2019/15 Islah Sekileri, Tersip Bentleri ve Sel Kapanları Hakkında Genelge
- Tür
- Resmi Gazete
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
Sayı B. 18.1 .DSÎ.0.10.13.00-12 5.01 - /12575
Konu Islah Sekileri, Tersip Bentleri ve Sel Kapanları
GENELGE
(2009/15)
Ülkemizde son yıllarda yoğun olarak yaşanan, can ve mal kayıplarına yol açan taşkınların önlenmesinde yukarı havza önlemleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu önlemler kapsamında ele alınan ıslah sekilerinin asıl işlevi bir yağış havzasında bulunan derelerin mecralarındaki oyulmaları önlemeye ve ıslahına yönelik olup, tersip bentlerinin işlevi taşınan sedimenti mansaba intikal etmeden uygun bir yatak kesitinde depolamaktır.
Sel kapanlarının işlevi ise, rezervuar hacmi 5 milyon m'ten az olan taşkın sularını rezervuarda depolayarak piklerinin kırılmasını temin etmek ve mansaba planlanan miktarda su bırakmak suretiyle belirli zamanda oluşan taşkın debisini daha uzun bir devreye yaymaktır. Ancak bu genelgede sel kapanlarına yönelik detaya girilmeyecek olup, sel kapanları projelendirilirken Etüd ve Plan Dairesi Başkanlığınca hazırlanan 07.12.2009 tarih 2009/8 sayılı "Gölet Kriterleri Genelgesi" dikkate alınacaktır.
Fiziksel görünüşleri birbirine benzediğinden bazı hallerde karıştırılan ıslah sekileri ve tersip bentlerinin uygulanmasında dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıda belirtilmektedir:
1- Bir dere üzerinde tasarlanan ıslah sekileri ve tersip bentlerinin imalatları mevcut problemin niteliğine göre bir program dahilinde uygulanmalı, yataktaki sediment durumu ve deredeki gelişmeler gözlenerek belirli zaman aralıklarında yapılmalıdır. Özellikle çok sayıda ıslah sekisinin aynı yıl içerisinde yapılmasından kaçınılmalı ve problemin niteliği ve çözüm şekline göre bir derenin ıslahının uzun yıllar alabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
2- Islahı tamamlanmış olan yan derelerde inşa edilen ıslah sekileri ve tersip bentleri her yıl periyodik olarak, ayrıca her taşkından sonra kontrol edilmeli ve oluşan hasarlar yapıların emniyeti bakımından acilen giderilmelidir.
3- Islah sekileri ve tersip bentleri; betona göre daha ucuz, bakım ve onarımları daha kolay ve derelerin doğal yapısına daha uygun olduğundan, mümkün olduğunca kargir olarak inşa edilmelidir. Kargir inşaat için taş malzeme teminin mümkün olmadığı hallerde, beton olarak inşa edilecek yapılarda derzler arasında kenetlenmeyi artırmak için, yatay ve düşey derzlerde kenetlenme dişleri bırakılmalıdır.
4- Yüksek inşa edilecek ıslah sekileri ve tersip bentleri arkaları sedimentle doldukça birkaç kademede yapılmalı ya da arkaları meyilli olarak yatak malzemesiyle doldurulmalı ve önlerine kontur seki yapılmalıdır. Ayrıca devamlı ve yüksek sarfiyatların olduğu derelerde yapılar düşü havuzlu olarak inşa edilmelidir.
5- Doğrudan yerleşim yerlerine gelen derelerde inşa edilecek tersip bentlerinin arkalarının meyilli olarak yatak malzemesiyle doldurulmasının mümkün olmadığı hallerdeki stabilité tahkiki hesapları, suya doygun toprak birim hacim ağırlıklarının yanal yükleri dikkate alınarak yapılmalıdır.
6- Yerleşim yerlerinden geçen derelerin ıslah çalışmalarında tasarlanan ıslah sekileri ve tersip bentlerinin savak kapasiteleri Qıoo yıllık tekerrürlü debiye göre ve Q50o yıllık debiyi geçirecek şekilde hava payı verilerek projelendirilmelidir.
7- Yapılarda dolu savak derenin yıpratıcı etkilerinden en fazla etkilenen kısım olduğundan, savak özenle yapılmalı, bunun için mümkünse yontma taşlarla, mümkün değilse sağlam büyük taşlarla ve 450 dozlu harçla uzunluğuna yerleştirilerek inşa edilmelidir.
8- Yapıların ön yüzeylerinde su ve taşınan sediment nedeniyle oluşabilecek aşınmaları önlemek üzere, savağın mansap ucunda 10-15 cm uzunluğunda bir konsol çıkıntı bırakılmalıdır.
9- Dolu savak yükseklikleri genelde 1,00-2,00 m arasında seçilmeli, zorunlu hallerde en fazla 2.50 m alınmalıdır.
10- Fazla sediment getiren ve heyelanlı derelerde dolu savağın devamı olan kanat duvarlarına yamaçlara doğru % 5-15 arasında bir eğim verilmelidir.
11- Yapıların arkalarında birikecek suların tahliyesi için talveg hattı üzerinde bir ya da iki adet dip savak bırakılmalı, krete en fazla 1,00-1,50 m yaklaşılmak suretiyle, 1,50 m dikey ve 2,00 m yatay aralıklarla, mansaba doğru 1/6 eğimli barbakanlar konmalıdır.
12- Yapıların temel derinlikleri kaya zeminler dışında 1,00 metreden az bırakılmamalı, düşük eğimli ve ince sedimentle kaplı mecralarda inşa edilen sistematik ıslah sekilerinde, seki temel alt kotunun öndeki yapının kret kotundan en az 0.50 m aşağıda bulunmasına dikkat edilmelidir.
13- Yapıların projelendirilmesinde temel genişliğinin, savak üst genişliğinden en az 2,00 m fazla olması son derece önemlidir. Ayrıca kademeli dişler şeklinde yamaçlara sokulan kanat duvarlarının uzunluğu zeminin cinsine bağlı olup, normal zeminlerde kanat duvarları şevlere en az 1,50-2,00 m girmeli, yapıların inşasından sonra kanat duvarlarının memba ve mansap yüzlerinde oluşan kazı boşlukları sıkı bir şekilde doldurulmalıdır.
14- Ana mecralarda ıslah sekileriyle sistematik bir yapı sistemi oluşturma gereği duyulduğunda, en mansaptaki kilit sekinin önüne kontur seki inşa edilerek yapı emniyet altına alınmalıdır.
15- Yapıların enkesitleri genellikle arka yüzleri dik ya da kademeli dişli , ön yüzü % 20 eğimli yamuk kesittir. Daha fazla eğim verilmesi halinde özellikle sediment taşıyan derelerde yapı mansap yüzlerinin hasar gördüğü tecrübelerden anlaşılmaktadır. Bu nedenle büyük blok hareketlerinin olduğu derelerde mansap yüzünün korunması için, yüksek ve beton yapılarda daha az eğim verilmelidir.
16- Yukarı havza ıslah çalışmaları uygulama programında yer alan yapıların inşaatları yağışlar ve feyezanlar başlamadan önce bitirilmelidir.
17- Bir havzada erozyon ve sediment kontrolünde, eğer problem yalnızca mecra erozyonu ve yamaç göçmelerinden kaynaklanmıyorsa yapılacak ıslah sekisi, tersip bendi vb. gibi yapısal önlemlerle problemin tamamen önlenmesi beklenmemelidir. Havza bir bütün olarak değerlendirilmeli ve problemin özelliğine göre yamaç arazide su ve toprağı koruyucu önlemler de alınmalıdır.
Bilgilerinizi ve gereğini önemle rica ederim.