği ile ilgili standartların belirlenmesinden sorumlu olup bu yetkisini FDA çatısı altında icra etmektedir. “Canadian Food Inspection Agency (CFIA)” ise FDA kapsamında belirlenmiş sağlık ve güvenlik standartlarının uygulanması ile paketleme, etiketleme ve reklam konu başlıkları altındaki sağlık dışı ve gıda güvenliği ile ilgili düzenlemelerin uygulanmasından soumlu kuruluş olup gıda güvenliği riskinin azaltılması hususuna odaklanmaktadır. “Agriculture and Agri-Food Canada (AAFC)” ise sektörün FDA ile ilgili düzenlemelerde talep edilen gereklilikleri anlamasına yardımcı olarak ve gerekli bilgileri sağlayarak inovatif ürünlerin piyasaya girişini kolaylaştırma konusuna odaklanmaktadır.
Kanada’ya gıda ihracatı yapan firmaların Kanada makamlarından ruhsat alması gerekliliği bulunmamaktadır. Ancak Kanadalı ithalatçıların ilgili makamlardan ruhsat alması, önleyici koruma planına sahip olması ve satış sonrası izleme sisteminin bulunması zorunludur. Ayrıca ithalatçıların, yabancı tedarikçilerinin de Kanadalı üreticilerin tabi olduğu gıda güvenliği standartlarına uygun imalat yaptığını kanıtlaması gerekmektedir.
5.5 Test Etme, Muayene ve Belgelendirme
Kanada tarafından genelde liberal bir dış ticaret politikası uygulanmakla birlikte, tarım ürünleri, demir-çelik mamulleri, silahlar ve mühimmat, hazır giyim ve tekstil, ilaçlar ve tıbbi cihazlar gibi belirli mal gruplarının ithalatında kota, izin vb. alınması istenilmekte ve ithalat aşamasında kontroller yapılmaktadır.
Kanada’ya ithal edilen tüm gıdalar, her bileşenin kalite standartlarını ve etiketleme koşullarını belirleyen Gıda ve İlaç Kanunu’na tabidir. Etiketinde hastalıkların ve fiziksel bozuklukların tedavisine fayda sağladığı belirtilen ya da bu şekilde reklamı yapılan gıda ürünlerinin Kanada’ya ithal edilmesine ve Kanada’da satılmasına izin verilmemektedir. Gıda katkı maddeleri de Kanada’da çok sıkı şekilde kontrol edilmektedir.
Pek çok alkollü içkinin tüketiminde minimum yaş sınırlaması vardır ve içkiler tüketilecekleri eyaletlerdeki Alkollü İçkiler Komisyonu kanalıyla ithal edilmektedir.
“Kozmetik Bildirim Formu”, yeni bir ürünün tüm düzenleme koşullarına uygun olduğunun temin edilmesi amacıyla Kanada Sağlık Bakanlığı’nın Sağlık Koruma Şubesi’ne ilk satışın yapıldığı tarihin ardından on günlük süre zarfında iletilmelidir.
Kanada’nın ithalat izinleri altında ithalatı kısıtlanan ya da kontrol edilen ilaçlar, veteriner ürünleri, böcek ilaçları ve dezenfektanlar için detaylı yönetmelikleri vardır.
Yeni kimyasallar, polimerler ve biyoteknoloji ürünleri dahil olmak üzere zehirli olma potansiyeli bulunan maddelerin ithalatı, imalatı ve kullanımı “Kanada Çevre Koruma Kanunu” ve “Yeni Maddeler Bildirim Yönetmelikleri” tarafından düzenlenmiştir.
5.6 Ambalaj, Paketleme ve Etiketleme
Kanada’da, “ürünün tanımı, net miktarı, satıcının unvanı ve adresi”ne dair temel bilgilerin hem Fransızca hem de İngilizce olması gerekmektedir. Quebec’te, ürünle ilgili açıklamalar, tarifler vb diğer ifadelerin de Fransızcasının etikette yer alması zorunludur. Gıda etiketleri ayrı bir düzenlemeye tabi olup tüm paketlerin üzerinde besin değeri tablosu bulunmalıdır. Ayrıca, gıda ambalajlarında yerel ad, menşe ülkesi, üretim ve son kullanma tarihleri, saklama koşulları, satıcı unvanı ve adresi, içeriği, alerjen madde olup olmadığı, net miktar ve tatlandırıcı içerip içermediğine ilişkin bilgilerin hem Fransızca hem de İngilizce olması beklenmektedir.
Gıda ürünlerinin etiketlenmesi konusundaki bilgiler için Canadian Food Inspection Agency’nin linki dikkate alınmalıdır:
https://inspection.gc.ca/food-label- requirements/labelling/industry/eng/1383607266489/1383607344939
Dolgu malzemesi kullanılan yastık, yorgan, vatka vb ürünlerde dolgu maddesi konusundadetaylı açıklama etiketi istenilmektedir.
Etiketleme konusundaki detaylar için Competition Bureau Canada’nın linki dikkate alınmalıdır:
https://www.competitionbureau.gc.ca/eic/site/cb-bc.nsf/eng/h_01436.html
Gıda ürünlerinin tamamı, kalite standartları ve etiketleme koşulları bakımından denetime tabidir. Etiketinde hastalıkların ve fiziksel bozuklukların tedavisinde fayda sağladığı belirtilen ya da bu şekilde reklamı yapılan gıda ürünlerinin Kanada’ya ithal edilmesine izin verilmemektedir. Gıda katkı maddeleri de çok sıkı şekilde kontrol edilmektedir. Federal Hükümetin, tek kullanımlık plastik niteliğindeki 6 kategoride yer alan plastik ürünlerin kullanımını kademeli olarak azaltma ve 2022 yılında tamamen yasaklama kararı sonrasında, 21.10.2019 tarihinden itibaren yaş meyve ve sebzelerde geri dönüştürülebilir plastik ambalaj kullanımı zorunlu hale gelmiştir.
Bir ürünün etiketinde belirtilen ‘çevre dostu’ olma iddiasının doğru ve yasalara uygun olması zorunludur. Ayrıca, belirgin olmayan, yanlış yönlendirici ve doğruluğu ispatlanmayan ifadelerin kullanılmaması gerekmektedir.
5.7 Teknik Engeller
Kanada tarafından dış ticarette uygulanmakta olan teknik engeller hakkında bilgiye www.teknikengel.gov.tr sitesinden erişilebilmektedir.
Ticarette Teknik Engeller web sitesi, kullanıcıların teknik engeller alanında yararlanacağı ve etkin olarak kullanacağı temel bir platform olarak yapılandırılmıştır. Bu çerçevede, söz konusu siteden ülkeler itibariyle ticarette teknik engeller uygulamaları hakkında bilgi sahibi olunabilmekte, ülkelerin mevzuat ve uygulamaları hakkında Bakanlığımızdan bilgi talep edilebilmekte ve ihracatta karşılaşılan teknik engeller interaktif olarak Bakanlığımıza bildirilebilmektedir. Söz konusu siteye ücretsiz olarak üye olunabilmektedir. Sitenin üyelerine ilgilendikleri ülke ve ürün gruplarına ilişkin düzenlemeler günlük olarak e-posta ile gönderilmektedir.
6. KANADA ÖNEMLİ SEKTÖRLER
6.1 Tarım ve Hayvancılık
Dünyada Rusya’dan sonra yüzölçümü bakımından ikinci sırada olan Kanada’da, tarıma elverişli topraklar ülkenin güney sınırı boyunca dağılmış bulunmakta; iklim koşulları nedeniyle diğer bölgelerde tarım yapılamamaktadır. Sınırlı tarım alanına karşılık Kanada, başta buğday olmak üzere dünyanın önde gelen hububat ve bakliyat üreticilerinden biridir. Kanola başta olmak üzere yağlı tohumlar, hububat, baklagiller, domuz ve dana eti Kanada’nın başlıca ihraç kalemleridir. Tarım ve gıda sektörünün ekonomiye katkısı 110 milyar C$’a yakındır. Sektörde 2,3 milyon Kanadalı istihdam edilmektedir.
Kanada tarım sektörü, son elli yılda önemli bir yapısal değişim geçirmiş, diğer sanayileşmiş ülkelerde olduğu gibi tarım sektörünün ve tarımda istihdam edilen nüfusun payı giderek azalmış, çiftlikler büyümüş ancak sayıları azalmıştır. Toplam ekilen tarım arazisi miktarında önemli bir değişiklik olmamasına karşın, verimde önemli ölçüde artış sağlanmıştır. Sasketchewan, Alberta, Manitoba, Ontario ve Quebec Eyaletleri, tarım ve hayvancılık üretiminin tamamına yakınını gerçekleştirmektedir. Ontario Eyaleti tavukçuluk, soya, mısır, şeker ve şekerli mamuller, Quebec Eyaleti süt ve süt ürünleri, her türlü gıdanın işlenmesi, British Colombia Eyaleti deniz ürünleri, kültür balıkçılığı ve seracılık alanında önde gelmektedir.
Kanada İstatistik Kurumu verilerine göre Kanada’nın büyükbaş hayvan varlığı 12,6 milyon, domuz varlığı 14,5 milyon, koyun varlığı ise 1,1 milyondur. Eyaletler arasında Alberta’da toplam sığır varlığı 5,4 milyon, Saskatchewan’da 2,7 milyon, Ontario’da 1,6 milyon olmuştur. Domuz varlığının % 80’i Quebec, Ontario ve Manitoba’da; koyun varlığının yarısından fazlası Ontario ve Quebec’te yer almaktadır. Kanada, domuz ve sığır ihracatçısı, koyun ithalatçısıdır.
Tarım ve gıda ürünlerinde önemli bir üretici konumunda bulunan Kanada, özellikle daha sıcak iklimlerde yetişen ürünlere yönelik talebin karşılanması amacıyla düzenli olarak ithalat yapmaktadır. Kanada’nın yaklaşık 11 milyar ABD Doları (% 47 Kanada üretimi, % 53 ithal) tutarındaki yaş meyve ve sebze sektörünün büyük bölümü ve toplam yaş meyve ithalatının %90’ından fazlasını 400 üyeli CPMA-Kanada Ürünü Pazarlama Birliği kontrol etmektedir.
İthalatta genellikle ABD, Meksika, Orta ve Güney Amerika ülkeleri, ihracatında ise Uzakdoğu ve AB ülkeleri başlıca ortaklarıdır.
Diğer sanayileşmiş büyük ülkelerin aksine Kanada çiftçileri üretimleri için devletten büyük sübvansiyonlar almamaktadır. Kanada’da çiftçilere yalnızca tabii afet ve kuraklık gibi durumlarda destek verilmektedir. Bununla birlikte, Kanada’da 1960’lardan bu yana, süt ve süt ürünleri, tavuk ve yumurtada üretim limiti, fiyat tespiti ve ithalat kısıtı bazlı tedarik yönetim sistemi uygulanmakta olup serbest rekabetin olmadığı ve maliyetin tamamının tüketiciye yüklendiği bahse konu sistemde yaklaşık 16.000 kota sahibi üretici bulunmakta ve yeni üreticilerin piyasaya girişine izin verilmemektedir. Alınıp satılabilen üretici kotalarının piyasa değerinin 32 milyar Doların üzerinde olduğu hesaplanmaktadır. Bu sistemi uygulayan G-7 üyesi tek ülke Kanada’dır.
Süt ürünleri üreten ve tavuk yetiştiren çiftliklere ülkenin hemen her yerinde rastlanmakla birlikte süt üretiminin Quebec’te, tavukçuluğun ise Ontario’da yoğunlaştığı görülmektedir. Bu sektörlerin üretimleri çoğunlukla iç piyasaya dönüktür.
Ülkenin denizlere olan kıyıları ve iç su kaynaklarına bağlı olarak balıkçılık geleneksel olarak önem taşıyan bir sektör olmuştur. Ancak yerli ve yabancılar tarafından yıllarca aşırı avlanma yapılması nedeniyle ülkenin yerel balık çeşitliliği giderek azalmıştır. Halen özellikle British Columbia Bölgesi ve Atlantik kıyısındaki balık çiftlikleri ülkenin deniz ürünü üretiminin yaklaşık ¼’lük kısmını gerçekleştirmektedir.
6.2 Sanayi
Kanada’nın önde gelen sanayi sektörleri, otomotiv ve yedek parça, telekomünikasyon, uçak ve helikopter sanayii, elektrikli ve elektronik cihazlar, kimyasallar ve metal ürünleridir. Başta otomotiv olmak üzere ülkedeki pek çok sanayi kolu, ABD üretimi ile entegre halde faaliyet göstermektedir. Ülkedeki imalat sanayinin önemli bir kısmı ABD firmalarının Kanada şubeleri tarafından yürütülmektedir. ABD pazarına bu bağımlılık hali, Kanadalı üreticileri ABD pazarındaki ekonomik ve kurla ilgili dalgalanmalara karşı çok duyarlı hale getirmiştir. Ülkenin sanayi sektörleri aynı zamanda, başta Çin ve diğer Asya ülkeleri olmak üzere, düşük üretim maliyetli ülkelerden kaynaklanan rekabetten olumsuz etkilenmektedir.
Kanada’da en önemli imalat sanayi, güneybatı Ontario’daki otomobil endüstrisidir. Eyalette otomotiv aksam ve parçaları sektöründe bir yoğunlaşma görülmekte olup bu sektör hem OEM tedarikçisi hem de “after market” tedarikçisi konumundadır.
Buna ilaveten Ontario otomotiv sanayisinin ileride “yapay zeka ile yönlendirilen araçlar” ve “temiz teknoloji ile hareket eden araçlar” konularında yatırımlarını ve Ar-Ge çalışmalarını yoğunlaştırdığı, paralı bir otoyol olan 407 otoyolunun bir kısmının deneme olarak “sürücüsüz araç” geliştirmeye ayrılabileceği planlanmaktadır. Bu endüstri 1965 yılında ABD ile imzalanan ve otomobil, otobüs, kamyon, lastik ve yedek parçaların gümrük vergisiz ithaline imkân veren Auto Pact Anlaşmasının ardından büyük bir gelişme göstermiş ve NAFTA ile birlikte Kanada’nın en büyük sanayi kolu haline dönüşmüştür.
Ontario, belli başlı Amerikan ve Japon araba üreticileri ile çok sayıdaki oto yedek parça firmasının bulunduğu bir eyalettir. Ontario’da, Amerikan otomobil endüstrisinin kalbi durumundaki Michigan’dan daha fazla araç üretilmektedir. Otomobil üreticilerinin Kanada’ya olan ilgisinin altında ABD’ye kıyasla daha eğitimli olan nüfus ve nispeten daha düşük işgücü maliyetleri yatmaktadır. Öte yandan, havacılık ve uzay teknolojisinde “Canadarm” gibi uydu teknolojileri gelişmelerinin bilhassa Ontario firmaları tarafından gerçekleştirildiği göze çarpan hususlardandır.
Belgenin devamı okuyucuda yükleniyor.