2017/21 Taşkın ve Rüsubat Kontrolü Çalışmalarında Dikkate Alınacak Hususlar Hakkında Genelge
- Tür
- Resmi Gazete
- İlgili mevzuat
- Güncel metin
Sayı : 32747660-120-778225
Konu : Taşkın ve Rüsubat Kontrolü Çalışmalarında Dikkate Alınacak Hususlar
GENELGE
(2017/21)
Taşkına maruz alanlarda can ve mal güvenliğini sağlamak maksadıyla yürütülen taşkın ve rüsubat kontrolü çalışmalarına ait istikşaf, planlama raporlarının hazırlanması, projelendirilmesi ve tesislerin inşa edilmesi sırasında; akarsuların memba ve mansap kesimlerinin bütüncül olarak etüt edilmesi, Genel Müdürlüğümüzün 2012/10 ve 2009/15 sayılı Genelgelerinin göz önünde bulundurulması, ihtiyaçlar ve imkanlar dahilinde emniyet, ekonomik, estetik ve ekolojik kriterler çerçevesinde aşağıda belirtilen hususların dikkate alınması gerekli görülmektedir:
1- Taşkın ve rüsubat kontrolü çalışmalarında öncelikle yukarı havza etütleri yapılmalı, daha sonra mansap tedbirleri belirlenerek çalışmalara devam edilmelidir.
2- Etüde konu akarsu havzalarında rüsubat kaynakları ve havza rüsubat verimi ile rüsubatın oluşturduğu ya da oluşturması muhtemel problemler açık olarak belirtilmelidir. İhale yoluyla hazırlatılan raporlarda harita alımı yaptırılıyorsa, inşası önerilen tersip bentlerinin rezervuar alanlarının da haritası alınarak, depolama kapasiteleri belirlenmeli ve bu yapıların rüsubat depolama ömürleri ortaya konulmalıdır.
3- Problemin niteliğine göre bazı akarsularda enine yapıların sistematik olarak inşası önem arz edebilmektedir. Bu nedenle hazırlanan raporlarda öncelikli olarak en mansaptaki yapının önerilmesi, bu yapının rezervuarı rüsubatla dolduktan sonra membasında yeni bir yapının inşa edilmesi ve sistemin iş programında belirtilmesi gerekmektedir.
4- Özellikle geçirgen tipler başta olmak üzere, tersip bentlerinin rezervuarının periyodik olarak temizlenebilmesi amacıyla, istikşaf ve planlama raporları kapsamında arazi şartlarının elverdiği ölçüde işletme ve bakım yolları ile iniş rampaları tasarlanmalıdır.
5- Islah sekisi ve tersip bentlerinde dolusavak proje debisinin seçimi ve temel hidrolik tasarım kriterleri :
Yerleşim yerleri dışında inşa edilecek ıslah sekilerinin ve tersip bentlerinin dolusavaklarının boyutları 50 yıl tekerrürlü taşkın debisine göre belirlenmelidir.
Yerleşim yerlerinde, yıkılmaları halinde can kaybının olabileceği, devamlı ve yüksek sarfiyatların olduğu derelerde inşa edilecek ıslah sekisi ve tersip bentlerinin dolusavaklarının boyutları 500 yıl tekerrürlü taşkın debisine göre belirlenmelidir. Mansap tesisi giriş yapısı niteliğindeki ıslah sekisi ve tersip bentlerinin dolusavakları, mansaptaki taşkın kontrol tesisi kapasitesi ile uyumlu olacak şekilde boyutlandırılmalıdır.
Debi ve yatak genişliğine göre dolusavak yüksekliği seçilmeli, dolusavak yüksekliği azami 2.50 m alınmalıdır. Dolusavak üst genişliği yatak genişliğini geçmeyecek şekilde seçilmelidir.
Geçirgen tersip bentlerinin dolusavakları, geçirgenliği sağlayan aralıkların dolma, tıkanma durumları da göz önünde bulundurularak diğer tersip bentleri ile aynı şekilde boyutlandırılmalıdır.
Islah sekileri ve tersip bentlerinde, yapının kanat duvarlarının üst kotu, derenin şev üstü kotundan daha düşük seviyede olmalıdır.
6- Yatak düzenlemesi proje debisinin seçimi:
Islah ve taşkın kontrolü amacıyla yatak düzenlemesi yapılırken meskun mahallerde 100 yıl tekerrürlü taşkın debisine karşılık gelen su yüksekliğine (h), hava payı (Hp) eklenerek hesaplanan yükseklik, 500 yıl tekerrürlü taşkın debisine karşılık gelen su yüksekliği ile karşılaştırılarak büyük olan değer alınmalıdır.
Hava payı (Hp) : Baraj ve göletlerdeki hava payı hariç olmak üzere, dere ıslahı ile köprü ve menfezlerin projelendirilmesinde proje debisine karşılık gelen su yüksekliği “h” ve su hızı “V” olacak şekilde; hava payı "Hp=0,60+0,036xVxh1/3" formülü ile hesaplanan ilave yüksekliktir.
Taşkından etkilenecek nüfusun büyüklüğü ve muhtemel ekonomik kayıplar dikkate alınarak, 1000 yıl tekerrürlü debi taşkın debisi olarak seçilebilir.
Meskun mahaller dışında yatak düzenlemesi yapılırken 10 yıl tekerrürlü taşkın debisine karşılık gelen su yüksekliğine (h), hava payı (Hp) eklenerek hesaplanan yükseklik, 50 yıl tekerrürlü taşkın debisine karşılık gelen su yüksekliği ile karşılaştırılarak büyük olan değer alınmalıdır.
Tarımsal drenajın sağlanması maksadı ile açılan tarla içi drenaj kanalları (tersiyerler) 5 yılık, toplama kanalları 10 yıllık, ana drenaj kanalları 25 yıllık taşkın tekerrür debisine göre boyutlandırılmalıdır. Ana drenaj kanallarının köy ve belde yerleşim birimlerinden geçmesi durumunda 50 yıllık taşkın tekerrür debisi, ilçe ve il merkezlerinden geçmesi durumunda 100 yıllık taşkın tekerrür debisi esas alınmalıdır. Her durumda boyutlandırmada, su yüksekliğine (h), hava payı (Hp) eklenerek hesaplanan yükseklik kullanılmalıdır.
7- Hidrolik köprülerin proje debisinin seçimi ve temel hidrolik tasarım kriterleri:
Bir akarsu üzerinde inşa edilecek köprünün boyutlandırılmasında (uzunluk ve yüksekliğinin seçilmesinde) dere talveg kotu ve köprü kiriş alt kotu arasındaki düşey mesafe ve köprü genişliği taşkın sırasında gelecek olan suyu ve suyun beraberinde getirdiği yüzen cisimleri rahatça geçirebilecek şekilde seçilmelidir.
Taşkın kontrol tesisleri üzerinde yapımı öngörülen yol geçiş yapıları özellikle taşkın riski göz önünde bulundurularak yukarı havzadan gelebilecek rüsubat ve odunsu materyal de dikkate alınarak boyutlandırılmalıdır.
Yol kotları ile de uyumlu olacak şekilde tercihen tek açıklıklı köprüler, düz tabliyeli köprüler yerine şartlar imkan verdiği ölçüde kemer köprüler tercih edilmelidir. Bu hususta öncelikli alternatif olarak “DSİ Kemer Köprü Tip Projeleri” değerlendirilmelidir.
Köprülerin hidrolik boyutlandırılmasında, 07.12.2006 tarih ve 26369 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Karayolu Yolboyu Mühendislik Yapıları İçin Afet Yönetmeliği” ve DSİ kriterlerine göre boyutlandırması yapılan taşkın kontrol tesisi ile uyumlu şekilde köprü kiriş alt kotu ve talveg kotu arasındaki mesafe (köprü gabarisi) belirlenmelidir.
Köprü mümkün mertebe akarsuyun akışına dik veya en az verevlikte olacak şekilde planlanmalıdır.
Köprü yaklaşım dolguları taşkın anındaki oyulmaya karşı mutlaka tahkimat veya duvarlarla koruma altına alınmalıdır.
Akarsu yatağında su hızına bağlı olarak oyulma derinliği hesap edilmeli ve köprü ayaklarında bu oyulmaya karşı tahkimat yapılmalıdır. Köprü ayakları civarında oluşacak su hızındaki artışlara ve zemin yapısına bağlı olarak gerçekleşebilecek oyulma derinliğine uygun temel tipi, boyutu ve derinliği belirlenerek, temel çevresinde oyulmayı önleyici tedbirler alınmalıdır.
Köprü ayaklarının tip ve sayısı, akarsu kesitini en az daraltacak şekilde seçilmelidir. Köprü ayakları kısa kenarı akıma dik olacak şekilde yerleştirilmeli ve mümkün olduğunca dairesel ya da su akımına karşı olan cephesi yuvarlatılmış kesitli ayaklar kullanılarak akım yaklaşım açısı kaynaklı zararlı etkiler ortadan kaldırılmalıdır.
8- Rüsubat taşınımı yüksek olan akarsulardaki tesis boyutlandırmasında hava payı belirlenirken, rüsubat birikiminden kaynaklı kapasite kayıpları da dikkate alınmalıdır.
9- Mansap ıslahına yönelik tesislerin boyutlandırılmasında, kısıtlayıcı bir sebep bulunmaması halinde doğal akarsu yatak genişliği daraltılmadan tesis enkesit genişliği belirlenmeli ve mümkünse öncelikle trapez kesitler seçilmeli, stabilite ihtiyaçları nedeniyle esnek kaplamalar (taş tahkimat, gabyon şilte vb) tercih edilmelidir. Çeşitli nedenlerden dolayı trapez kesit oluşturulamaması durumunda kagir, beton/ betonarme olarak U kesit veya duvarlı kanal gibi yapılar fen ve sanat kaideleri doğrultusunda uygulanmalıdır.
10- Akarsu ıslahlarının çevre ile uyumlu olarak yapılması esasından hareketle, uygun görülen yerlerde ve daimi sarfiyatı olan akarsularda kılavuz kanal oluşturulmalı, kademeli kesit uygulamaları yaygınlaştırılmalıdır. Kılavuz kanal boyutlandırmasında baz akıma karşılık gelen debi esas alınmalıdır ( ancak, akarsu akış rejimi ve yatak özellikleri dikkate alınarak boyutlandırmada kullanılacak debi arttırılabilir). Tesislerin yerleşim yerleri içinden geçen bölümlerinde taban kaplaması yapılması gerekli olan hallerde, tabanda kanal eksenine doğru % 2 eğim teşkil edilmelidir.
11- Islah çalışması yapılacak güzergahlarda günübirlik rekreatif kullanım alanları oluşturmak üzere Belediyesince ilave bir çalışma da düşünülmesi durumunda, taşkın kontrolü amaçlı projeler DSİ kriterlerine göre planlanmalı, rekreasyon projeleri ise taşkın tesisleri ile uyumlu olacak şekilde ilgili Belediye Başkanlığı tarafından uygulanmalıdır.
12- Doğal yatak kapasitesi belirlenmesi ve taşkın kontrol tesisleri boyutlandırılmasında önemli bir parametre olan pürüzlülük katsayısı (n), Genel Müdürlüğümüzün 04.08.2016 tarih ve 519248 sayılı yazısı ile dağıtımı yapılan “ Dere Yatakları İçin Pürüzlülük Katsayısı Belirleme Kılavuzu” nda açıklanan hususlar doğrultusunda belirlenmelidir.
13- Tesis tipi ve boyutları belirlenirken, yerleşim durumu, taşkın tekerrür debileri, akarsuyun doğal eğimi, yatak ve şevlerin durumu, rüsubat durumu ve pürüzlülük, temel şartları, akarsu yatağındaki oyulma derinliği, mevcut veya muhtemel stabilite problemleri dikkate alınmalıdır.
14- Genel Müdürlüğümüzün 01.09.2015 tarih ve 578616 sayılı yazısında belirtildiği üzere, taşkın kontrol tesislerinde, su hızı 5 m/s’ yi aşmayacak şekilde planlama yapılmasına özen gösterilmelidir.
15- İstikşaf ve planlama raporlarında en az iki alternatif üzerinde çalışılmalı, teknik ve ekonomik mukayeseler doğrultusunda nihai tesis tipi belirlenmelidir.
16- İleride yapılabilecek temizlik ve bakım-onarım amaçlı çalışmalarda kullanılmak üzere taşkın kontrol tesisinin münkünse her iki sahilinde asgari 5 metre genişliğinde ve taşkın kontrol tesisi boyunca süreklilik arz eden işletme ve bakım yolları önerilmelidir. Açıklığı makine erişiminden daha büyük olan taşkın kontrol tesislerinde ayrıca iniş rampaları da projelendirilmelidir.
17- Yerleşim yerleri içerisinde yapımı planlanan taşkın kontrol tesislerinde can ve mal güvenliğini sağlamak amacıyla korkuluk ve/veya diğer güvenlik tedbirleri raporlarda ve uygulamalarda yer almalıdır.
18- Planlama çalışmaları sırasında, yerel yönetimler ve ilgili diğer kurumlar ile irtibata geçilerek ıslah güzergahındaki mevcut ve planlanan projelere ( içmesuyu, kanalizasyon, doğalgaz boru hatları, köprü vb.) ait detaylar temin edilmeli, çalışmalarda talepler (yaya köprüsü vb.) teknik hususlar göz önünde bulundurularak dikkate alınmalıdır.
19- Taşkın ve rüsubat kontrolü istikşaf ve planlama raporları Genel Müdürlüğümüzün 08.09.2015 tarih ve 596601 sayılı yazısında belirtilen formatta hazırlanmalıdır.
Gereğini ve bilgilerinizi rica ederim.